I CSK 358/11 · Sąd Najwyższy

Sygn. akt I CSK 358/11

POSTANOWIENIE

Dnia 13 stycznia 2012 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Hubert Wrzeszcz (przewodniczący, sprawozdawca)

SSN Józef Frąckowiak

SSN Kazimierz Zawada

w sprawie z wniosku J. N.

przy uczestnictwie J. S.

o zniesienie współwłasności,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej

w dniu 13 stycznia 2012 r.,

skargi kasacyjnej wnioskodawczyni

od postanowienia Sądu Okręgowego

z dnia 29 grudnia 2010 r.,

oddala skargę kasacyjną.

Uzasadnienie

W postanowieniu wstępnym z dnia 30 marca 2010 r. Sąd Rejonowy uznał za

usprawiedliwione co do zasady żądanie ustanowienia odrębnej własności lokali

użytkowych, które powstaną po podziale lokalu użytkowego nr 5 znajdującego się

na parterze budynku w W. przy G.[...], i upoważnił uczestnika postępowania do

wykonania,

tymczasowo

na

jego

koszt,

robót

adaptacyjnych

związanych

z przebudową podlegającego podziałowi lokalu użytkowego na dwa samodzielne

lokale użytkowe według projektu wykonanego przez mgr inż. arch. E. P.,

stanowiącego integralną część decyzji Prezydenta m. W. z dnia 4 września 2007 r.

Sąd ustalił, że wymieniony lokal użytkowy, w którym od lat prowadzony jest

zakład powroźniczy, znajdował się w posiadaniu rodziny uczestników postępowania

na podstawie różnych tytułów prawnych od 1964 r. Po zrzeczeniu się przez Ł. P.

spółdzielczego prawa do tego lokalu, Spółdzielnia Mieszkaniowa „G.”, w której

zasobach się on znajdował, zaproponowała matce uczestników postępowania M.

W. wpłacenie wkładu budowlanego w celu uzyskania własności tego lokalu.

Ostatecznie, dnia 29 lipca 1981 r. Spółdzielnia, uwzględniając propozycję M. W.,

aby lokal przyznać jej córce J. N., z którą wspólnie prowadziła zakład powroźniczy,

przydzieliła lokal użytkowy wnioskodawczyni na zasadach własnościowych.

Dnia 15 września 1989 r. J. N. i jej brat J. S. zawarli umowę darowizny, którą

wnioskodawczyni darowała uczestnikowi postępowania połowę wymienionego

lokalu. Umowa darowizny była związana z faktycznym działem spadku po M. W.

We

wrześniu

1992

r.

wnioskodawczyni

zawiadomiła

uczestnika

postępowania o odwołaniu darowizny z powodu rażącej niewdzięczności

obdarowanego. Przegrała jednak proces o zobowiązanie uczestnika postępowania

do przeniesienia na nią udziału w spółdzielczym prawie do lokalu użytkowego wraz

z wkładem budowlanym. Od wielu lat trwa między uczestnikami postępowania spór

dotyczący korzystania z lokalu użytkowego. Wnioskodawczyni, kontynuując

rodzinną tradycję, prowadzi w nim sklep z wyrobami powroźniczymi. Powierzchnia

użytkowa lokalu wnosi 64,41 m2. W sklepie wydzielono, na skutek ustawienia

regałów i ścian z dykty, m.in. zaplecze, biuro, wc. Od ulicy jest wejście i witryna,

a od podwórza wejście i okno.

Biegły sądowy z zakresu architektury stwierdził możliwość podziału lokalu –

po dokonaniu niezbędnych prac modernizacyjnych – na dwa samodzielne lokale

użytkowe. Takie stanowisko wyraził w opinii także Instytut Techniki Budowlanej.

Również biegły z zakresu budownictwa stwierdził możliwość podziału lokalu na dwa

samodzielne lokale użytkowe i sporządził projekt podziału w dwóch wariantach.

Wspomniany projekt podziału zaakceptował Wojewódzki Konserwator Zabytków.

Uczestnik postępowania – po usunięciu na drodze sądowej przeszkody

w postaci braku zgody wnioskodawczyni na podział lokalu – uzyskał decyzję

Prezydenta m. W. zatwierdzającą projekt budowlany i udzielającą pozwalnia na

budowę. Wyrokiem z dnia 16 listopada 2009 r. Naczelny Sąd Administracyjny

oddalił skargę kasacyjną wnioskodawczyni od decyzji w przedmiocie udzielenia

pozwolenia na wykonanie robót budowlanych.

Powołując się na art. 211 k.c., Sąd Rejonowy uznał, że są podstawy do

zniesienia współwłasności przez podział lokalu na dwa samodzielne lokale

użytkowe. Zdaniem Sądu stosunki między uczestnikami nie stanowią przeszkody

do zniesienia współwłasności przez podział fizyczny rzeczy. Sam konflikt między

współwłaścicielami nie może niweczyć przewidzianego w art. 211 k.c. uprawnienia,

jeżeli za podziałem fizycznym – tak jak w rozpoznawanej sprawie – przemawia

całokształt okoliczności.

Zaskarżonym

postanowieniem

Sąd

Okręgowy

oddalił

apelacje

wnioskodawczyni, podzielając ustalenia faktyczne i ocenę prawną Sądu pierwszej

instancji.

W skardze kasacyjnej, opartej na pierwszej podstawie, pełnomocnik

wnioskodawczyni zarzucił naruszenie art. 211 k.c. w związku z art. 11 ust. 2 ustawy

z dnia 24 czerwca 1994 o własności lokali (tekst jedn.: Dz. U. z 2000 r. Nr 80,

poz. 903 ze zm.; dalej: „u.w.l.”). Powołując się na tę podstawę wniósł o uchylenie

zaskarżonego postanowienia i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Zarzut naruszenia art. 211 k.c. w związku z art. 11 ust. 2 u.w.l. sprowadza

się w istocie do zakwestionowania stanowiska Sądu, że nie ma podstawy do

odmowy zniesienia współwłasności prawa do lokalu użytkowego przez podział

polegający na ustanowieniu odrębnej własności dwóch lokali użytkowych.

Zgodnie z art. 211 k.c. każdy ze współwłaścicieli może żądać, ażeby

zniesienie współwłasności nastąpiło przez podział fizyczny rzeczy wspólnej,

a uprawnienie to jest wyłączone wyjątkowo, tj. gdyby podział był sprzeczny

z przepisami ustawy lub społeczno-gospodarczym przeznaczeniem rzeczy albo

gdyby pociągał za sobą istotną zmianę rzeczy lub zmniejszenie jej wartości. Należy

podkreślić, że wyjątki od podziału fizycznego rzeczy – takim podziałem jest także

ustanowienie odrębnej własności lokali (art. 11 u.w.l.) – zostały wyliczone w sposób

wyczerpujący i niedopuszczalna jest ich wykładnia rozszerzająca.

Uzasadnienie podstawy skargi kasacyjnej pozwala przyjąć, że skarżąca

naruszenia art. 211 k.c. – wobec niepodniesienia zarzutu, że podział jest sprzeczny

z przepisami ustawy bądź pociąga za sobą istotną zmianę rzeczy lub zmniejszenie

jej wartości – dopatrzyła się w sprzeczności podziału, polegającego na

ustanowieniu

odrębnych

własności

lokali,

ze

społeczno-gospodarczym

przeznaczeniem podlegającego podziałowi lokalu użytkowego. W związku z tym

należy przypomnieć, że w orzecznictwie (por. postanowienie Sądu Najwyższego

z dnia 4 października 2002 r., III CKN 1283/00, OSNC 2003, nr 12, poz. 170)

przyjmuje się, że społeczno-gospodarcze przeznaczenie rzeczy, o jakim mowa

w art. 211 k.c., nie może być utożsamiane ani ze stosunkami osobistymi

istniejącymi

między

współwłaścicielami,

ani

ze

społeczno-gospodarczym

przeznaczeniem prawa własności (współwłasności). „Przeznaczenie”, o jakim

mowa w art. 211 k.c., dotyczy rzeczy, a więc przedmiotu materialnego (art. 45 k.c.),

wynika zatem bezpośrednio z jej charakteru, stanu technicznego oraz funkcji, jaką

pełni w życiu człowieka oraz jego działalności. W konsekwencji oznacza cel,

jakiemu rzecz ma służyć.

Nie powinno zatem budzić wątpliwości, że „przeznaczeniem” lokalu

użytkowego jest zaspakajanie potrzeb innych niż mieszkaniowe właściciela. Jeżeli

lokal taki stanowi współwłasność i jest możliwy jego podział przez ustanowienie

dwóch odrębnych lokali, to „przeznaczeniem” ich jest zaspokajanie wspomnianych

potrzeb dotychczasowych współwłaścicieli. „Przeznaczenia” dzielonej rzeczy nie

można odrywać – jeżeli w grę chodzi podział przez ustanowienie odrębnej

własności lokalu – od specyficznej formy tej własności i wynikającej z niej

konieczności

koegzystencji

współwłaścicieli.

Nie

ma

jednak

podstaw

do

twierdzenia, że przy ocenie dopuszczalności takiego podziału, a więc rozstrzyganiu

kwestii prawnorzeczowej, decydujące znaczenie ma stan stosunków osobistych

(por. postanowienia Sądu Najwyższego z dnia 12 października 2000 r., IV CKN

1525/00, niepubl. i z dnia 4 października 2002 r. III CKN 1283/00).

Wprawdzie w wyroku z dnia 3 października 1980 r., III CRN 126/80 (OSNCP

1981, nr 8, poz. 150) Sąd Najwyższego wyraził pogląd, zaaprobowany wówczas

w piśmiennictwie, że istniejący między współwłaścicielami budynku poważny

konflikt

może

współwłasności

stanowić

przez

okoliczność

ustanowienie

uzasadniającą

odrębnej

odmowę

własności

lokali,

zniesienia

jednakże

w postanowieniu z dnia 4 listopada 2002 r., III CKN 1283/00 Sąd Najwyższy

odstąpił od tego stanowiska i wyraził zapatrywanie, że konflikt osobisty istniejący

między współwłaścicielami budynku mieszkalnego nie stanowi samodzielnej

przesłanki uzasadniającej odmowę zniesienia współwłasności przez ustanowienie

odrębnej

własności

lokalu

z

powołaniem

się

na

społeczno-gospodarcze

przeznaczenie rzeczy. Sąd Najwyższy podkreślił, że za zamianą kierunku

orzecznictwa przemawiają także – poza treścią art. 211 k.c. – zmiany w zakresie

stosunków społeczno-gospodarczych, które poprzednio, zwłaszcza w latach

osiemdziesiątych

ubiegłego

wieku,

w

dużym

stopniu

ograniczały

obrót

nieruchomościami lokalowymi; współcześnie te ograniczenia nie występują. Sąd

Najwyższy w składzie rozpoznającym niniejszą skargę podziela przedstawioną

zmianą kierunku orzecznictwa.

Mając na względzie powyższe rozważania, nie można podzielić zarzutu

skarżącej, że zaskarżone postanowienie zostało wydane z naruszeniem art. 211

k.c. w związku art. 11 ust. 2 u.w.l. Sąd odwoławczy – wbrew przekonaniu skarżącej

– właściwie rozumiał pojęcie „społeczno-gospodarczego przeznaczenia rzeczy”.

Treść uzasadnienia wskazuje jednoznacznie, że ocena dopuszczalności podziału

lokalu

przez ustanowienie

odrębnej własności dwóch

lokali uwzględniała

cel jakiemu lokal ma służyć. Sąd wyraźnie stwierdził, że w lokalu o powierzchni

około

m2

można

prowadzić

działalność

handlową.

Podkreślił,

że wnioskodawczyni nie wykazała, iż zachodzą konkretne okoliczności, dotyczące,

np. ilość towaru, zamówień, zatrudnionych pracowników, uniemożliwiające

kontynuowanie działalności handlowej. Ustalił również, że w lokalu nie jest

prowadzona produkcja. W tej sytuacji podniesiona w skardze kasacyjnej

rozbieżność między pisemną opinią biegłego a zeznaniami biegłego co do zakresu

badania społeczno-gospodarczego przeznaczenia lokalu – wobec ustaleń Sądu

w tym

zakresie

–

nie

stanowi

wystarczającej podstawy do

skutecznego

zakwestionowania prawidłowości zaskarżonego orzeczenia. Zarzutu naruszenia art.

211 k.c. w związku z art. 11 ust. 2 u.w.l. nie uzasadnia również podjęta przez

skarżącą próba podważenia oceny Sądu dotyczącej dopuszczalności podziału

lokalu ze względu na stosunki osobiste między wnioskodawczynią a uczestnikiem

postępowania. Nie mogła ona odnieść zamierzonego skutku, ponieważ jest

w istocie oparta na kierunku orzecznictwa, który – jak wynika z wyżej

przedstawionego wywodu – został odrzucony.

Z przedstawionych powodów Sąd Najwyższy orzekł, jak w sentencji

postanowienia (art. 39814).