I CSK 367/10 · Sąd Najwyższy

Sygn. akt I CSK 367/10

POSTANOWIENIE

Dnia 6 kwietnia 2011 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Krzysztof Strzelczyk (przewodniczący)

SSN Grzegorz Misiurek

SSN Katarzyna Tyczka-Rote (sprawozdawca)

w sprawie z wniosku Zakładu Ubezpieczeń Społecznych Oddział w R.

przy uczestnictwie Anety K. i Pawła K.

o wpis hipoteki przymusowej zwykłej,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym

w Izbie Cywilnej w dniu 6 kwietnia 2011 r.,

skargi kasacyjnej uczestniczki postępowania Anety K.

od postanowienia Sądu Okręgowego

z dnia 20 stycznia 2010 r.,

uchyla zaskarżone postanowienie i przekazuje sprawę Sądowi

Okręgowemu do ponownego rozpoznania i rozstrzygnięcia o

kosztach postępowania kasacyjnego.

Uzasadnienie

Sąd Rejonowy trzema postanowieniami z dnia 30 października 2009 r. w

sprawach z wniosku wierzyciela - Zakładu Ubezpieczeń Społecznych Oddział w R.

- utrzymał w mocy dokonane przez referendarza sądowego w dniach 25, 26 i 27

sierpnia 2009 r. wpisy hipotek przymusowych zwykłych w dziale IV Kw nr [...]

prowadzonej dla nieruchomości oznaczonej jako działka nr 1329 oraz nr 761,

położonej w P. Jawnymi z księgi właścicielami tej nieruchomości na zasadzie

wspólności ustawowej są Aneta K. i Paweł K. Wpisane obciążenia dotyczyły

następujących zobowiązań na rzecz wnioskodawcy:

-

26 337,40 zł z tytułu składek na ubezpieczenie społeczne za okres od

listopada 2004 r. do kwietnia 2009 r. na podstawie tytułu wykonawczego

z dnia 16.07.2009 r. Nr [...],

-

8 423,50 zł z tytułu składek na ubezpieczenie zdrowotne za okres od

listopada 2004 r. do marca 2009 r., na podstawie tytułu wykonawczego

z dnia 16.07.2009 r. Nr [...],

-

1 982,40 zł z tytułu składek na Fundusz Pracy i Fundusz Gwarantowanych

Świadczeń Pracowniczych za okres od grudnia 2004 r. do kwietnia 2009 r.

na podstawie tytułu wykonawczego z dnia 16.07.2009 r. Nr [...].

Sąd Rejonowy ustalił, że wszystkie tytuły wystawione zostały przeciwko

dłużnikowi Pawłowi K. i jego małżonce Anecie K., a obejmowały należności wraz z

podatkowymi odsetkami za zwłokę od należności głównej i wskazał jako podstawę

wpisu art. 34 § 3 pkt 2 ustawy z dnia 27 sierpnia 1997 roku - Ordynacja podatkowa

(tekst jedn. Dz.U. z 2005 r. nr 8, poz. 60 ze zm., dalej oznaczana jako „ordynacja

podatkowa”). Powołując się na ograniczoną kognicję sądu w postępowaniu

wieczystoksięgowym (art. 6268 § 2 k.p.c.) oraz domniemanie zgodności wpisów

ujawnionych w księdze wieczystej z rzeczywistym stanem prawnym (art. 3 ust. 1

ustawy z dnia 6 lipca 1982 r. o księgach wieczystych i hipotece, tekst jedn. Dz.U. Nr

z 2001 r. 124, poz. 1361 ze zm., dalej powoływana jako „u.k.w.h.”). Sąd Rejonowy

nie uwzględnił zarzutów uczestniczki, która podnosiła, że od dnia 16 sierpnia 2007

r. pomiędzy nią a dłużnikiem istnieje rozdzielność majątkowa i wpis hipoteki

dotyczyć może jedynie udziału jej byłego męża Pawła K. w nieruchomości (1/2).

Uczestniczka złożyła apelacje od wszystkich trzech postanowień, oparte na

zarzucie naruszenie art. 65 ust. 1 i 2 u.k.w.h. przez dokonanie wpisu hipoteki

obciążającej również jej udział w nieruchomości, mimo że nie jest już żoną

dłużnika, czego nie zmienia nieujawnienie aktualnego stanu prawnego w księdze

wieczystej.

Sąd Okręgowy zmodyfikował ustalenia Sądu Rejonowego o tyle, że przyjął,

iż tytuły wykonawcze, będące podstawą zaskarżonych wpisów, wystawione zostały

przez

wnioskodawcę

jedynie

przeciwko

dłużnikowi

Pawłowi

K.,

co

było

konsekwencją ustania małżeństwa uczestników przed wystawieniem tych tytułów.

Podkreślił jednak, że rozpoznając wniosek o wpis sąd bada jedynie treść i formę

wniosku, dołączonych do wniosku dokumentów oraz treść księgi wieczystej, przy

czym przepis ten odczytywać należy w powiązaniu z przepisami normującymi

podstawę wpisu (art. 65 u.k.w.h. oraz art. 29 § 1 ordynacji podatkowej stosowanym

za pośrednictwem art. 31 ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie

ubezpieczeń społecznych - tekst jedn. Dz.U. z 2009 r., Nr 205, poz. 1585 ze zm.).

Ordynacja podatkowa w art. 26 stanowi, że podatnik odpowiada całym swoim

majątkiem za wynikające ze zobowiązań podatkowych podatki, a w art. 29 § 1,

że w przypadku osób pozostających w związku małżeńskim odpowiedzialność,

o której mowa w art. 26, obejmuje majątek odrębny podatnika oraz majątek

wspólny podatnika i jego małżonka. Zdaniem Sądu Okręgowego wprawdzie

zgodnie z art. 27 lit. c ustawy z dnia 17 czerwca 1966 r. o postępowaniu

egzekucyjnym w administracji (tekst jedn. Dz.U. z 2005 r., Nr 229, poz. 1954

ze zm., dalej „u.p.e.a.”), jeżeli egzekucja ma być prowadzona zarówno z majątku

wspólnego zobowiązanego i jego małżonka, jak i z ich majątków osobistych, tytuł

wykonawczy wystawia się na oboje małżonków, to jednak w wypadku skierowania

tej egzekucji do składników majątkowych, wskazanych w art. 29 § 1 ordynacji

podatkowej, nie jest wymagane wystawienie tytułu wykonawczego w oparciu

o przepis art. 27 lit. c u.p.e.a., ponieważ art. 29 § 1 ordynacji podatkowej jest

przepisem szczególnym, wyłączającym jego zastosowanie. Artykuł 29 § 1 ordynacji

podatkowej zastrzega, że skutki prawne ograniczenia, zniesienia lub ustania

wspólności majątkowej nie odnoszą się do zobowiązań powstałych przed dniem jej

zniesienia umownie lub sądownie. Postanowienie to Sąd drugiej instancji rozważył

w powiązaniu z treścią art. 471 k.r.o., zgodnie z którym małżonek może powoływać

się względem innych osób na umowę majątkową małżeńską, gdy jej zawarcie oraz

rodzaj były tym osobom wiadome.

Sąd Okręgowy zaznaczył, że do czasu, kiedy na podstawie wyroku

orzekającego rozdzielność majątkową między uczestnikami nie dojdzie do wpisu

stanu prawnego zgodnego z treścią art. 52 § 2 k.r.o., prawo własności

nieruchomości będzie nadal figurowało w księdze wieczystej jako bezudziałowy

przedmiot majątku wspólnego uczestniczki

i

dłużnika, wobec czego taki stan

musiał być wzięty pod uwagę przy dokonywaniu kwestionowanych wpisów.

Sąd Okręgowy ocenił, że wpis ostrzeżenia o niezgodności treści księgi wieczystej

z rzeczywistym stanem prawnym co do prawa własności działek nr 1329 oraz 761,

dokonany w dniu 27 listopada 2009 r. nie wpływa na domniemanie zgodności treści

księgi

wieczystej

z

rzeczywistym

stanem

prawnym

(art.

u.k.w.h.),

a w konsekwencji kwestie związane z powstaniem rozdzielności majątkowej i jej

skutkami dla odpowiedzialności uczestniczki za długi męża powstałe od dnia

obowiązywania tej rozdzielności, wykraczają poza przedmiot kognicji sądu

wieczystoksięgowego. W

rezultacie Sąd Okręgowy uznał wpisy obciążeń

hipotecznych za prawidłowe.

Uczestniczka Aneta K. zaskarżyła postanowienie Sądu Okręgowego skargą

kasacyjną opartą na obydwu podstawach z art. 398 3 § 1 k.p.c. W ramach podstawy

naruszenia prawa materialnego zarzuciła:

-

błędną wykładnię i niewłaściwe zastosowanie art. 29 § 1 i 2 oraz 34 § 3 pkt 2

ordynacji podatkowej w związku z art. 31 ustawy o systemie ubezpieczeń

społecznych, co skutkowało przyjęciem, że pomimo sądowej rozdzielności

majątkowej

i rozwodu małżeństwa uczestników Aneta K. odpowiada

rzeczowo za zobowiązania Pawła K. z tytułu składek na ubezpieczenie

społeczne, powstałe po dniu orzeczenia przez sąd o zniesieniu małżeńskiej

wspólności majątkowej;

-

niewłaściwe zastosowanie art. 3 u.k.w.h. polegające na powołaniu się przez

Sąd na domniemanie wiarygodności wynikające z tego przepisu pomimo

jego obalenia przedłożonymi prawomocnymi wyrokami wydanymi w sprawie

o rozwód oraz w sprawie o ustanowienie rozdzielności majątkowej

uczestników;

-

niewłaściwe zastosowanie art. 471 k.r.o. w sytuacji, kiedy uczestnicy mają

sądownie a nie umownie zniesioną wspólność majątkową

-

niewłaściwe zastosowanie art. 65 ust. 1 oraz art. 109 ust. 1 u.k.w.h.

i uwzględnienie wniosku o wpis hipoteki przymusowej zwykłej mimo braku

przesłanek do tego wpisu w postaci tytułu wykonawczego określonego

w przepisach o postępowaniu egzekucyjnym.

Podstawa naruszenia przepisów postępowania, które miało istotny wpływ na

wynik sprawy obejmuje zarzuty:

-

uchybienia art. 6268 § 2 k.p.c. poprzez uwzględnienie wniosku o wpis

hipoteki

przymusowej

zwykłej

mimo,

że

wnioskodawca

przedłożył

administracyjne tytuły wykonawcze wstawione jedynie przeciwko Pawłowi K.

oraz poprzez nieuwzględnienie ostrzeżeń o niezgodności pomiędzy

rzeczywistym stanem prawnym nieruchomości a stanem ujawnionym

w księdze,

-

uchybienie art. 228 § 2 k.p.c. poprzez nieuwzględnienie z urzędu przeszkody

w dokonaniu wpisu w postaci prawomocnego wyroku Sądu Okręgowego w

sprawie o rozwód małżeństwa Anety i Pawła K. oraz prawomocnego wyroku

Sądu Rejonowego w sprawie o ustanowienie rozdzielności majątkowej

uczestników;

-

uchybienie art. 27 lit. c u.p.e.a. poprzez wyłączenie jego zastosowania przy

rozpoznawaniu niniejszej sprawy, mimo iż jego prawidłowa wykładnia

prowadzić

winna

do

przymusowej zwykłej,

wniosku,

że

podstawą

zabezpieczającej

wpisu

należności

hipoteki

składkowe

z ubezpieczeń społecznych, mającej obciążać nieruchomość wspólną

zobowiązanego i jego małżonka, może być wyłącznie administracyjny tytuł

wykonawczy wystawiony na oboje małżonków.

We wnioskach skarżąca wystąpiła o zmianę

poprzez

oddalenie

wniosku

o

zaskarżonego

postanowienia

wpis hipoteki przymusowej zwykłej oraz

o zasądzenie od wnioskodawcy na jej rzecz kosztów procesu za dotychczasowe

postępowanie, w tym kosztów zastępstwa procesowego, wg norm przepisanych;

ewentualnie o uchylenie tego postanowienia i przekazanie sprawy do ponownego

rozpoznania.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

W orzecznictwie, zarówno Sądu Najwyższego (por. przede wszystkim

uchwałę z dnia 28 października 2004 r., III CZP 33/04, OSNC 2005/3/43; a ponadto

postanowienie z dnia 14 listopada 2006 r., II CSK 230/06, czy – ostatnio - z dnia

27 maja 2010 r., III CZP 27/10, obydwie nie publ. poza bazą Lex nr 607566

i 590606), jak i Naczelnego Sądu Administracyjnego (por. np. wyrok Naczelnego

Sądu Administracyjnego z dnia 16 grudnia 2009 r., II FSK 570/08, Lex nr 582793)

ukształtował się jednolity pogląd, zgodnie z którym podstawą wpisu hipoteki

przymusowej zwykłej na nieruchomości wspólnej zobowiązanego i jego małżonka,

w wypadku zobowiązania podatkowego (analogicznie traktowane jest zobowiązanie

z tytułu należności składkowych względem Zakładu Ubezpieczeń Społecznych)

stanowić może administracyjny tytuł wykonawczy, który musi jednak być

wystawiony na oboje małżonków. Taki wniosek wywiedziony został z analizy art. 27

lit. c u.p.e.a. w powiązaniu z art. 29 § 1, art. 26 i art. 1 lit. a pkt 20 ordynacji

podatkowej, z których to przepisów wynika, że małżonek zobowiązanego nie ma

takiego samego statusu jak zobowiązany, niemniej materialnoprawny art. 29 § 1

ordynacji podatkowej ustanawia odpowiedzialność zobowiązanego nie tylko

majątkiem osobistym, ale także majątkiem wspólnym. Realizacji tego przepisu

służy art. 27 lit. c u.p.e.a., który określa sposób włączenia do postępowania

egzekucyjnego małżonka nie będącego zobowiązanym, którego prawa zostają

jednak dotknięte tym postępowaniem, i który powinien mieć zapewnione warunki do

należytej obrony swoich interesów. Skoro więc z ustaleń faktycznych, które przyjął

za podstawę swoich rozważań Sąd Okręgowy, wynika, że tytuł wykonawczy

załączony do wniosku wystawiony został tylko na zobowiązanego Pawła K. – nie

mógł on stanowić podstawy dokonania wpisu hipoteki przymusowej zwykłej na

nieruchomości wspólnej uczestników.

Wprawdzie wnioskodawca w odpowiedzi na skargę kasacyjną kwestionuje

prawidłowość ustalenia, że uczestniczka nie była tytułem objęta, jednak okoliczność

ta wyłączona jest z zakresu badania przez Sąd Najwyższy, który w art. 398 13 § 2

k.p.c. zobowiązany został do przyjęcia za podstawę rozważań stanu faktycznego

ustalonego przez Sąd drugiej instancji. Jedynie wówczas, kiedy w skardze

kasacyjnej podnoszone są zarzuty przeciwko prawidłowości postępowania

prowadzącego do tych ustaleń, ich treść nie będzie miarodajna. Skarżący jednak

nie

twierdzi,

że ustalenie

podmiotowego

zakresu

tytułów

wykonawczych

załączonych do wniosku, dokonane przez Sąd Okręgowy, było nieprawidłowe.

Dlatego uznać należy, że zarzut skargi kasacyjnej dotyczący naruszenia przez Sąd

Okręgowy art. 27 lit. c u.p.e.a. okazał się uzasadniony i on też przesądza o

konieczności uchylenia zaskarżonego postanowienia i przekazaniu sprawy do

ponownego rozpoznania na podstawie art. 39815 § 1 k.p.c.

Nieuzasadnione natomiast okazały się zarzuty dotyczące nieuwzględnienia

przez Sąd Okręgowy faktu wprowadzenia w małżeństwie uczestników rozdzielności

majątkowej. Zakres badania sprawy przez sąd wieczystoksięgowy zawęził się po

wejściu w życie ustawy z dnia 11 maja 2001 r. o zmianie ustawy o księgach

wieczystych i hipotece, ustawy - Kodeks postępowania cywilnego, ustawy

o kosztach sądowych w sprawach cywilnych oraz ustawy - Prawo o notariacie

(Dz.U. Nr 63, poz. 635). Artykuł 6268 § 2 k.p.c. przejął przewidzianą z uchylonego

art. 46 ust. 1 u.k.w.h. zasadę, że sąd rozpoznając wniosek o wpis bada jedynie

treść i formę wniosku, dołączonych do wniosku dokumentów oraz treść księgi

wieczystej,

natomiast

że postanowienie

nie

zostało

odmawiające

do

dokonania

niego

wpisu

przeniesione

zastrzeżenie,

może

się

opierać

na

okolicznościach, które są powszechnie znane lub doszły do wiadomości sądu

rejonowego w inny sposób. W uchwale składu siedmiu sędziów z dnia 16 grudnia

2009 r. (III CZP 80/09, OSNC 2010/6/84), Sąd Najwyższy jako zasadę prawną

przyjął, że sąd rozpoznając wniosek o wpis w księdze wieczystej związany jest

stanem rzeczy istniejącym w chwili złożenia wniosku i kolejnością jego wpływu.

Zaznaczył, że art. 6268 k.p.c. musi być analizowany łącznie z art. 6266 k.p.c.,

stanowiącym, że o kolejności wniosku o wpis rozstrzyga chwila wpływu wniosku do

właściwego sądu. Decydujące znaczenie ma art. 626 8 k.p.c., który wskazuje

wyraźnie na rolę sądu wieczystoksięgowego, inną niż rola sądu orzekającego

w procesie, a jednocześnie zawiera pełną regulację przebiegu postępowania

wieczystoksięgowego - nie tylko postępowania dowodowego, ale i podstaw

orzekania, które w procesie zostały uregulowane w art. 316 § 1 k.p.c. Z art. 626 8

§ 2 k.p.c. wynika, że sąd prowadzący księgi wieczyste ocenia jako materiał

dowodowy jedynie dokumenty składane równocześnie z wnioskiem o wpis, a to

oznacza, że w zasadzie podstawą orzekania sądu wieczystoksięgowego jest stan

rzeczy z chwili złożenia wniosku. Stanowisko dopuszczające rozszerzenie kognicji

sądu wieczystoksięgowego przez uwzględnienie w chwili wpisu okoliczności

znanych sądowi urzędowo (art. 228 § 2 k.p.c.), np. ujawnionych w innej sprawie

oczekującej na rozpoznanie w terminie późniejszym, jest sprzeczne z art. 626 8 § 2

k.p.c. Słusznie zatem Sąd Okręgowy nie uwzględnił wyroków złożonych przez

uczestniczkę wraz z apelacją i oparł się na treści księgi wieczystej z dnia złożenia

wniosku przez wnioskodawcę. Ostrzeżenie, na które powołuje się skarżąca zostało

wpisane do księgi wieczystej 27 listopada 2009 r., a więc kilka miesięcy po złożeniu

wniosków rozpatrywanych w niniejszej sprawie i już z tego względu nie miało

wpływu na dokonywaną ocenę zasadności wniosku. Ponadto ostrzeżenie

przewidziane w art. 8 u.k.w.h. nie powoduje uchylenia domniemania z art. 3

u.k.w.h. Dlatego zarzuty skarżącej oparte na założeniu o wadliwości pominięcia

treści orzeczeń sądowych świadczących o rozdzielności majątkowej między

uczestnikami i skutkach wynikających stąd dla odpowiedzialności uczestniczki za

zobowiązania uczestnika z tytułu składek uznać należy za bezprzedmiotowe –

skoro

okoliczności

te

nie

mogły

być

uwzględnione

w

postępowaniu

wieczystoksięgowym z uwagi na zaniedbanie przez uczestników zaktualizowania

wpisów w księdze wieczystej.

Orzeczenie o kosztach postępowania kasacyjnego uzasadnia art. 398 21

k.p.c. w zw. z art. 391 § 1 k.p.c., art. 108 § 2 k.p.c. i art. 13 § 2 k.p.c.