I CSK 352/10 · Sąd Najwyższy

Sygn. akt I CSK 352/10

POSTANOWIENIE

Dnia 4 marca 2011 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Tadeusz Wiśniewski (przewodniczący)

SSN Mirosław Bączyk (sprawozdawca)

SSN Marta Romańska

w sprawie z wniosku Tadeusza i Aliny G.

przy uczestnictwie Wiesława M.

o stwierdzenie nabycia własności nieruchomości przez zasiedzenie,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym

w Izbie Cywilnej w dniu 4 marca 2011 r.,

skargi kasacyjnej wnioskodawców od postanowienia Sądu Okręgowego

z dnia 10 lutego 2010 r.,

uchyla zaskarżone postanowienie i przekazuje sprawę Sądowi

Okręgowemu do ponownego rozpoznania oraz rozstrzygnięcia o

kosztach postępowania kasacyjnego.

Uzasadnienie

Sąd Rejonowy postanowieniem z dnia 6 października 2009 r. stwierdził, że

wnioskodawcy T. i A. G. nabyli przez zasiedzenie w dniu 17 lipca 2004 r. na

zasadach małżeńskiej wspólności majątkowej udział w wysokości ½ we własności

części zabudowanej nieruchomości, stanowiącej działkę nr 105/1 o pow. 0,0515 ha,

opisaną bliżej w pkt I tego postanowienia. Rozstrzygnięcie to oparło na

następujących ustaleniach faktycznych.

Właścicielką nieruchomości była pierwotnie J. M. Nieruchomość ta składa się

z dwóch działek oznaczonych obecnie w ewidencji gruntów nr 105 i 180 o łącznej

powierzchni 0.9368. W dniu 26 lipca 2006 r. J. i Z. M. (małżonkowie) darowali

nieruchomość synowi W. M. (uczestnikowi postępowania). Na działce nr 105

znajdował się budynek gospodarczy, w którym zamieszkiwali J. i Z. M. z dziećmi.

W 1974 r. małżonkowie ci (właściciele gruntu) wyrazili zgodę, aby T. G.

(wnioskodawca) zbudował na działce nr 150 budynek mieszkalny. T. G. uzyskał

pozwolenie na budowę w dniu 17 lipca 1974 r. i rozpoczął budowę domu.

Uzgodniono, że małżonkowie M. sprzedadzą działkę T. G., ale do sprzedaży takiej

ostatecznie nie doszło. Budowa budynku mieszkalnego trwała dwa lata, T. G.

uzyskał kredyt na budowę, kupował materiały budowlane i opłacał pracowników.

Z. M. w zamian za zgodę na budowę domu zażądał udostępnienia mu części

budynku mieszkalnego. Obie rodziny zajęły budynek ten po połowie i taki stan trwa

do chwili obecnej. Do budynku prowadzi wspólne wejście, każda rodzina ma

własne szambo, własny ogródek, reguluje należności za energię, wodę, płaci

podatek od nieruchomości. We współposiadaniu małżonków G. i W. M. znajduje się

działka nr 105/1 o pow. 0,0515 ha. Budynek mieszkalny jest podzielony do

wyłącznego korzystania przez obie rodziny. W razie podziału budynku na odrębne

lokale mieszkalne niezbędne jest wykonanie prac adaptacyjnych. Obie rodziny

rozbudowały odpowiednio dom mieszkalny po zajmowanych przez siebie stronach.

W 2008 r. oddalone zostało powództwo A. i T. G. przeciwko W. M.

obejmujące roszczenie wynikające z art. 231 k.c. W dniu 10 kwietnia 2008 r. W. M.

(uczestnik

obecnego

postępowania

o

zasiedzenie)

wytoczył

przeciwko

wnioskodawcom proces o eksmisję z budynku mieszkalnego. Postępowanie to

zostało zawieszone na podstawie art. 177 § 1 pkt 1 k.p.c.

W ocenie Sądu Rejonowego, wnioskodawcy (małżonkowie A. i T. G.) są

współposiadaczami samoistnymi części nieruchomości (działki nr 105/1). T. G.

objął tę działkę w posiadanie w dacie uzyskania zezwolenia na budowę domu

(tj. przed 17 lipca 1974 r.). Zła wiara współposiadaczy oznacza, że zasiedzenie

mogło nastąpić dopiero z dniem 17 lipca 2004 r. Małżonkowie G. stali się w tym

dniu

współwłaścicielami

działki

nr

105/1,

nabywając

w

½

udziału

we

współwłasności.

Apelacja uczestnika postępowania została uwzględniona. Sąd Okręgowy

zmienił zaskarżone postanowienie i oddalił wniosek o zasiedzenie. Odmiennie

ocenił ustalony przez Sąd pierwszej instancji stan faktyczny i przyjął, że

wnioskodawcy nie byli posiadaczami samoistnymi działki, lecz posiadaczami

zależnymi. W odniesieniu do wnioskodawców samoistne posiadanie w ogóle nie

jest możliwe ze względu na przedmiot posiadania. Wnioskodawcy nie legitymują się

żadną nawet nieformalną umową. O cesze samoistnego posiadania nie może

świadczyć uzyskanie przez T. G. pozwolenia na budowę domu mieszkalnego.

W skardze kasacyjnej wnioskodawcy podniesiono zarzuty naruszenia

przepisów prawa procesowego, tj. art. 234 k.p.c., art. 382 k.p.c., art. 373 k.p.c., art.

328 § 2 k.p.c., art. 385 k.p.c. i art. 386 k.p.c. Wskazywano też na naruszenie

przepisów prawa materialnego, tj. art. 339 k.c., art. 336 k.c., art. 172 k.c. i art. 6 k.c.

Skarżący wnosił o uchylenie zaskarżonego postanowienia i przekazanie sprawy

Sądowi drugiej instancji do ponownego rozpoznania, ewentualnie – o uchylenie

zaskarżonego postanowienia i jego zmianę przez oddalenie apelacji uczestnika

postępowania.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

1. Zarzuty naruszenia art. 385 k.p.c i 386 k.p.c. nie mogą być brane pod

uwagę w postępowaniu kasacyjnym, ponieważ chodzi tu o przepisy w charakterze

kompetencyjnym. Na podstawie treści apelacji uczestnika postępowania Sąd

Okręgowy mógł przyjąć, że kwestionował on przesłanki zasiedzenia działki

oznaczonej nr 105/1 i rozpoznał tę apelację mimo jej bardzo ogólnego

uzasadnienia. Nie można zatem czynić skutecznie zarzutu Sądowi drugiej instancji

naruszenia art. 373 k.p.c. Zarzut naruszenia art. 382 k.p.c. - przy motywacji prawnej

jego naruszenia (pkt 25 skargi) - także nie może być brany pod uwagę

w postępowaniu

kasacyjnym. Sąd Okręgowy orzekał przecież na podstawie

materiału dowodowego zebranego w toku postępowania przed Sądem pierwszej

instancji a dokonał tylko - co mógł uczynić - jego innej oceny prawnej.

Należy natomiast podzielić stanowisko skarżących, że Sąd Okręgowy zbyt

pobieżnie (przez to w sposób niejasny) ujął zasadniczą przyczynę niemożności

uznania wnioskodawców za posiadaczy (współposiadaczy) samoistnych części

nieruchomości (działki nr 105/1). Stwierdził bowiem tylko ogólnie, że takie

posiadanie samoistne nie jest możliwe ze względu na przedmiot posiadania,

chociaż (wnioskodawcy) władają rzeczą jak „właściciele” (s. 4 uzasadnienia

zaskarżonego

postanowienia).

Jednocześnie

wyjaśnił,

że

uzyskanie

przez

wnioskodawcę T. G. pozwolenia na budowę domu mieszkalnego nie może

stanowić podstawy do uznania wnioskodawcy za posiadaczy samoistnych gruntu.

Powstaje w związku z tym pytanie, czy wnioskodawcy nie mogą być uznani za

współposiadaczy samoistnych dlatego, że ta postać władania częścią gruntu

w ogóle nie wchodziło w rachubę w okolicznościach danej sprawy (mimo także

innych aktów władztwa nad nieruchomością wykonywanych przez wnioskodawców

i ustalonych

przez

Sąd

Rejonowy),

czy

dlatego,

iż

uzyskanie

statutu

współposiadaczy uniemożliwiał wspomniany wcześniej „przedmiot posiadania”.

Oznacza to, że należało podzielić sformułowany w skardze zarzut naruszenia art.

328 § 2 k.p.c. Przepis ten wymaga bowiem wyraźnego i konsekwentnego

(faktycznie i prawnie) wywodu w uzasadnieniu rozstrzygnięcia sądowego.

2. Nie ma wątpliwości co do tego, że współposiadanie samoistne (także

małżonków) może doprowadzić do nabycia przez współposiadaczy prawa

własności gruntu w wyniku jego zasiedzenia (zob. np. postanowienie Sądu

Najwyższego z dnia 28 kwietnia 2004 r., III CK 476/02, niepubl.). Takie zasiedzenie

może obejmować cała nieruchomość oznaczoną w księdze wieczystej oraz część

nieruchomości, jeżeli władztwo faktyczne określonego kręgu współposiadaczy

ograniczyła się jedynie do tej części (tak np. uzasadnienie uchwały Sądu

Najwyższego z dnia 26 stycznia 1978 r., III CZP 96/77, OSNC 1978, z. 11, poz.

195). W uzasadnieniu postanowienia Sądu Najwyższego z dnia 21 stycznia 2009 r.,

III CSK 229/08 (niepubl.) trafnie przyjęto, że fizyczne wydzielenie przez sąd

nieruchomości w sprawie o zasiedzenie jest dopuszczalne, gdy wniosek dotyczy

zasiedzenia fizycznie oznaczonej części nieruchomości dającej się wydzielić.

Jeżeli współposiadaczami nieruchomości (jej części) są małżonkowie, a jeden

z małżonków (np. po zawarciu związku małżeńskiego) został dopuszczony do

współposiadania,

to

ten

małżonek

może

doliczyć

do

własnego

okresu

współposiadania posiadanie indywidualne drugiego małżonka jako poprzednika

prawnego (art. 176 § 1 k.c.).

W rozpoznawanej sprawie wniosek o stwierdzenie nabycia własności

w wyniku zasiedzenia ograniczony został jedynie do części nieruchomości, dla

której prowadzona jest księga wieczysta (tj. do działki nr 150/1). Wnioskodawcy

(małżonkowie G.) wnosili o stwierdzenie, że nabyli przez zasiedzenie na zasadach

małżeńskiej wspólności ustawowej własności udział we współwłasności w

wysokości ½ w zabudowanej części nieruchomości, stanowiącej wspomnianą

działkę (geodezyjną) nr 105/1. Jeżeli zatem przedmiot zasiedzenia został przez

wnioskodawców w określony (działka geodezyjna zabudowana nr 105/1) i

wskazano przy tym postać prawa, które ma być nabyte w wyniku

zasiedzenia

(współwłasność tej części nieruchomości współposiadaczy – małżonków i

współposiadacza – dotychczasowego właściciela) kwestia dopuszczalności takiego

zasiedzenia, ogranicza się do stwierdzenia, czy spełnione zostaną niezbędne

przesłanki zasiedzenia (art. 172 k.c.).

W orzecznictwie Sądu Najwyższego wyjaśniono, że współposiadanie

nieruchomości prowadzące do nabycia idealnej części nieruchomości (udziału we

współwłasności) może nastąpić także wówczas, gdy każdy ze współposiadaczy

uważa się za posiadacza samoistnego części, która nie da się fizycznie wydzielić

(tak np. wspomniana uchwała z dnia 26 stycznia 1978 r., III CZP 96/77,

postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 21 stycznia 2009 r., III CSK 229/08).

W uzasadnieniu zaskarżonego postanowienia brak stosownych, bliższych ustaleń

w tym

zakresie

(odnośnie

do możliwości fizycznego

wydzielenia

części

nieruchomości objętej współposiadaniem), a Sąd Okręgowy poprzestał tylko na

ogólnym stwierdzeniu o niemożliwości uznania wnioskodawców (małżonków) za

samoistnych posiadaczy „ze względu na przedmiot posiadania”.

Należy też zwrócić uwagę na to, że Sąd Okręgowy - akceptując ustalenia

faktyczne Sądu pierwszej instancji - zakwalifikował współposiadanie po stanie

wnioskodawców jako zależne. Tę ocenę prawną oparł, jak wspomniano, na

ogólnym odesłaniu do „przedmiotu posiadania”, a także na tym, że uzyskanie

pozwolenia budowlanego w 1974 r. nie przesądzało o samoistnym władaniu

nieruchomością. Tymczasem w uzasadnieniu Sądu Rejonowego ocena charakteru

prawnego posiadania wnioskodawców dokonana została na podstawie znacznie

szerszych ustaleń faktycznych, przy eksponowaniu odpowiednich aktów władztwa

wnioskodawców

wobec

(części)

nieruchomości

i

okoliczności

uzyskania

długotrwałego posiadania (części) gruntu. W postanowieniu Sądu Najwyższego

z dnia 4 czerwca 2004 r., (III CK 89/03, niepubl.) przyjęto, że wzniesienie budynku

na gruncie udostępnionym w tym celu nieodpłatnie przez właściciela stanowi wyraz

właścicielskiego władania gruntem. W tej sytuacji należy przyjąć przedwczesność

oceny przez Sąd Okręgowy tego, że wnioskodawcy (małżonkowie G.) nie uzyskali

w ogóle statusu współposiadaczy w rozumieniu art. 172 k.c. i art. 336 k.c.

Z przedstawionych względów, podzielając sformułowane w skardze zarzuty

naruszenia art. 328 § 2 k.p.c., art. 172 k.c. i 336 k.c., Sąd Najwyższy uchylił

zaskarżone postanowienie i przekazał sprawę Sądowi drugiej instancji do

ponownego rozpoznania.