I CSK 361/09 · Sąd Najwyższy

Sygn. akt I CSK 361/09

POSTANOWIENIE

Dnia 25 lutego 2010 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Wojciech Katner (przewodniczący)

SSN Dariusz Zawistowski

SSN Katarzyna Tyczka-Rote (sprawozdawca)

w sprawie z wniosku M. F. przy uczestnictwie J. F., M. F.

o zmianę postanowienia o stwierdzeniu nabycia spadku,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym

w Izbie Cywilnej w dniu 25 lutego 2010 r.,

skargi kasacyjnej wnioskodawczyni od postanowienia Sądu Okręgowego w W.

z dnia 18 lutego 2009 r., sygn. akt V Ca (…),

uchyla zaskarżone postanowienie i przekazuje sprawę Sądowi Okręgowemu w W.

do

ponownego

rozpoznania

i rozstrzygnięcia

o

kosztach

postępowania

kasacyjnego.

Uzasadnienie

Postępowanie o stwierdzenie nabycia spadku po Z. F. zmarłym 6 lutego 2003 r.

oraz po jego żonie I. F., zmarłej 2 lipca 2003 r. zakończyło wydanie przez Sąd Rejonowy

w W. postanowienia z dnia 5 grudnia 2003 r. stwierdzającego, że spadek po Z. F. nabyli

z ustawy po 1/3 części jego żona I. F. oraz synowie J. i M. F., natomiast spadek po I. F.,

także z ustawy, nabyli po połowie jej synowie J. i M. F. Postanowienie to uprawomocniło

się.

Trzy lata później J. F. wystąpił o zmianę powyższego postanowienia poprzez

stwierdzenie, że spadek po zmarłych rodzicach w całości dziedziczy on na podstawie

testamentów notarialnych z dnia 19 lipca 1993 r. Sąd dokonał otwarcia i ogłoszenia

przedstawionych testamentów, wniosek o zmianę stwierdzenia nabycia spadku jednak

oddalił postanowieniem z dnia 6 listopada 2006 r. wskazując na treść art. 679 § 1 k.p.c.

Wyjaśnił, że wnioskodawca, który był uczestnikiem wcześniejszego postępowania i

wiedział wówczas o istnieniu obydwu testamentów, nie może powoływać ich jako

podstawy wniosku o zmianę postanowienia o stwierdzeniu nabycia spadku.

Z kolei 25 czerwca 2007 r. z wnioskiem o zmianę stwierdzenia nabycia spadku

poprzez uwzględnienie testamentowego dziedziczenia po Z. i I. F. przez J. F. wystąpiła

jego żona – M. F. Jej wniosek Sąd Rejonowy w W. uwzględnił postanowieniem z dnia 21

listopada 2007 r. Podstawą rozstrzygnięcia było ustalenie, że wnioskodawczyni, która

zawarła związek małżeński z J. F. 8 maja 2004 r., zamieszkuje wraz z nim w

spadkowym mieszkaniu, które wspólnie wyremontowali. Chcieli uzyskać całość praw do

tego mieszkania dokonując spłaty M. F., jednak nie udało się uzgodnić warunków

rozliczenia. Sąd I instancji stwierdził, że M. F. nie brała udziału w postępowaniu o

stwierdzenie nabycia spadku, a o istnieniu testamentów powołujących do całego spadku

jej męża dowiedziała się na początku lipca 2006 r. Wystąpiły więc okoliczności faktyczne

uzasadniające zmianę postanowienia o stwierdzeniu nabycia spadku. Wnioskodawczyni

nie była ograniczona terminem rocznym i ma interes prawny, aby domagać się zmiany

stwierdzenia nabycia spadku, ponieważ jest żoną spadkobiercy, a ponadto jest

wierzycielką M. i J. F. w związku z nakładami poczynionymi na remont spadkowego

mieszkania. Sąd za pozbawioną znaczenia uznał umowę majątkową z 20 czerwca 2007

r., rozszerzającą wspólność małżeńską M. i J. F. na wszelkie składniki majątkowe

nabyte przed zawarciem związku, ponieważ, zdaniem sądu, już powstanie wspólności

ustawowej powodowało, że wnioskodawczyni stała się osobą zainteresowaną w

rozumieniu art. 679 § 2 k.p.c.

Na skutek apelacji uczestnika postępowania M. F. Sąd Okręgowy w W.

postanowieniem z dnia 18 lutego 2009 r. zmienił orzeczenie Sądu I instancji i oddalił

wniosek. Sąd ten uznał, że wnioskodawczyni nie jest zainteresowaną w rozumieniu art.

679 § 2 k.p.c. Ustawowa wspólność małżeńska nie rozciągała się bowiem na przedmioty

majątkowe nabyte przez dziedziczenie (art. 33 pkt 2 k.r.o.), a zawarcie umowy

majątkowej małżeńskiej z 20 czerwca 2007 r. rozszerzyło wprawdzie wspólność

majątkową na wszelkie składniki majątkowe nabyte przez każde z małżonków przed

zawarciem związku małżeńskiego, ale mógł być nią objęty wyłącznie nabyty przez J. F.

udział w spadku (1/2), zgodnie z postanowieniem o stwierdzeniu nabycia spadku z 5

grudnia 2003 r. Wnioskodawczyni jest osobą trzecią, która nie rości sobie praw do

spadku z tytułu dziedziczenia, co oznacza, że wobec niej spadkobierca J. F. swoje

prawa wynikające z dziedziczenia po rodzicach może udowodnić tylko stwierdzeniem

nabycia spadku po nich (art. 1027 k.c.). Wnioskodawczyni nie mogła uzyskać poprzez

zawarcie umowy rozszerzającej wspólność ustawową małżeńską więcej ze spadku po

rodzicach męża niż on sam. W ocenie Sądu odwoławczego o istnieniu interesu

prawnego wnioskodawczyni nie decyduje też jej wierzytelność z tytułu nakładów na

spadkowe mieszkanie. Ewentualne nakłady były dokonywane na majątek stanowiący

współwłasność spadkową J. i M. F., a stosunków w tej współwłasności wnioskodawczyni

nie może zmodyfikować. Obecnie wnioskodawczyni jest wierzycielką tylko M. F., bo

udział należący do męża wnioskodawczyni stał się i jej udziałem, konsumując

praktycznie poczynione nań nakłady. Wie zatem, kto jest jej ewentualnym dłużnikiem.

Wnioskodawczyni wywiodła skargę kasacyjną od niekorzystnego dla niej

postanowienia i oparła ją na obu podstawach z art. 398 3 § 1 k.p.c., zarzucając błędną

wykładnię i niewłaściwe zastosowanie art. 679 k.p.c. poprzez przyjęcie, iż nie jest osobą

zainteresowaną; nieuwzględnienie art. 670 i art. 677 k.p.c. w zw. z art. 385 k.p.c.

poprzez pominięcie kręgu spadkobierców ustalonego na podstawie testamentów

spadkodawców oraz art. 382 k.p.c. w zw. z art. 233 § 1 k.p.c. i art. 232 k.p.c. poprzez

niewłaściwą ocenę dowodów, co doprowadziło do przyjęcia, że zawarcie małżeństwa

przez wnioskodawczynię

i J.

F. nie daje

wnioskodawczyni przymiotu

bycia

zainteresowaną w rozumieniu art. 679 § 2 k.p.c., a rozszerzenie wspólności majątkowej

małżeńskiej nie obejmuje przedmiotów majątkowych nabytych przez dziedziczenie.

Ponadto zaś, że wnioskodawczyni będąc wierzycielem uczestnika M. F. z tytułu

nakładów na masę spadkową nie wykazała swojego interesu prawnego w uzyskaniu

zmiany postanowienia o stwierdzeniu nabycia spadku.

We wnioskach skarżąca domagała się uchylenia zaskarżonego postanowienia w

całości i przekazania sprawy do ponownego rozpoznania Sądowi II instancji.

Uczestnik M. F. wniósł o oddalenie skargi i zasądzenie na jego rzecz od

wnioskodawczyni zwrotu kosztów.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Podstawowym zagadnieniem, wymagającym rozważenia jest kwestia, czy

wnioskodawczyni spełnia prawne kryteria legitymujące ją do wystąpienia z wnioskiem o

zmianę stwierdzenia dziedziczenia po Z. i I. F. Przepis art. 679 § 2 k.p.c. przyznaje

uprawnienie do wszczęcia takiego postępowania każdemu zainteresowanemu. W

literaturze i orzecznictwie wyjaśnione już zostało, że owym zainteresowanym jest każda

z osób, które spełniają wymagania art. 1025 k.c., to znaczy mają interes w stwierdzeniu

nabycia spadku (por. postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 1 czerwca 2000 r., IV

CKN 470/00, Lex nr 52484). Przede wszystkim są to więc osoby wskazane w art. 669

k.p.c. (por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 26 stycznia 2001 r., II CKN 784/00, OSNC

2001/7-8/118), ale także inne osoby, których interes w wyjaśnieniu spadkobrania może

być nawet pośredni. Do osób mających tak rozumiany interes zaliczeni zostali m.in.

wierzyciele spadku, nabywcy spadku bądź udziału w nim, oraz współwłaściciel

przedmiotów wchodzących w skład spadku (por. postanowienie Sądu Najwyższego z

dnia 6 lutego 2008 r., II CSK 433/07, Lex nr 497677).

Wnioskodawczyni

swoje

zainteresowanie

określeniem

prawidłowego

(testamentowego) kręgu spadkobierców po teściach wywodzi z trzech okoliczności – z

faktu zawarcia związku małżeńskiego ze spadkobiercą oraz wejścia przysługujących jej

mężowi praw do spadku po rodzicach do majątku wspólnego, w wyniku umownego

uregulowania stosunków majątkowych małżeńskich, oraz ze swojej pozycji wierzyciela z

tytułu nakładów na składnik majątku spadkowego. Co do pierwszych dwóch przyczyn –

Sąd Okręgowy przyjął, że zawarcie związku małżeńskiego nie było przyczyną

umożliwiającą uznanie wnioskodawczyni za zainteresowaną, ponieważ nie nabyła

żadnych uprawnień do spadku odziedziczonego przez męża. Z kolei na skutek

umownego rozszerzenia wspólności majątkowej wnioskodawczyni nabyła tylko tyle

praw, ile przysługiwało jej mężowi według zasad ustalonych

w pierwotnym

postanowieniu o stwierdzeniu nabycia spadku. Sąd ten nie zakwestionował więc, wbrew

twierdzeniom skarżącej, dopuszczalności włączenia do majątku wspólnego przedmiotów

spadkowych już odziedziczonych w chwili zawierania umowy majątkowej, lecz tylko

rozmiar uzyskanych w ten sposób praw. Brak możliwości kwestionowania przez

powódkę zakresu dziedziczenia Sąd wywiódł z brzmienia art. 1027 k.c., traktując

wnioskodawczynię jako osobę trzecią, związaną treścią postanowienia stwierdzającego

nabycie spadku. Takie rozumowanie nie jest prawidłowe. Artykuł 1027 k.c. określa

sposób dowodzenia przez spadkobiercę praw do spadku w sytuacji, kiedy spadkobierca

zgłasza roszczenia wynikające ze spadkobrania (por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia

19 czerwca 1975 r., III CRN 102/75, OSNC 1976/6/139). Nie wyznacza natomiast

sytuacji prawnej osoby, która nabyła prawa od spadkobiercy i chce ustalić ich

rzeczywisty zakres. Postępowanie o zmianę stwierdzenia nabycia spadku ze swej istoty

służy podważeniu prawidłowości prawomocnego postanowienia, które określiło już

spadkobierców. Istnienie tego postanowienia i jego treść nie może więc stanowić

argumentu przeciwko ustaleniu interesu wnioskodawczyni w złożeniu wniosku na

podstawie art. 679 § 1 k.p.c. Czym innym jest natomiast zakres ograniczeń jakim

podlega wnioskodawczyni przy składaniu tego wniosku. Nie budzi wątpliwości, że

wnioskodawczyni nie brała udziału w postępowaniu o stwierdzenie nabycia spadku,

wobec czego – co do zasady - gdyby wykazała istnienie własnego interesu prawnego,

nie byłaby limitowana terminem i mogłaby się powołać na istnienie podstaw do

dziedziczenia testamentowego, mimo że jej mąż zataił we wcześniejszym postępowaniu

fakt sporządzenia przez spadkodawców testamentów.

Statusu zainteresowanej nie daje jednak wnioskodawczyni sam fakt zawarcia

małżeństwa przez strony, ponieważ nie spowodował żadnych zmian co do przedmiotów

i praw nabytych przez jej męża przed małżeństwem. Nie stwarza go także umowa

majątkowa małżeńska, rozszerzająca wspólność na majątek nabyty przez oboje

małżonków przed zawarciem związku. Tego rodzaju umowa ma przede wszystkim

charakter organizacyjny, ponieważ jej rolą jest określenie kształtu stosunków

majątkowych panujących między małżonkami. Jednak, jeżeli z woli zawierających ją

stron – tak jak w rozpatrywanym wypadku - rozciąga na małżonków prawa należące

dotąd do ich majątków odrębnych (z wyłączeniem jedynie praw wymienionych w art. 49

k.r.o.), wejście w te prawa przez drugiego małżonka, ma charakter sukcesji

uniwersalnej. Małżonek uzyskuje je w ramach majątku wspólnego zbiorczo, w wyniku

jednej czynności prawnej, a jego sytuacja odpowiada sytuacji małżonka, w którego

majątku wspólnym dotąd pozostawały wspólne obecnie prawa (por. art. 50 k.r.o.). W

takiej sytuacji prawa nabyte przez małżonka, także związane z możliwością

kwestionowania prawidłowości określenia udziału w odziedziczonym przez drugiego

małżonka spadku, wprowadzonego mocą umowy do majątku wspólnego, nie mogą być

szersze niż te, które przysługiwały drugiemu małżonkowi. Jest to sytuacja zbliżona do

nabycia udziału w spadku, w której przyjmuje się, że nabywcę obejmują ograniczenia

przewidziane w art. 679 § 1 zd. 2 k.p.c. (por. postanowienie Sądu Najwyższego z dnia

13 grudnia 2001 r., IV CKN 566/00, OSNC 2002/10/127). W konsekwencji

wnioskodawczyni nie mogła wywodzić swojego uprawnienia do złożenia wniosku o

zmianę stwierdzenia nabycia spadku z faktu umownego rozszerzenia wspólności

majątkowej, aczkolwiek z innej przyczyny niż przyjęta przez Sąd odwoławczy.

Natomiast

trzecią

z

podstaw

mających

wyznaczać

zainteresowanie

wnioskodawczyni w ubieganiu się o korektę postanowienia określającego krąg

spadkobierców po Z. i I. F. wywodzi się z jej wierzytelności, wynikłych z faktu

poczynienia z własnego majątku nakładów na składnik majątku spadkowego –

mieszkanie. Istnienie tej wierzytelności było kwestionowane w apelacji przez uczestnika

M. F. Sąd Okręgowy nie oceniał słuszności zarzutów odnoszących się do ustaleń

faktycznych dotyczących powstania i trwania tej wierzytelności, ponieważ uznał, że

wnioskodawczyni byłaby zainteresowana jedynie wówczas, gdyby występowały

wątpliwości, od kogo może się domagać zwrotu nakładów – tymczasem te wątpliwości

rozwiewa prawomocne postanowienie z dnia 5 grudnia 2003 r.

Skarżąca ma rację zwalczając trafność tego poglądu. Domagając się zmiany

postanowienia z 5 grudnia 2003 r. wnioskodawczyni nie tyle żąda wskazania podmiotu

zobowiązanego względem niej z tytułu nakładów, ile poszukuje odpowiedzi na pytanie,

czy

jeden

z

podmiotów

wymienionych

w

tym

postanowieniu

rzeczywiście

odpowiedzialność taką ponosi, czy też nakłady zostały przez nią w poczynione na

majątek, który w wyniku umownego rozszerzenia wspólności wszedł w całości do tej

wspólności i jej roszczenia z tego tytułu w rezultacie wygasły. Określenie prawidłowego

kręgu spadkobierców zazwyczaj jest istotne dla wierzyciela, który z momentem

poczynienia nakładów na przedmiot wchodzący w skład spadku uzyskuje roszczenie o

zwrot tych nakładów. Niemniej jednak o występowaniu interesu prawnego, który musi

mieć charakter obiektywny i rzeczywisty, zawsze decydują konkretne okoliczności

faktyczne (por. postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 6 lutego 2008 r., II CSK

433/07, Lex nr 497677). Tych zaś Sąd Okręgowy nie poddał ocenie, a w stanie

faktycznym nie zawarł nawet ustaleń, czy wnioskodawczyni rzeczywiście i kiedy

poczyniła nakłady uzasadniające powstanie roszczenia o ich zwrot od spadkobierców.

Tymczasem uczestnik M. F. kwestionował dokonanie takich nakładów, a jego zarzuty

nie zostały rozpatrzone.

Reasumując, uzasadniony okazał się podniesiony przez skarżącą zarzut

naruszenia art. 679 § 2 k.p.c. Zarzuty odnoszące się do oceny materiału dowodowego

były wyłączone z zakresu badania z uwagi na treść art. 398 3 § 3 k.p.c. Natomiast

badanie zarzutu naruszenia art. 670 i art. 677 k.p.c. w zw. z art. 385 k.p.c. przed

ustaleniem, czy skarżąca jest osobą zainteresowaną w rozumieniu art. 679 § 2 k.p.c.

byłoby przedwczesne.

W tym stanie rzeczy konieczne było uchylenie zaskarżonego postanowienia i

przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania Sądowi Okręgowemu, na podstawie

art. 39815 § 1 k.p.c.

Orzeczenie o kosztach postępowania uzasadnia art. 398 21 k.p.c. w zw. z art. 391

§ 1 k.p.c., art. 108 § 2 k.p.c. i art. 13 § 2 k.p.c.