I CSK 360/11 · Sąd Najwyższy

Sygn. akt I CSK 360/11

POSTANOWIENIE

Dnia 4 kwietnia 2012 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Tadeusz Wiśniewski (przewodniczący)

SSN Dariusz Dończyk

SSN Irena Gromska-Szuster (sprawozdawca)

w sprawie z wniosku Zofii P.

przy uczestnictwie Skarbu Państwa - Prezydenta Miasta Stołecznego Warszawy, i

in.

o stwierdzenie nabycia własności nieruchomości przez zasiedzenie,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym

w Izbie Cywilnej w dniu 4 kwietnia 2012 r.,

skarg kasacyjnych uczestnika postępowania Skarbu Państwa - Prezydenta

-Miasta Stołecznego Warszawy i uczestnika postępowania Stołecznego

Przedsiębiorstwa Handlu Wewnętrznego od postanowienia Sądu Okręgowego w

W. z dnia 25 listopada 2010 r.,

uchyla zaskarżone postanowienie i przekazuje sprawę Sądowi

Okręgowemu w W. do ponownego rozpoznania i rozstrzygnięcia

o kosztach postępowania kasacyjnego.

Uzasadnienie

Postanowieniem z dnia 2 kwietnia 2009 r. Sąd Rejonowy oddalił wniosek

Zofii P. o stwierdzenie nabycia przez zasiedzenie z dniem 1 października 2005 r.

własności zabudowanej nieruchomości stanowiącej działkę ewid. Nr 102/14 o pow.

138 m. kw., położonej przy Z. 6.

Sąd pierwszej instancji ustalił między innymi, że przedmiotowa działka

stanowiła część większej nieruchomości należącej przez drugą wojną światową do

spółki „J. S. i L.B. .- Fabryka Asfaltu i Tektury Ogniotrwałej do krycia dachów,

spółka firmowa”, która w 1935 r. została wykreślona z rejestru wskutek likwidacji w

postępowaniu upadłościowym. W dniu 1 grudnia 1948 r. L. B. złożył wniosek do

Sądu o przepisanie powyższej nieruchomości na imię małżonków Leonarda i

Janiny B. z uwagi na to, że wszystkie udziały w spółce wraz z aktywami i pasywami

przeszły na ich rzecz na podstawie aktu notarialnego z dnia 24 czerwca 1936 r. nr

815.

Nieruchomość powyższa, objęta dekretem z dnia 26 października 1945 r.

o własności i użytkowaniu gruntów położonych na obszarze m. st. Warszawy

(Dz. U. Nr 50, poz. 279 ze zm.- dalej: „dekret o gruntach warszawskich”) przeszła

z dniem 21 listopada 1945 r. na własność Skarbu Państwa. Pismem z dnia

6 grudnia 1948 r. Leonard i Janina B. wnieśli na podstawie art. 7 powyższego

dekretu

o przyznanie

im

prawa

własności

czasowej

do

przedmiotowej

nieruchomości. Decyzją z dnia 11 sierpnia 1950 r. Prezydium Rady Narodowej

odmówiło uwzględnienia tego wniosku.

Leonard B. prowadził przedsiębiorstwo na powyższej nieruchomości, w

którym pracował teść wnioskodawczyni Eugeniusz P. W 1948 r. L. B. przekazał E.

P. działkę o powierzchni 138 m. kw. wraz ze znajdującym się na niej budynkiem barakiem o długości ok. 15-16 m., postawionym w 1945 r., w którym znajdowały się

trzy pomieszczenia, jedno z wnęką kuchenną. Do baraku tego przylegał ciąg

dalszych baraków, w których znajdowało się biuro L. B., połączone z mieszkaniem,

które zajął E. P. wraz z rodziną. Wnioskodawczyni zamieszkała tam po wyjściu za

mąż w 1956 r. Po opuszczeniu nieruchomości przez L. B., pozostawała ona w

zarządzie Stołecznego Przedsiębiorstwa Handlu Wewnętrznego w Warszawie, w

którym wnioskodawczyni pracowała jak sprzątaczka i dozorczyni a jej mąż jako

elektryk. E. . opuścił nieruchomość w latach 70-tych ubiegłego wieku, a pozostała

tam wnioskodawczyni z mężem i dwoma synami. Stan budynku był zły.

Po uzyskaniu

zgody

zajmującego

nieruchomość

SPHW,

wnioskodawczyni

doprowadziła wodę do budynku, za której zużycie rozlicza się do chwili obecnej

z tym Przedsiębiorstwem. Za jego zgodą podłączyła także telefon do zajmowanego

przez siebie mieszkania, a około 15 lat temu uzyskała własny telefon. Opłaty za

prąd regulowane były na rzecz elektrowni. Rodzina P. przeprowadzała remonty

domu i konserwacje, wymianę okien, w latach 2000-2004 wymieniła dach, kilka

razy otynkowała budynek, w 1979 r. wnioskodawczyni i jej mąż zrobili w mieszkaniu

łazienkę a w 1990 r. założyli ogrzewanie elektryczne i w tym też roku

wnioskodawczyni ubezpieczyła mieszkanie w PZU na okres od 25 marca 1990 r. do

24 marca 1991 r. Rodzina P. nigdy nie płaciła podatków od tej nieruchomości, które

opłacało SPHW. Przedsiębiorstwo to nie zgłaszało żadnych pretensji w stosunku do

mieszkającej tam rodziny P.

W dniu 8 sierpnia 1994 r. wnioskodawczyni złożyła wniosek o oddanie jej

w użytkowanie wieczyste przedmiotowej nieruchomości. Pismem z dnia 10 sierpnia

1995r. Gmina Warszawa Centrum powiadomiła ją, że jest to niemożliwe, gdyż

Wojewoda Warszawski odmówił przyznania Gminie własności tej nieruchomości.

Na żądanie wnioskodawczyni jej wniosek został przekazany do Urzędu

Rejonowego w Warszawie.

Pismem z dnia 28 czerwca 1998 r. następcy prawni Leonarda i Janiny B.

wnieśli o uchylenie decyzji z dnia 11 sierpnia 1950 r. Prezydium Rady Narodowej,

która ostatecznie została uznana za nieważną w dniu 13 listopada 2008r.

Wcześniej, bo w dniu 3 października 2002 r. dwoje spadkobierców małżonków B:

Jan B. i Anna J. zawarli ze Stołecznym Przedsiębiorstwem Handlu Wewnętrznego

w Warszawie umowę zrzeczenia się przez nich na rzecz Przedsiębiorstwa praw i

roszczeń związanych z przedmiotową nieruchomością.

Sąd Rejonowy stwierdził, że w świetle powyższych ustaleń wnioskodawczyni

ani jej poprzedników prawnych nie można uznać za samoistnych posiadaczy

spornej nieruchomości, gdyż nie zachowywali się oni jak właściciele. Przejawy woli

władania nieruchomością jak właściciel są zauważalne dopiero od lat 90-tych

ubiegłego

wieku,

natomiast

wcześniejsze

działania

rodziny

związane

z zajmowanym budynkiem stanowiły nakłady konieczne do utrzymania go w stanie

niepogorszonym, i zabezpieczały możliwość zamieszkiwania w nim. Także złożenie

wniosku o oddanie nieruchomości w użytkowanie wieczyste wskazuje, zdaniem

Sądu Rejonowego, że wnioskodawczyni wiedziała, iż nie jest właścicielką gruntu

i za taką się nie uważała. Jednocześnie Sąd Rejonowy wskazał, że nie można

podzielić twierdzenia wnioskodawczyni, iż faktyczną wolą Leonarda B. było

przekazanie w 1948 r. rodzinie P. budynku wraz z gruntem jako nowym

właścicielom, skoro jeszcze w dniu 1 grudnia 1948 r. L. B. przejawiał wolę władania

tą nieruchomością dla siebie składając wniosek o wpisanie jego i żony jako

właścicieli nieruchomości oraz składając w dniu 6 grudnia 1948 r. wniosek

o ustanowienie własności czasowej. Należy zatem przyjąć, zdaniem Sądu

Rejonowego, że L. B. przekazał przedmiotową nieruchomość rodzinie P. co

najwyżej w posiadanie zależne.

W wyniku apelacji wnioskodawczyni Sąd Okręgowy postanowieniem z dnia

25 listopada 2010 r. zmienił orzeczenie Sądu pierwszej instancji i uwzględnił

wniosek.

Sąd drugiej instancji uznał, że ustalone w sprawie okoliczności faktyczne

takie jak zamieszkanie i zameldowanie w przedmiotowej nieruchomości od 1948 r.,

ogrodzenie działki, doprowadzenie wody, prądu i telefonu, dokonywanie licznych

napraw i remontów budynku, ubezpieczenie mieszkania a w szczególności

wykonywanie faktycznego władztwa nad nieruchomością bez żadnych przeszkód,

w sposób jednoznaczny wskazują na samoistność posiadania. Brak jest przy tym,

zdaniem Sądu, jakiegokolwiek stosunku prawno-rzeczowego, czy obligacyjnego,

który jest konieczny, aby można było przyjąć zależny charakter posiadania

wnioskodawczyni i jej poprzedników prawnych. Skoro bezsporny jest fakt władania

przez nich nieruchomością, to o postaci posiadania przesądza treść domniemania

prawnego wynikającego z art. 339 k.c., a zatem nie jest słuszne stanowisko Sądu

pierwszej instancji, że zgodnie z art. 6 k.c. to wnioskodawczyni powinna udowodnić,

że posiadała działkę samoistnie, gdyż to na uczestnikach spoczywał ciężar

obalenia domniemań wynikających z art. 7 i art. 339 k.c. Za chybione uznał Sąd

Okręgowy także stanowisko Sądu pierwszej instancji, że fakt wystąpienia przez

wnioskodawczynię z wnioskiem o oddanie nieruchomości w użytkowanie wieczyste

świadczy o posiadaniu zależnym, wskazując, że przesądza to jedynie o złej wierze

wnioskodawczyni a nie o rodzaju posiadania. Stwierdził też, że bez znaczenia jest

okoliczność, iż przekazanie Eugeniuszowi P. nieruchomości w 1948 r. miało

nieformalny charakter, bowiem okoliczności uzyskania władania rzeczą nie mają

znaczenia dla oceny posiadania jako samoistnego, podobnie jak nie mają

znaczenia czynności podejmowane przez członków rodziny B. zmierzające do

uregulowania stanu prawnego nieruchomości, gdyż o tych czynnościach rodzina P.

nie musiała wiedzieć. Z jej faktycznego władania nieruchomością wynika

domniemanie posiadania samoistnego, które nie zostało usunięte, a zatem należy

uznać, że wnioskodawczyni i jej poprzednicy prawni byli posiadaczami samoistnymi

w złej wierze od 1948 r., co uzasadniało uwzględnienie wniosku.

Od

powyższego

postanowienia

skargi

kasacyjne

wnieśli

uczestnicy

postępowania: Skarb Państwa reprezentowany przez Prezydenta m.st. Warszawy

oraz Stołeczne Przedsiębiorstwo Handlu Wewnętrznego w Warszawie.

Skarb Państwa zarzucił naruszenie prawa materialnego: art. 339 k.c. i art. 6

k.c. przez niewłaściwe zastosowanie, art. 336 k.c. przez błędną wykładnię oraz art.

172 § 1 i 2 k.c. w zw. z art. 10 ustawy z dnia 28 lipca 1990 r. o zmianie ustawy

Kodeks cywilny (Dz. U. Nr 55, poz. 321) w zw. z art. 336 k.c. przez niewłaściwe

zastosowanie, a SPHW /obecnie sp. z o.o./ zarzuciła naruszenie prawa

materialnego: art. 172 k.c. przez niewłaściwe zastosowanie oraz art. 336 i art. 339

k.c. przez błędną wykładnię. Oboje skarżący wnosili o uchylenie zaskarżonego

postanowienia i oddalenie apelacji wnioskodawczyni, ewentualnie przekazanie

sprawy Sądowi drugiej instancji do ponownego rozpoznania, wnosząc w obu

przypadkach o zasądzenie kosztów postępowania za wszystkie instancje i

postępowania kasacyjnego.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Dla rozstrzygnięcia rozpoznawanej sprawy decydujące znaczenie miała

ocena rodzaju posiadanie przedmiotowej nieruchomości przez poprzedników

prawnych wnioskodawczyni i przez nią samą. Zgodnie z art. 336 k.c., posiadaczem

samoistnym jest ten kto faktycznie włada rzeczą jak właściciel, zaś posiadaczem

zależnym ten, kto włada rzeczą jak użytkownik, zastawnik, najemca, dzierżawca lub

mający inne prawo, z którym łączy się określone władztwo nad cudzą rzeczą.

Wprawdzie ustalenie faktów dotyczących rodzaju władztwa wykonywanego nad

rzeczą, należy do elementów stanu faktycznego, jednak ocena, czy fakty te

uzasadniają stwierdzenie posiadania samoistnego czy zależnego, należy do

zakresu prawa materialnego i może być przedmiotem zarzutów opartych na

pierwszej podstawie kasacyjnej (porównaj między innymi postanowienie Sądu

Najwyższego z dnia 18 września 2003 r. I CK 74/02, niepubl.). Dlatego też na

gruncie niekwestionowanych przez skarżących ustaleń faktycznych, oceny wymaga

stanowisko

Sądu

drugiej

instancji

przyjmujące

samoistność

posiadania

wnioskodawczyni i jej poprzedników prawnych wywiedzioną zarówno z ustalonych

faktów, jak i opartą na zastosowanym w sprawie domniemaniu samoistności

posiadania zawartym w art. 339 k.c.

Powszechnie przyjmuje się, że rodzaj posiadania (samoistne lub zależne)

zdeterminowany jest przede wszystkim zakresem faktycznego władztwa nad rzeczą

oraz faktem, czy odbywa się ono za wyraźną lub dorozumianą zgodą innej osoby

(w tym właściciela). Posiadanie samoistne to władztwo nad rzeczą z wyłączeniem

innych osób i niezależne od wyraźnej lub dorozumianej zgody innej osoby, w tym

w szczególności niezależne od zgody i woli właściciela. Każdy posiadacz samoistny

obejmuje rzecz w posiadanie dlatego, że, z przyczyn usprawiedliwionych, uważa

się za właściciela albo dlatego, że chce rzeczą władać dla siebie, jak właściciel,

chociaż wie, że nie jest właścicielem (porównaj między innymi orzeczenie Sądu

Najwyższego z dnia 5 grudnia 2007 r. I CSK 300/07, OSNC –ZD 2008/3/91).

Dla oceny rodzaju posiadania ma więc znaczenie czy posiadacz objął rzecz

w posiadanie z woli właściciela i na zasadach przez niego określonych, czy też

niezależnie od woli właściciela, lub nawet wbrew jego woli czy świadomości.

Objęcie rzeczy w posiadanie za zgodą właściciela, nawet tylko dorozumianą

i posiadanie jej w zakresie przez właściciela określonym lub tolerowanym, świadczy

z reguły o posiadaniu zależnym, choćby posiadacza z właścicielem nie łączył żaden

stosunek prawny. Posiadacz włada wtedy rzeczą „jak” osoba mająca prawo,

z którym łączy się określone władztwo nad rzeczą i zgodnie z art. 336 k.c. jest

posiadaczem zależnym. Powołane przez Sąd Okręgowy stanowisko Sądu

Najwyższego zajęte w postanowieniu z dnia 13 października 2005 r. I CK 162/05

(niepubl., podobnie w postanowieniu z dnia 7 października 2011 r. II CSK 17/11,

niepubl.), zgodnie z którym, okoliczności uzyskania władania rzeczą nie mają

znaczenia dla oceny tego władania jako posiadania samoistnego, odnosi się do

spornej w orzecznictwie kwestii objęcia w posiadanie nieruchomości przez Skarb

Państwa w ramach imperium bądź dominium i konsekwencji, dla możliwości

zasiedzenia, objęcia nieruchomości w ramach imperium, co jednoznacznie wynika

z uzasadnienia tych orzeczeń i z tezy postanowienia z dnia 7 października 2011 r.

II CSK 17/11 wskazującej, że kwalifikacja władania nieruchomością przez Skarb

Państwa jako posiadania samoistnego, stanowiącego przesłankę zasiedzenia

nieruchomości, nie jest uzależniona od okoliczności uzyskania przez Skarb

Państwa władania rzeczą (w ramach imperium czy dominium), lecz od sposobu

władania rzeczą.

Ustalone w sprawie okoliczności faktyczne wskazują, że przedmiotowa

nieruchomość, czy też trzy pomieszczenia w budynku połączonym z biurem

prowadzonej

tam

firmy,

zostały

przekazane

poprzednikowi

prawnemu

wnioskodawczyni przez byłego właściciela prowadzącego tą firmę, w której teść

wnioskodawczyni był zatrudniony. Poprzednik prawny wnioskodawczyni zajął więc

nieruchomość za zgodą i zgodnie z wolą swojego pracodawcy a jednocześnie

byłego właściciela nieruchomości, który utracił jej własność z chwilą wejścia w życie

dekretu o gruntach warszawskich. Właściciel taki, pozostaje posiadaczem

samoistnym nieruchomości (porównaj między innymi wskazane wyżej orzeczenie

Sądu Najwyższego z dnia 5 grudnia 2007 r. I CSK 300/07), zaś zgodnie z art. 337

k.c., posiadacz samoistny nie traci swego posiadania przez to, że oddaje rzecz

drugiemu w posiadanie zależne.

Wskazane wyżej okoliczności objęcia nieruchomości w posiadanie przez

poprzednika prawnego wnioskodawczyni, nie zostały ocenione przez Sąd

Okręgowy, który bezpodstawnie uznał, że nie mają one znaczenia dla oceny

rodzaju jego posiadania. Gdyby jednak okazało się, że Eugeniusz P. objął część

nieruchomości w posiadanie dlatego, że jego pracodawca i posiadacz samoistny

nieruchomości przekazał mu i jego rodzinie mieszkanie do użytkowania, czy też

pozwolił z niego korzystać w określonym zakresie, to wskazywałoby to na objęcie

nieruchomości

w

posiadanie

zależne.

Jak

stwierdził

Sąd

Najwyższy

w

postanowieniu z dnia 24 czerwca 2009 r. I CSK 453/08 (niepubl.), nie jest

posiadaniem samoistnym posiadanie nieruchomości, którą nadal zajmuje jej

właściciel,

który

nie

ustąpił

swego

„animus”

co

do

całości

prawa,

a zamanifestowane przez posiadacza czynności faktyczne nie wskazują na

samodzielny, rzeczywisty i niezależny od woli innej osoby stan władztwa nad

rzeczą. Przy ocenie charakteru posiadania trzeba też mieć na uwadze, co

podkreślił Trybunał Konstytucyjny w wyroku z dnia 28 października 2003 r. P 3/03

(OTK-A 2003/8/82), że ponieważ zasiedzenie jest bardzo daleko idącym

odstępstwem od zasady nienaruszalności prawa własności, wszelkie wątpliwości

powinny być tłumaczone na korzyść ochrony własności.

Ewentualne ustalenie, że poprzednik prawny wnioskodawczyni objął

nieruchomość jako posiadacz zależny nie przesądzałoby o bezzasadności wniosku

o zasiedzenie, gdyż w prawie polskim dopuszczalna jest zmiana przez posiadacza

w czasie posiadania tytułu i rodzaju posiadania. Jednakże zmiana taka wymaga

zamanifestowania na zewnątrz otoczeniu w jednoznaczny sposób, gdyż nie można

tu uznać za wystarczającą samej intencji posiadacza (porównaj między innymi

postanowienia Sądu Najwyższego z dnia 12 maja 1959 r. I CR 167/59, OSNCK

1961/1/8, z dnia 12 marca 1971 r. III CRN 516/70, OSP 1971/11/207, z dnia

7 października 1997 r. I CKN 224/97, z dnia 13 marca 1998 r. I CKN 538/97, z dnia

17 grudnia 1999 r. III CKN 9/99 i z dnia 10 lipca 2009 r. II CSK 70/09, niepubl.).

W razie zmiany posiadania zależnego na samoistne, ciężar dowodu, że

zmiana taka nastąpiła spoczywa na posiadaczu i w takiej sytuacji nie korzysta on

z domniemania przewidzianego w art. 339 k.c. Również samo istnienie posiadania

samoistnego powinno być na zasadach ogólnych (art. 6 k.c.) wykazane przez

wnioskodawcę, z tym tylko, że wówczas korzysta on z domniemania prawnego

przewidzianego

w

powyższym

przepisie

(porównaj

postanowienie

Sądu

Najwyższego z dnia 16 stycznia 2009 r. III 230/08, niepubl.). Dla porządku trzeba

też wskazać, że ponieważ w rozpoznawanej sprawie objęcie nieruchomości

w posiadanie nastąpiło przed wejściem w życie kodeksu cywilnego, nie

obowiązywał wówczas art. 339 k.c., powołany przez Sąd Okręgowy, jako podstawa

ustalenia posiadania samoistnego poprzednika prawnego wnioskodawczyni,

obowiązywał natomiast jego odpowiednik - art. 298 pr. rzecz., przewidujący takie

samo domniemanie prawne.

W razie wykazania zmiany posiadania zależnego na samoistne, bieg terminu

zasiedzenia rozpoczyna się od chwili, gdy posiadacz zamanifestował otoczeniu, że

włada rzeczą w sposób samodzielny, rzeczywisty i niezależny od woli innych osób.

Ponieważ wskazane wyżej okoliczności pozostały poza oceną Sądu

Okręgowego, zarzuty obu skarg kasacyjnych należało uznać za skuteczne, co

prowadziło do uchylenia zaskarżonego postanowienia i przekazania sprawy Sądowi

drugiej instancji do ponownego rozpoznania i rozstrzygnięcia o kosztach

postępowania kasacyjnego (art. 39815 k.p.c. oraz art. 108 § 2 w zw. z art. 391 § 1

i art. 39821 k.p.c.).

db