I CSK 369/11 · Sąd Najwyższy

Sygn. akt I CSK 369/11

POSTANOWIENIE

Dnia 4 kwietnia 2012 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Tadeusz Wiśniewski (przewodniczący)

SSN Dariusz Dończyk (sprawozdawca)

SSN Irena Gromska-Szuster

w sprawie z powództwa Zarządu Spółdzielni Mieszkaniowej im. […]

w W. w osobach J. R. i T. M.

przeciwko Spółdzielni Mieszkaniowej im. […] z siedzibą w W.

o uchylenie uchwał,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym

w Izbie Cywilnej w dniu 4 kwietnia 2012 r.,

skargi kasacyjnej strony powodowej

od postanowienia Sądu Apelacyjnego

z dnia 29 grudnia 2010 r.,

uchyla

zaskarżone

rozstrzygnięcie

o

postanowienie,

kosztach

Sądowi Apelacyjnemu.

postępowania

pozostawiając

kasacyjnego

Uzasadnienie

Zarząd Spółdzielni Mieszkaniowej im.[…] – w osobach J. R. i T. M. – wniósł

o uchylenie wszystkich uchwał podjętych przez Walne Zgromadzenie Członków

Spółdzielni Mieszkaniowej im. […] w dniu 11 czerwca 2007 r.

Wyrokiem z dnia 19 lutego 2010 r., Sąd Okręgowy uchylił uchwałę nr 1

Walnego Zgromadzenia Członków Spółdzielni im. […] w W. z dnia 11 czerwca

2007 r. dotyczącą uznania za nieskuteczną uchwały Rady Nadzorczej z dnia 9 i 10

maja 2007 r. oraz uznania za bezzasadne odwołania z zarządu Spółdzielni T. M. i

W. S., a w pozostałej części powództwo oddalił. Sąd ustalił, że na posiedzeniu

Rady Nadzorczej pozwanej Spółdzielni w dniu 9 maja 2007 r., uchwałą nr 1/2007,

z zarządu Spółdzielni zostały odwołane T. M. i W. S. Trzeci członek zarządu E. J.

złożyła rezygnację z pełnionej funkcji w dniu 10 maja 2007 r. Rada Nadzorcza tą

samą uchwała powołała do składu zarządu spółdzielni T. M. i czasowo delegowała

członka Rady Nadzorczej – J. R. W dniu 10 maja 2007 r. Rada Nadzorcza podjęła

uchwałę nr 3/2007, w której postanowiła, że odwołanie dotychczasowych członków

zarządu i powołanie nowych następuje z dniem 10 maja 2007 r. Tą samą uchwałą

powołano J. R. na prezesa pozwanej Spółdzielni. W. S. i T. M. złożyły odwołanie od

uchwały Rady Nadzorczej do Walnego Zgromadzenia Członków. W dniu

11 czerwca 2007 r. na Walnym Zgromadzeniu Członków podjętych zostało szereg

uchwał, w tym uchwała dotycząca uznania za nieskuteczne uchwał Rady

Nadzorczej z dnia 9 maja i 10 maja 2007 r. oraz uznania za bezzasadne

odwołania z zarządu Spółdzielni T. M. i W. S. Na Walnym Zgromadzeniu Członków

wybrano również nowych członków Rady Nadzorczej w osobach A. W., T. L., T. S.,

N. W. i M. R. Rada Nadzorcza w dniu 14 czerwca 2007 r. powołała na członków

zarządu W. S., T. M. i E. J. Na wniosek T. M. i W. S., postanowieniem z dnia

25 listopada 2007 r., zostali wykreśleni w Krajowym Rejestrze Sądowym

z członków zarządu T. M. i J. R., którzy na powyższy wpis złożyli skargę wraz z

wnioskiem o zawieszenie postępowania rejestrowego. Postanowieniem z dnia 15

stycznia 2008 r., Sąd rejestrowy zawiesił postępowanie w sprawie do czasu

prawomocnego zakończenia sprawy. Pomimo nieprawomocnego wpisu, aktualnie

w Krajowym Rejestrze Sądowym, uwidocznieni są jako członkowie zarządu W. S.,

T. M. i E. J. oraz członkowie Rady Nadzorczej w składzie wybranym na Walnym

Zgromadzeniu Członków w dniu 11 czerwca 2007 r. W dniu 12 lutego 2008 r. Rada

Nadzorcza, wybrana na zebraniu w dniu 11 czerwca 2007 r., odwołała J. R. z

członkostwa w pozwanej Spółdzielni. Wykluczenie nie jest prawomocne.

Zgodnie z art. 42 § 4 ustawy z dnia 16 września 1982 r. - Prawo spółdzielcze

(jedn. tekst: Dz.U. z 2003 r. Nr 188, poz. 1848 ze zm., dalej: „prawo spółdzielcze”),

legitymacja do wytoczenia powództwa o uchylenie uchwały walnego zgromadzenia

przysługuje zarządowi spółdzielni. W dacie wytoczenia powództwa, tj. 13 lipca

2007 r. istniała już nowa uchwała Rady Nadzorczej, wybranej w dniu 11 czerwca

2007 r., o powołaniu z dniem 14 czerwca na członków zarządu T. M. i W. S.

Zebranie, które odbyło się w dniu 11 czerwca 2007 r., było, w ocenie Sądu

Okręgowego, Walnym Zebraniem Członków pozwanej Spółdzielni Mieszkaniowej.

Uchyleniu podlegała jedynie uchwała, którą Walne Zgromadzenie Członków uznało,

że decyzje Rady Nadzorczej z dnia 9 maja i 10 maja 2007 r. w sprawie odwołania

ze składu zarządu T. M. i W. S. i powołaniu do zarządu T. M. i J. R. były

bezzasadne i ze względu na poważne uchybienia formalne są nieskuteczne.

Zgodnie bowiem z § 52 pkt 5 statutu pozwanej, odwołanie od rady nadzorczej

odwołującej z funkcji członków zarządu spółdzielni powinno być złożone do sądu, a

nie do walnego zgromadzenia. Walne Zgromadzenie pozwanej mogło, w sprawach

należących do kompetencji innych organów, podjąć uchwałę wyłącznie o

charakterze opinii, postulatów czy też zaleceń. Uchwała ta nie mogła zatem stać się

podstawą wykreślenia z Krajowego Rejestru Sądowego J. R. i T. M. i należało ją

wyeliminować z obrotu. Skoro zatem uchwała Walnego Zgromadzenia Członków z

dnia 11 czerwca 2007 r. w sprawie odwołania T. M. i W. S., mająca jedynie moc

opinii, nie niwelowała skutków odwołania tych osób, to powołanie ich przez nowo

wybraną Radę Nadzorczą w dniu 14 czerwca 2007 r. nie mogło być prawnie

skuteczne.

Nie

można

bowiem

powołać nowych

członków zarządu

bez

wcześniejszego odwołania zarządu powołanego uchwałą Rady Nadzorczej z dnia 9

maja 2007 r. ze skutkiem na dzień 10 maja 2007 r.

Na skutek apelacji pozwanej, wniesionej od wyroku Sądu pierwszej instancji

w części uchylającej uchwałę Walnego Zgromadzenia Członków, Sąd Apelacyjny,

postanowieniem z dnia 29 grudnia 2010 r., uchylił zaskarżony wyrok w zakresie

rozstrzygnięcia zwartego w punkcie pierwszym i w tym zakresie odrzucił pozew. W

ocenie tego Sądu, art. 42 § 4 prawa spółdzielczego wprowadza nie tylko

szczególną legitymację procesową dla zarządu jako organu osoby prawnej, ale

również szczególną zdolność sądową umożliwiającą występowanie tego organu

w procesie w charakterze strony. Jego zastosowanie wymaga spełnienia dwóch

przesłanek. Pierwszą z nich jest zaskarżenie uchwały walnego zgromadzenia

spółdzielni, a drugą, wystąpienie z powództwem przez zarząd jako organ

spółdzielni. Warunek ten jest spełniony, gdy po stronie powodowej występuje organ

o składzie zgodnym z aktualną na datę wniesienia powództwa uchwałą

konstytuującą ten zarząd pod względem formalnym. W sytuacji, gdy powodowie

kwestionują uchwałę odwołującą ich z funkcji członków zarządu, a więc skład

zarządu jest właśnie istotą sporu, osoby te powinny wytoczyć powództwo jako

osoby fizyczne - członkowie spółdzielni. Wówczas po stronie pozwanej występuje

spółdzielnia reprezentowana przez zarząd w składzie zgodnym z kwestionowaną

uchwałą. Artykuł 42 § 4 prawa spółdzielczego nie przewiduje możliwości

wystąpienia z powództwem o uchylenie uchwały przez zarząd, który formalnie

funkcji tej nie pełni, a dopiero w wyniku orzeczenia sądu może okazać się,

że powodowie w dalszym ciągu są członkami zarządu, bowiem nie przewiduje

udziału w takiej sprawie dwóch zarządów (rzekomego i rzeczywistego). Według art.

42 § 5 prawa spółdzielczego, w sytuacji, gdy zarząd jest stroną powodową

spółdzielnię reprezentuje pełnomocnik ustanowiony przez radę nadzorczą,

a spółdzielnię, w której nie powołuje się rady nadzorczej, pełnomocnik ustanowiony

przez walne zgromadzenie. Zajęte stanowisko potwierdza także art. 42 § 9 w zw.

z art. 24 § 10 pkt 4 prawa spółdzielczego. Zgodnie z drugim z wymienionych

przepisów, wykluczenie albo wykreślenie członka spółdzielni staje się skuteczne

dopiero z chwilą prawomocnego oddalenia przez sąd powództwa o uchylenie

uchwały rady nadzorczej albo walnego zgromadzenia. A contrario, inne uchwały

odnoszą od razu skutek, a tracą one moc dopiero z chwilą ich uchylenia

prawomocnym orzeczeniem sądu (art. 42 § 1 w zw. z art. 42 § 9 prawa

spółdzielczego). Dopiero zatem uchylenie przez sąd prawomocnym wyrokiem

zaskarżonej uchwały dotyczącej składu zarządu dałoby powodom uprawnienie do

występowania w charakterze organu spółdzielni. Z tych względów Sąd Apelacyjny

uznał, że w sprawie nie zachodzi sytuacja określona w art. 42 § 4 zdanie drugie

prawa spółdzielczego uzasadniająca przyznanie rzekomemu (w chwili wytoczenia

powództwa) zarządowi zdolności sądowej, co uzasadniało odrzucenie pozwu na

podstawie art. 199 § 2 k.p.c.

Od powyższego postanowienia skargę kasacyjną wniosła strona powodowa,

która zaskarżyła je w całości. W ramach podstawy kasacyjnej z art. 3983 § 1 pkt 1

k.p.c. zarzuciła naruszenie art. 42 § 4 i 9, art. 50 § 1 i 3, art. 24 § 10 pkt 4 prawa

spółdzielczego, natomiast w ramach podstawy kasacyjnej z art. 398 3 § 1 pkt 2

k.p.c. zarzuciła naruszenie art. 42 § 5 prawa spółdzielczego w zw. z art. 174 § 1

pkt 2 k.p.c. i art. 379 pkt 2 k.p.c. Skarżący wniósł o „zmianę zaskarżonego

postanowienia w całości i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania Sądowi

Apelacyjnemu”.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

W piśmie procesowym z dnia 28 kwietnia 2011 r., stanowiącym uzupełnienie

uzasadnienia skargi kasacyjnej, strona powodowa podniosła dodatkowo zarzut

nieważności postępowania przed Sądem drugiej instancji na skutek rozpoznania

sprawy przez Sąd Apelacyjny na posiedzeniu niejawnym co doprowadziło do

pozbawienia strony powodowej prawa do obrony (art. 379 pkt 5 k.p.c.).

Wbrew stanowisku skarżącej, postępowanie przed Sądem Apelacyjnym nie było

dotknięte nieważnością. Jak bowiem stanowi art. 374 k.p.c., sąd drugiej instancji

może rozpoznać sprawę na posiedzeniu niejawnym w razie nieważności

postępowania. Okoliczności uzasadniające stanowisko Sądu Apelacyjnego o braku

zdolności sądowej strony powodowej, co było podstawą stwierdzenia nieważności

postępowania przed Sądem Okręgowym, były

–

abstrahując od

oceny

merytorycznej zasadności stanowiska Sądu drugiej instancji – bezsporne albo

wynikały z dowodów w postaci dokumentów, które zostały przeprowadzone przed

Sądem pierwszej instancji, a więc znanym stronom, co do znaczenia których dla

rozstrzygnięcia sprawy strony mogły wypowiedzieć się zarówno przed Sądem

Okręgowym, jak również w apelacji oraz pisemnej odpowiedzi na apelację.

Zarzut braku legitymacji czynnej strony powodowej był podnoszony przez

pozwaną już w postępowaniu przed Sądem pierwszej instancji, nie była więc to

kwestia prawna, której wzięcie pod uwagę przez Sąd Apelacyjny na posiedzeniu

niejawnym, mogło zaskoczyć stronę powodową, a tym samym pozbawić jej prawa

do obrony (art. 379 pkt 5 k.p.c.).

Bezzasadny jest zarzut naruszenia art. 174 § 1 pkt 2 k.p.c. w zw. z art. 42

§ 5 prawa spółdzielczego. Stanowisko skarżącego dotyczące tego zarzutu nie jest

w pełni jasne, gdyż w skardze kasacyjnej nie określono ściśle na czym polegało

naruszenie tych przepisów, o czym można wnioskować jedynie z uzasadnienia

skargi kasacyjnej. Niewątpliwie zarzut ten strona powodowa wiązała z przyjęciem

przez Sądy obu instancji możliwości reprezentowania pozwanej Spółdzielni przez

Radę Nadzorczą w składzie osobowym wybranym na Walnym Zgromadzeniu

Członków w dniu 11 czerwca 2007 r., mimo nieprzedstawienia w postępowaniu

uchwały o powołaniu nowych członków Rady Nadzorczej oraz nieuwzględnienia

faktu wadliwego zwołania Walnego Zgromadzenia Członków (przez osoby

odwołane z zarządu), co – zdaniem skarżącego – powodowało, że uchwały,

w tym o powołaniu Rady Nadzorczej, w ogóle nie zostały podjęte albo są

bezwzględnie nieważne. Odnosząc się do powyższego, stanowisko strony

powodowej jest wewnętrznie sprzeczne. Jeżeli bowiem założyć, zgodnie ze

stanowiskiem skarżącego, że uchwały w dniu 11 czerwca 2007 r. nie zostały

w ogóle podjęte, to w odniesieniu do nich aktualne byłoby jedynie powództwo

o stwierdzenie

ich

nieistnienia,

ewentualnie,

w

razie

ich

podjęcia,

ale

z naruszeniem przepisów ustawy, powództwo o stwierdzenie ich nieważności

(por. art. 42 § 9 oraz § 2 prawa spółdzielczego). Wniesienie powództwa

o uchylenie uchwały zakłada więc, że strona powodowa akceptuje, iż zaskarżone

uchwały

zostały

podjęte

(istnieją),

a ponadto

nie

są

dotknięte

sankcją

bezwzględnej nieważności. Dopiero zaś prawomocne uwzględnienie powództwa

o uchylenie uchwały – o czym będzie mowa dalej – powoduje skutek ex nunc

polegający na uchyleniu skutków prawnych tej uchwały. Niezależnie od

powyższego, w postępowaniu kasacyjnym nie podlegają weryfikacji ustalenia

faktyczne dokonane przez Sąd odwoławczy, którymi Sąd Najwyższy jest związany

(por. art. 3983 § 3 k.p.c. oraz art. 398 3 § 2 k.p.c.). Sąd Okręgowy natomiast ustalił,

czego Sąd Apelacyjny nie zakwestionował, iż podczas Walnego Zgromadzenia

Członków pozwanej Spółdzielni w dniu 11 czerwca 2007 r. wybrano nowych

członków Rady Nadzorczej. Powództwo wniesione w sprawie, które obejmowało

także żądanie uchylenia uchwały Walnego Zgromadzenia Członków z dnia 11

czerwca 2007 r. w przedmiocie wyboru nowych członków Rady Nadzorczej,

zostało

jednak

prawomocnie

oddalone

wyrokiem

Sądu

Okręgowego.

Orzeczeniem tym – przesądzającym, że uchwała ta nie jest dotknięta sankcją

nieważności względnej - zgodnie z art. 365 § 1 k.p.c., był związany Sąd

Apelacyjny, jak również inne sądy. Z tych względów zarzut naruszenia art. 174 § 1

pkt 2 k.p.c. w zw. z art. 42 § 5 prawa spółdzielczego nie był uzasadniony.

Bezzasadny był także zarzut naruszenia art. 50 § 1 i 3 prawa

spółdzielczego. Art. 50 § 1 dotyczy możliwości zawieszenia przez radę nadzorczą

członka zarządu wybranego przez walne zgromadzenie, a art. 50 § 3 obowiązku

niezwłocznego

powiadomienia

członka

zawieszonego

w

formie

pisemnej

o zawieszeniu. Art. 50 prawa spółdzielczego nie dotyczy więc decyzji organów

spółdzielni dotyczących odwołania członka zarządu, jak również nie odnosi się do

uchwał podejmowanych w tym przedmiocie przez walne zgromadzenie członków.

Wbrew stanowisku strony skarżącej, prawidłowe jest stanowisko Sądu

Apelacyjnego dotyczące wykładni art. 42 § 4 i 9 oraz art. 24 § 10 pkt 4 prawa

spółdzielczego. W szczególności trafnie przyjął Sąd drugiej instancji, że hipoteza

art. 42 § 4 prawa spółdzielczego obejmuje jedynie taką sytuację, gdy powództwo

o uchylenie

uchwały

walnego

zgromadzenia

wytacza

aktualny,

w

chwili

wytoczenia powództwa, zarząd spółdzielni. Uchwała walnego zgromadzenia

członków, zaskarżona powództwem o jej uchylenie, jest dotknięta – jeżeli

powództwo jest zasadne - jedynie sankcją nieważności względnej, co oznacza, że

zaskarżona uchwała wywołuje skutki prawne z niej wynikające do czasu jej

uchylenia

prawomocnym

wyrokiem

(por.

uzasadnienia:

wyroku

Sądu

Najwyższego z dnia 17 września 1993 r., II CRN 96/93, OSNC 1994, nr 9, poz.

180 oraz postanowienia Sądu Najwyższego z dnia 14 kwietnia 2003 r., I CZ

17/03, OSNC 2004, nr 9, poz. 137). Wyjątkiem od tego, jak prawidłowo wskazał

Sąd Apelacyjny, jest jedynie sytuacja przewidziana w art. 24 § 10 pkt 4 prawa

spółdzielczego, która dotyczy uchwały w sprawie wykluczenia albo wykreślenia

członka spółdzielni, która staje się skuteczna dopiero z chwilą prawomocnego

oddalenia przez sąd powództwa o uchylenie uchwały rady nadzorczej albo

walnego zgromadzenia. W konsekwencji, jeżeli uchwała walnego zgromadzenia

członków spółdzielni dotyczy odwołania określonych osób z funkcji członków

zarządu, zarząd spółdzielni w składzie osobowym przed podjęciem tej uchwały

nie posiada legitymacji do wytoczenia powództwa o uchylenie tej uchwały na

podstawie art. 42 § 4 prawa spółdzielczego, a tym samym nie posiada

szczególnej zdolności sądowej wynikającej z tego przepisu (por. podobną

sytuację w zakresie legitymacji do wytoczenia powództwa o stwierdzenie

nieważności uchwały wspólników sprzecznej z ustawą, na podstawie art. 252 § 1

w zw. z art. 250 pkt 1 k.s.h., przez osobę odwołaną ze składu organu spółki

z ograniczoną

odpowiedzialnością,

która

była

przedmiotem

wielokrotnych

wypowiedzi Sądu Najwyższego, w tym w uchwale siedmiu sędziów Sądu

Najwyższego z dnia 1 marca 2007 r., III CZP 94/06, OSNC 2007, nr 7-8, poz. 95).

Przyjęcie – na podstawie wyżej wyrażonej oceny prawnej – że strona

powodowa nie posiadała zdolności sądowej, gdyż nie była zarządem, o którym

mowa w art. 42 § 4 prawa spółdzielczego, byłoby uzasadnione wówczas, gdyby

zaskarżona uchwała nr 1 Walnego Zgromadzenia Członków z dnia 11 czerwca

2007 r. miała wpływ (chociażby poprzez odpowiednie odniesienie się do uchwał

Rady Nadzorczej) na skład osobowy zarządu pozwanej, w szczególności na

powołanie bądź odwołanie do tego organu J. R. i T. M. Z tego względu należy

zwrócić uwagę na konieczność dokonania wykładni treści zaskarżonej uchwały,

czego zaniechał Sąd Apelacyjny. Zaskarżona uchwała nie dotyczy bowiem

bezpośrednio odwołania J. R. i T. M. z funkcji członków zarządu pozwanej

Spółdzielni, lecz do tej kwestii odnosi się jedynie pośrednio poprzez uchwały Rady

Nadzorczej podjęte w dniach 9 i 10 maja 2007 r., stanowiąc, że uchwały te „zostały

podjęte z naruszeniem zasad obowiązującego Regulaminu Rady Nadzorczej”,

„zostały podjęte z naruszeniem prawa, są więc nieskuteczne” oraz że odwołanie W.

S. i T. M. z pełnionych funkcji „było bezzasadne”. Wymaga więc ustalenia poprzez

interpretację zaskarżonej uchwały, czy rozstrzyga ona w sposób stanowczy

o składzie osobowym zarządu, w szczególności o powołaniu bądź odwołaniu J. R. i

T. M. z funkcji członków zarządu oraz odpowiednio o powołaniu i odwołaniu W. S. i

T. M., czy też zawiera jedynie ocenę podjętych w tym przedmiocie uchwał Rady

Nadzorczej. Wątpliwości, jakie skutki wywołała uchwała Zgromadzenia Członków

Spółdzielni, mieli sami spółdzielcy, skoro nowo wybrana Rada Nadzorcza w dniu 14

czerwca 2007 r., mimo uchwały nr 1 Walnego Zgromadzenia Członków pozwanej

Spółdzielni, podjęła uchwałę o powołaniu na członków zarządu tych samych osób,

które wcześniej zostały odwołane uchwałami tej Rady z dnia 9 i 10 maja 2007 r.

Konieczność dokonania interpretacji uchwały, we wskazanym wyżej zakresie,

wiąże się także ze stanowiskiem Sądu Okręgowego, który przyjął, że skoro

zaskarżona uchwała została podjęta z przekroczeniem uprawnień statutowych

Walnego Zgromadzenia, to tym samym uchwała ta mogła być traktowana jedynie

jako wyrażenie opinii bądź stanowiska w określonej sprawie przez najwyższy organ

spółdzielczy. Innymi słowy, taki pogląd Sądu pierwszej instancji, do którego nie

odniósł się Sąd odwoławczy, oznaczał, że zaskarżona uchwała nie miała

charakteru stanowczego, a w konsekwencji, także bez prawomocnego orzeczenia

uchylającego tę uchwałę, nie powodowała skutku w postaci odwołania J. R. i T. M.

z funkcji członków zarządu pozwanej spółdzielni. Za przedwczesne wiec należało

uznać stanowcze stanowisko Sądu Apelacyjnego, że swoją legitymację do

wytoczenia powództwa strona powodowa czerpała z antycypowania przyszłego

skutku prawomocnego orzeczenia, jakie miało zapaść w wyniku uwzględnienia

wniesionego powództwa. Uwzględniając powyższe nie można było skutecznie

odeprzeć zarzutu naruszenia art. 42 § 4 prawa spółdzielczego oraz art. 379 pkt 2

k.p.c.

Z tych względów, Sąd Najwyższy orzekł, jak w sentencji na podstawie

art. 39816 k.p.c. oraz art. 108 § 2 w zw. z art. 391 § 1 i art. 39821 k.p.c.