I CSK 343/12 · Sąd Najwyższy

Sygn. akt I CSK 343/12

POSTANOWIENIE

Dnia 17 października 2012 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Tadeusz Wiśniewski (przewodniczący)

SSN Dariusz Dończyk

SSA Władysław Pawlak (sprawozdawca)

w sprawie z wniosku Miasta Stołecznego Warszawy

przy uczestnictwie Skarbu Państwa - Prezydenta Miasta Stołecznego Warszawy,

M. M.,i innych

o stwierdzenie nabycia własności nieruchomości przez zasiedzenie,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym

w Izbie Cywilnej w dniu 17 października 2012 r.,

skargi kasacyjnej uczestniczki M. M.

od postanowienia Sądu Okręgowego

z dnia 9 listopada 2010 r.,

1. oddala skargę kasacyjną;

2. stwierdza,

że

każdy

z

uczestników

ponosi

koszty

postępowania kasacyjnego związane ze swoim udziałem

w sprawie.

Uzasadnienie

Uwzględniając wniosek Miasta Stołecznego Warszawy, Sąd Rejonowy

stwierdził, że Skarb Państwa – Prezydent Miasta Stołecznego Warszawy nabył

przez

zasiedzenie

z

dniem

1 stycznia

1985

r.

własność

zabudowanej

nieruchomości położonej w W. przy ul. W.[…], objętej księgą hipoteczną „W.W.”,

dz. nr […] (stanowiącą aktualnie działki ewidencyjne nr 106/1, 105/1 i 107/1 o

powierzchni 1 103 m²), mającą urządzone zbiory dokumentów ZD nr […] i ZD […].

Ustalił, iż na podstawie aktu notarialnego z dnia 10 marca 1947 r.

małżonkowie W. K. i A. K. sprzedali małżonkom Z. B. i S. B. oraz małżonkom W. K.

i G. K. nieruchomość nr 2/223 o powierzchni 1 119 m², z rozpoczętą budową domu

murowanego w równych częściach. W dniu 15 kwietnia 1947 r. małżonkowie B.

sprzedali swój udział w tej nieruchomości małżonkom W. i A. P.

W latach 50 - tych ub. wieku, przedmiotowa nieruchomość została objęta

w posiadanie przez Więzienie przy ul.X. […] w W., które dokończyło rozpoczętą

budowę budynku, a następnie pracownicy tej jednostki zasiedlili ten budynek.

Pismem z dnia 28 marca 1962 r., Więzienie zwróciło się do Prezydium Dzielnicowej

Rady Narodowej z wnioskiem o przejęcie usytuowanego na tej nieruchomości

budynku w administrację państwową, z uwagi na brak dokumentacji jego

dotyczącej, konieczność zabezpieczenia przed dewastacją

oraz niszczeniem.

Przedsiębiorstwo Państwowe - Zarząd Budynków Mieszkalnych

Warszawa

P. Administracja Domów Mieszkalnych nr […] przejęło ten budynek w zarząd z dniem

1 maja 1962 r.

Budynek był następnie

administrowany przez Zakład

Administrowania Mieniem Komunalnym Gminy Warszawa-W. i trwało nieprzerwane

posiadanie tej nieruchomości. Gospodarowano usytuowanym na nieruchomości

budynkiem, zawierając z lokatorami umowy najmu i pobierając z tego tytułu czynsz.

Od czasu utraty władztwa nad tą nieruchomością, właściciele nie domagali

się jej zwrotu, przyjmując zmianę władającego jako fakt dokonany.

Sąd pierwszej instancji ocenił, że Skarb Państwa – Więzienie wszedł w

samoistne posiadanie przedmiotowej nieruchomości w złej wierze, prowadzące do

nabycia jej przez zasiedzenie w związku z upływem wymaganego czasu. Zauważył,

że na terenie położenia tej nieruchomości (ówczesna Gm. W.) nie obowiązywały

przepisy tzw. „dekretu warszawskiego”.

Sąd drugiej instancji, podzielając ustalenia faktyczne Sądu pierwszej

instancji, jak i ocenę wymaganych prawem do nabycia własności przez zasiedzenie

przesłanek, zaskarżonym postanowieniem oddalił apelację uczestników M. M., B.

P., A. G. i K. B. Wskazał, że wnioskodawca Miasto Stołeczne Warszawa jest

zainteresowanym w rozumieniu art. 510 k.p.c. w stwierdzeniu zasiedzenia tejże

nieruchomości

na rzecz

Skarbu

Państwa

z

racji

potencjalnej

możliwości

następczego nabycia jej w wyniku procesu komunalizacji, na podstawie przepisów

ustawy z dnia 10 maja 1990 r. – przepisy wprowadzające ustawę o samorządzie

terytorialnym i ustawę o pracownikach samorządowych.

Zwrócił dalej uwagę, iż wielokrotna modyfikacja wniosku w tej sprawie

dokonywana przez wnioskodawcę nie mogła mieć wpływu na prawidłowość

rozstrzygnięcia, tym bardziej że w sprawach o zasiedzenie, Sąd ma obowiązek

z urzędu badać, kto spełnia przesłanki do nabycia własności nieruchomości przez

zasiedzenie (art. 610 § 1 k.p.c. w zw. z art. 670 k.p.c.). Sąd Rejonowy ustalił krąg

zainteresowanych w tej sprawie na podstawie istniejących dokumentów, a ponadto

wezwał potencjalnie zainteresowanych poprzez ogłoszenie w prasie poczytnej na

terenie całego kraju, a wobec tego za bezzasadny uznał Sąd Okręgowy zarzut

braku ustalenia, przeciwko którym właścicielom biegło zasiedzenie.

W ocenie Sądu Okręgowego, wejście jednostki organizacyjnej Skarbu

Państwa w posiadanie spornej nieruchomości nie nastąpiło w wykonaniu funkcji

władczych

państwa

(imperium),

lecz

było

wynikiem

faktycznej

czynności

bezprawnej i nie wiązało się z jakąkolwiek decyzją administracyjnoprawną.

Okoliczność, że Więzienie dokonało inwestycji w tą nieruchomość, poprzez

dokończenie

budowy

budynku

wielomieszkaniowego,

jego

wykończenie

i zasiedlenie swoimi pracownikami wskazuje, iż uważało się za właściciela, a nie

jedynie za zarządcę. Przekazanie w dniu 14 kwietnia 1962 r. przez Więzienie

budynku innej jednostce Skarbu Państwa w oparciu o decyzję Prezydium

Dzielnicowej Rady Narodowej nie zmieniło charakteru posiadania, gdyż było

czynnością faktyczną skutkującą wyłącznie przeniesieniem władztwa na rzecz innej

jednostki. Wszak treść tej decyzji jednoznacznie wskazuje, że

nieruchomości

uważano

Więzienie.

Natomiast

nie

za właściciela

pozbawiała

władztwa

„formalnych” właścicieli, którzy utracili je już w 1947 r. Przymiot władającego po tej

decyzji przysługiwał Więzieniu, które zwróciło się z wnioskiem o przejęcie

nieruchomości w zarząd.

Przytaczając pogląd Sądu Najwyższego wyrażony w postanowieniu z dnia

21 listopada 2008 r. (V CSK 269/08), Sąd Okręgowy – i rozważając zarzut

niemożności dochodzenia przez właścicieli zwrotu nieruchomości, co najmniej

do 1980 r. - podniósł, że skuteczność powołania się na istnienie siły wyższej

(art. 121 pkt 4 k.c. w zw. z art. 175 k.c.) jest uzależniona od wykazania,

że w ramach dopuszczalnych w tym czasie środków prawnych, właściciel

rzeczywiście takie próby podejmował i nie były one skuteczne, lub gdy ich

niepodjęcie wynikało z uzasadnionego zagrożenia jego samego lub osób mu

bliskich. Ogólne powołanie się na ówczesną sytuację społeczno-polityczną nie jest

wystarczającym dowodem na wykazanie wstrzymania rozpoczęcia względnie

przerwy biegu zasiedzenia. W poprzednim ustroju funkcjonowały sądy i możliwe

było dochodzenie przez uprawnionych ich praw majątkowych względem Skarbu

Państwa. W ocenie Sądu drugiej instancji, w stanie faktycznym tej sprawy tytularni

właściciele

przedmiotowej

nieruchomości

nie

podejmowali

żadnych

prób

odzyskania jej na przestrzeni kilkudziesięciu lat.

W

skardze

uczestniczka

M. kasacyjnej

M. domaga

opartej

się

na

obu

uchylenia

podstawach

zaskarżenia,

zaskarżonego

postanowienia

i przekazania sprawy Sądowi Okręgowemu do ponownego rozpoznania.

W ramach pierwszej podstawy kasacyjnej zarzuciła naruszenie: art. 121 pkt

4 k.c. w zw. z art. 175 k.c. przez ich nie zastosowanie i w konsekwencji

nieuwzględnienie, iż bieg terminu zasiedzenia przedmiotowej nieruchomości przez

Skarb Państwa nie rozpoczął się do czasu uzyskania przez prawowitych właścicieli

realnej możliwości skutecznego dochodzenia jej zwrotu, tj. do 4 czerwca 1989 r.,

a co najmniej do 31 sierpnia 1980 r., tym bardziej, że ze względu na charakter tej

nieruchomości

poddana była specjalnym przepisom ustanawiającym zarząd

odpowiednich jednostek w celu unormowania korzystania z lokali w sposób

uwzględniający konieczne warunki bytowe ludności; art. 336 k.c. poprzez

niewłaściwe

zastosowanie

i

uznanie

jako

prawnie

doniosłej

jego

okoliczności

bezczynności właścicieli.

W ramach drugiej podstawy kasacyjnej zarzuciła naruszenie: 1) art. 233 § 1

k.p.c. w zw. z art. 13 § 2 k.p.c. i art. 336 k.c. oraz § 1 § 2-4 i 7-9 rozporządzenia

Ministra Gospodarki Komunalnej z dnia 9 czerwca 1959 r. w sprawie przejmowania

budynków w zarząd państwowy, polegające na: nieprawidłowym

ustaleniu, że

Więzienie władające sporną nieruchomością, a w latach pięćdziesiątych w związku

z wysiedleniem z niej W. K. wraz z rodziną jako „wroga ludu” i „spekulanta”,

posiadało ją jak właściciel - pomimo, że jednostka ta wystąpiła z wnioskiem o jej

przejęcie w zarząd państwowy przez Przedsiębiorstwo Państwowe Zarząd

Budynków Mieszkalnych Warszawa – P., (a nie o kontynuowanie zarządu czy

przejęcie zarządu) ze względu na „brak dokumentacji” oraz „konieczność

zabezpieczenia przed dewastacją i niszczeniem” i to na podstawie aktu prawnego,

który odnosił się wyłącznie do nieruchomości nie będących własnością Skarbu

Państwa; nieprawidłowym ustaleniu, że

i administrowanie

samoistnego

przez

posiadania;

Zarząd

przejęcie w zarząd tej nieruchomości

Budynków

nieprawidłowej

Mieszkalnych

ocenie

stanowiło

posiadania

organizacyjnej Skarbu Państwa jako posiadania samoistnego

akt

jednostki

biegnącego

w sposób nieprzerwany co najmniej od dnia 1 stycznia 1965 r.; 2) art. 233 § 1 k.p.c.

w zw. z art. 13 § 2 k.p.c. oraz art. 510 § 1 k.p.c., art. 609 § 1 k.p.c. w zw. z art. 5

ust. 1 i art. 8 ust. 1 ustawy z dnia 10 maja 1990 r. przepisy wprowadzające ustawę

o samorządnie terytorialnym i ustawę o pracownikach samorządowych, poprzez

zaniechanie wyjaśnienia: czy w przypadku stwierdzenia zasiedzenia nieruchomości

przez Skarb Państwa zachodziłyby przesłanki nabycia prawa własności przez

wnioskodawcę w trybie komunalizacji; jaka jednostka organizacyjna Skarbu

Państwa miałaby zasiedzieć sporną nieruchomość; jaka jednostka organizacyjna

Miasta Stołecznego Warszawy byłaby uprawniona do nabycia prawa własności

przedmiotowej nieruchomości w trybie komunalizacji; 3) art. 325 § 1 k.p.c. w zw.

z art. 13 § 2 k.p.c. oraz art. 328 § 2 k.p.c. poprzez: nie wskazanie w sentencji

zaskarżonego orzeczenia czy przedmiotem rozstrzygnięcia jest nieruchomość

gruntowa wraz z posadowionym na niej budynkiem, czy też odrębne lokale

mieszkalne wraz z udziałami w gruncie; nie wskazanie w sentencji zaskarżonego

postanowienia, jak i w jego uzasadnieniu, przeciwko komu jest stwierdzane

zasiedzenie według stanu z dnia, w którym upłynął okres zasiedzenia;

przedstawienie w uzasadnieniu zaskarżonego orzeczenia

ustaleń faktycznych

w sposób uniemożliwiający ich ocenę przez uczestników i kontrolę przez Sąd

drugiej instancji; nieprawidłowe oparcie dokonanych ustaleń faktycznych o pisemne

oświadczenie wnioskodawcy niezaprzeczone

przez pozostałych

uczestników

postępowania.

W odpowiedzi na skargę kasacyjną wnioskodawca i uczestnik Skarb

Państwa-Prezydent Miasta Warszawy wnieśli o jej oddalenie z zasądzeniem

kosztów postępowania kasacyjnego.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

1. Stosownie do art. 609 § 1 k.p.c. do zgłoszenia wniosku o stwierdzenie

zasiedzenia własności uprawniony jest każdy zainteresowany – czyli, zgodnie

z art. 510 § 1 k.p.c., podmiot prawa, którego praw dotyczy wynik postępowania.

Mając na uwadze treść przepisu art. 610 § 1 zd. 1 k.p.c., który m.in.

w zakresie orzeczeń w sprawach o stwierdzenie nabycia własności przez

zasiedzenie odsyła do odpowiedniego stosowania w tej materii przepisów

o stwierdzeniu nabycia spadku, tj. art. 670 § 1 k.p.c. i art. 677 § 1 k.p.c.,

skonstatować trzeba, iż stwierdzenie nabycia własności przez zasiedzenie –

w zależności od wyników postępowania dowodowego - może nastąpić na rzecz

innego podmiotu niż wskazany we wniosku (zob. niepubl. postanowienia Sądu

Najwyższego: z dnia 7 października 2011 r. II CSK 215/11, z dnia 15 września

2011 r. II CSK 657/10, z dnia 13 października 2010 r., I CSK 582/09, z dnia

30 września 2010 r. I CSK 586/09).

Okoliczność, że w postępowaniu o stwierdzenie zasiedzenia do orzeczenia

w tym przedmiocie, sąd stosuje odpowiednio przepisy o stwierdzeniu nabycia

spadku (art. 610 § 1 k.p.c. w zw. z art. 670 § 1 k.p.c. i art. 677 § 1 k.p.c.),

nie zwalnia jednak wnioskodawcy domagającego się stwierdzenia tego zasiedzenia

na rzecz innej osoby, od wykazania w takim rozstrzygnięciu interesu prawnego

(art. 609 § 1 k.p.c. w zw. z art. 510 § 1 zd. 1 k.p.c.).

W niniejszej sprawie wnioskodawca Miasto Stołeczne Warszawy swój

interes prawny w żądaniu stwierdzenia zasiedzenia spornej nieruchomości na rzecz

Skarbu Państwa, motywował prawem nabycia tej nieruchomości na swoją rzecz

w wyniku komunalizacji, zważywszy na to, że w jego ocenie przesłanki nabycia

własności spornej nieruchomości zrealizowały się w okresie obowiązywania zasady

jedności własności państwowej (dawny art. 128 k.c.), której podmiotem był Skarb

Państwa. Ustawa z dnia 10 maja 1990 r. - przepisy wprowadzające ustawę

o samorządzie terytorialnym i ustawę o pracownikach samorządowych (Dz. U. Nr

32, poz. 191, ze zm.), przewiduje w określonych sytuacjach przejście z mocy prawa

na własność gmin mienia państwowego należącego w dniu wejścia w życie

tej ustawy, (tj. 27 maja 1990 r.) do rad narodowych i terenowych organów

administracji państwowej

organizacyjnych

stopnia podstawowego, zakładów i innych jednostek

podporządkowanych

wspomnianym

radom

narodowym

i terenowym organom administracji państwowej stopnia podstawowego. Jak wynika

z art. 18 ust. 1 tej ustawy, w przedmiocie komunalizacji decyzję wydaje wojewoda.

W związku z tym jest to zagadnienie z zakresu administracji i sąd powszechny

rozstrzygający sprawę z zakresu prawa cywilnego (art. 1 k.p.c.) nie może czynić

rozważań prawnych na temat tego, czy w wyniku procesu komunalizacji,

który następuje z mocy prawa, wnioskodawca może uzyskać pozytywną decyzję

administracyjną.

Natomiast

interes

prawny

w

stwierdzeniu

nabycia

zasiedzenia na rzecz Skarbu Państwa wnioskodawca wykazał, bowiem dopiero

z chwilą uwzględnienia wniosku o zasiedzenie, będzie możliwe wszczęcie

administracyjnego postępowania w przedmiocie komunalizacji. Brak postanowienia

stwierdzającego na rzecz Skarbu Państwa nabycie własności przedmiotowej

nieruchomości przez zasiedzenie stanowi oczywistą przeszkodę dla wniosku

o wydanie decyzji komunalizacyjnej.

Z uwagi na położenie przedmiotowej nieruchomości wnioskodawca Miasto

Stołeczne Warszawa z mocy art. 20 ust. 1 i 2 i art. 26 ust. 1 ustawy z dnia 15 marca

2002 r. – o ustroju miasta stołecznego Warszawy (Dz. U. Nr 41, poz. 361) jest

uprawniony do zgłoszenia wniosku o stwierdzenie jej zasiedzenia. Jeśli zaś chodzi

o

jednostkę

o zasiedzenie,

organizacyjną

to

Prezydent

reprezentującą

Miasta

Skarb

Warszawy

Państwa

jest

w

sprawach

legitymowany

do

reprezentowania Skarbu Państwa w oparciu o przepis art. 23 ust. 1 pkt 8 ustawy

z dnia 21 sierpnia 1997 r. – o gospodarce nieruchomościami (tekst jednolity: Dz. U

z 2010 r., Nr 102, poz. 651, z późn. zm.). Zauważyć też trzeba, że uczestnik Skarb

Państwa, reprezentowany przez Prezydenta Miasta Warszawy, poparł wniosek

wnioskodawcy o stwierdzenie zasiedzenia na rzecz Skarbu Państwa (k. 300).

Z powyższych względów za bezzasadne należało uznać zarzuty naruszenia

art. 609 § 1 k.p.c. w zw. z art. 510 § 1 k.p.c.

2. Zgodnie z art. 3983 § 3 k.p.c., podstawą skargi kasacyjnej nie mogą

stanowić zarzuty dotyczące ustalenia faktów lub oceny dowodów. Uczestniczka

postępowania M. M. w swej skardze podnosi zarzuty odnoszące się do

poczynionych przez Sądy obu instancji ustaleń faktycznych i oceny zgromadzonych

dowodów (art. 233 § 1 k.p.c.) w powiązaniu z art. 328 § 2 k.p.c. Wobec tego

powyższe zarzuty mogą być przedmiotem rozpoznania jako dotyczące naruszenia

prawa procesowego - w tym wypadku art. 328 § 2 k.p.c. – w zakresie, w jakim nie

została wskazana podstawa faktyczna rozstrzygnięcia czyli ustalenie faktów, które

sąd uznał za udowodnione, dowodów, na których się oparł, i przyczyn, dla których

innym dowodom odmówił wiarygodności i mocy dowodowej. Poza tym, skarżąca

powinna była wykazać, że zarzucane uchybienia procesowe mogły mieć istotny

wpływu na wynik sprawy (art. 3983 § 1 pkt. 2 k.p.c.). Nie są natomiast dopuszczalne

zarzuty dotyczące poczynionych przez Sąd drugiej instancji ustaleń faktycznych

i oceny

dowodów,

które

znalazły

odzwierciedlenie

w

treści

uzasadnienia

zaskarżonego orzeczenia, chyba że przy analizie konkretnych dowodów pominięte

zostały inne fakty mające wpływ na ich ocenę. Jednak i w tym ostatnim wypadku

chodzić będzie o naruszenie art. 328 § 2 k.p.c. z uwagi na niepełne omówienie

dowodów.

W niniejszej sprawie Sądy meriti przeprowadziły zawnioskowane przez

wnioskodawcę i uczestników dowody, dokonując na ich podstawie ustaleń

faktycznych. W uzasadnieniu zaskarżonego postanowienia Sąd drugiej instancji

przyjął za własne ustalenia faktyczne Sądu pierwszej instancji, jak również ocenę

zgromadzonego materiału dowodowego, uzupełniając ją także o własną analizę.

W tej sytuacji nie może się ostać zarzut pominięcia przez Sąd drugiej instancji

istotnych faktów, czy braku oceny zgromadzonych dowodów, czego konsekwencją

miałoby być uchybienie art. 328 § 2 k.p.c. w zw. z art. 391 § 1 k.p.c. i art. 13 § 3

k.p.c. Podnieść trzeba, że w stanie faktycznym tej sprawy po stronie uczestnika

Skarbu Państwa działały domniemania prawne samoistności posiadania i jego

ciągłości (art. 339 k.c. i art. 340 k.c.), konsekwencją czego było przerzucenie na

uczestników zaprzeczających, obowiązku obalenia tych domniemań. Uczestnicy ci

nie twierdzili jakoby właściciele po utracie władztwa wykonywali w stosunku

do spornej nieruchomości jakiekolwiek akty posiadania. Kwestionowali jedynie

charakter posiadania Skarbu Państwa i zarzucali niemożność odzyskania tej

nieruchomości na drodze prawnej ze względu na ówczesne uwarunkowania

ustrojowe.

W skardze kasacyjnej uczestniczka, konstruując zarzut naruszenia art. 233

§ 1 k.p.c. w zw. z art. 13 § 2 k.p.c., art. 336 k.c., § 1, § 2-4 i § 7-9 rozporządzenia

Ministra Gospodarki Komunalnej z dnia 9 czerwca 1959 r., nie przeprowadziła

wyraźnej dystynkcji pomiędzy podstawą faktyczną rozstrzygnięcia a subsumcją

przepisów prawa materialnego pod ustalony stan faktyczny.

Zasiedzenie biegnie przeciwko osobie, która legitymuje się tytułem prawnym

do nieruchomości, ale ze swego prawa nie korzysta. Chodzi o aktualnego

właściciela, a nie także o wszystkich jego poprzedników (zob. postanowienie Sądu

Najwyższego z dnia 24 lutego 2010 r. III CSK 144/09, niepubl.). Sądy obu instancji

prowadziły postępowanie z udziałem osób figurujących jako właściciele w zbiorach

dokumentów bądź przy uczestnictwie ich następców prawnych, a także osób

wymienianych w rejestrach gruntów. Oprócz tego, Sąd pierwszej instancji wezwał

potencjalnie zainteresowanych wynikiem sprawy, poprzez ogłoszenie w prasie

poczytnej na całym obszarze Państwa. Dlatego też nie może być mowy

o naruszeniu art. 325 § 1 k.p.c., czy art. 328 § 2 k.p.c. w zw. z art. 391 § 2 k.p.c.

i art. 13 § 2 k.p.c. poprzez nie wskazanie przeciwko komu stwierdzane jest

zasiedzenie – tj. kto według stanu z dnia, w którym upłynął okres zasiedzenia, był

właścicielem czy współwłaścicielem zasiadywanej nieruchomości.

Nie został też naruszony art. 325 § 1 k.p.c. w zw. z art. 516 k.p.c., art. 361

k.p.c., art. 391 § 1 k.p.c. i art. 13 § 2 k.p.c. poprzez – jak zarzuca uczestniczka -

niewskazanie

w

sentencji

zaskarżonego

postanowienia,

czy

przedmiotem

rozstrzygnięcia jest nieruchomość gruntowa wraz z posadowionym

na niej

budynkiem, czy też odrębne lokale mieszkalne z udziałami w gruncie. Zwrócić

bowiem uwagę należy, iż w przedmiotowej nieruchomości zabudowanej budynkiem

mieszkalnym nie doszło do prawnego ustanowienia odrębnej własności lokali, jak

również nie ma miejsca inna sytuacja stanowiąca wyjątek od wyrażonej w art. 48

k.c. i art. 191 k.c. zasady superficies solo cedit.

3. Ustosunkowując się do zarzutów naruszenia prawa materialnego,

w pierwszej kolejności zwrócić uwagę należy, iż przedmiotowa nieruchomość

ze względu na położenie (dawna Gmina W.),

znajdowała się w chwili wyzucia

z posiadania jej prawnych właścicieli poza obszarem miasta stołecznego Warszawy

i wobec tego grunt ten nie podpadał pod dekret Rady Ministrów z dnia

23 października 1945 r. o własności i użytkowaniu gruntów na obszarze m.st.

Warszawy (Dz. U. Nr 50, poz. 279). Gmina W. została włączona do obszaru

Warszawy na podstawie przepisu § 1 pkt 4 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia

5 maja 1951 r. w sprawie zmiany granic miasta stołecznego Warszawy (Dz. U.

Nr 27, poz. 199). Tymczasem zgodnie z art. 1 powołanego wyżej dekretu, z mocy

prawa na własność Gminy Miasta Stołecznego Warszawy przeszły grunty, które

były położone na obszarze miasta stołecznego Warszawy w dniu jego wejścia

w życie (tj. 21 listopada 1945 r. - art. 12). Wobec tego, dekret ten – wbrew

stanowisku uczestniczki - nie odnosił się do tych nieruchomości, które weszły

w skład obszaru miasta stołecznego Warszawy po 21 listopada 1945 r.

Skoro własność tej nieruchomości nie przeszła w trybie powołanego dekretu

na własność Gminy Miasta Stołecznego Warszawy, to nie mogły znaleźć

zastosowania również przepisy dekretu z dnia 26 października 1945 r. – prawo

zabudowy (Dz. U. Nr 50, poz. 280).

Z poczynionych ustaleń faktycznych przez Sądy obu instancji, które są

wiążące w postępowaniu kasacyjnym, wynika, że nabyta w 1947 r. przez

poprzedników prawnych uczestników M. M., B. P., A. G. i K. B. sporna

nieruchomość została zajęta przez Więzienie w Warszawie, czyli przez jednostkę

organizacyjną Skarbu Państwa, bez jakiejkolwiek podstawy prawnej w drodze

czynności faktycznych. Zagadnienie to ma znaczenie nie tylko z uwagi na przymiot

dobrej lub złej wiary posiadacza – ze względu na zasadę mala fides superveniens

non nocet - ale przede wszystkim dla oceny charakteru władania ze sfery imperium

(co może mieć znaczenie dla ewentualnego zawieszenia biegu zasiedzenie) czy

dominium, a jeśli jest to posiadanie właścicielskie w znaczeniu cywilistycznym, to

czy jest ono samoistne, czy zależne.

Uczestnicy postępowania nie przedstawili dowodów, z których wynikałoby,

iż wejście Skarbu Państwa w posiadanie nastąpiło na podstawie decyzji

administracyjnej, czy jakiegokolwiek dokumentu mającego, według ówczesnych

przepisów, walor urzędowy. Nie został nawet sporządzony protokół zdawczoodbiorczy z tej czynności pomiędzy jednostką organizacyjną działającą w imieniu

Skarbu Państwa a właścicielami. Wprawdzie poprzednik prawy uczestniczki M. M.,

W. K. zeznał, iż łączył on przejęcie nieruchomości z traktowaniem go jako wroga

ludu, jednakże nie zostało wykazane, aby utrata posiadania nastąpiła w związku z

opisem i zajęciem

na podstawie art. 21 i n. ustawy z dnia 6 maja 1945 r. o

wyłączeniu ze społeczeństwa polskiego wrogich elementów (Dz. U. Nr 17, poz. 96

ze zm.), względnie

aby doszło do

przejście

tej nieruchomości na własność

Państwa z mocy prawa na podstawie art. 20 tejże ustawy. W tej sytuacji, Sąd

Okręgowy miał pełne podstawy do przypisania

samoistnego w znaczeniu normowanym

Skarbowi Państwa posiadania

przepisem art. 336 k.c., jakkolwiek,

zważywszy na ówczesne uwarunkowania ustrojowo-polityczne, działania jednostek

organizacyjnych Skarbu Państwa, które doprowadziły do utraty władztwa przez

prawowitych

właścicieli

należało

kwalifikować

jako

działania

w

ramach

wykonywania władztwa publicznego, (a nie ze sfery dominium jak wywodzi Sąd

Okręgowy), choć w tym wypadku wykonywanego bez zachowania nawet pozorów

prawa. W uchwale pełnego składu Izby Cywilnej z dnia 26 października 2007 r.

(OSNC 2008, nr 5, poz. 43), Sąd Najwyższy wyjaśnił, że władanie cudzą

nieruchomością przez Skarb Państwa, uzyskane w ramach sprawowania władztwa

publicznego może być posiadaniem samoistnym prowadzącym do zasiedzenia. W

momencie objęcia w posiadanie spornej nieruchomości przez Skarb Państwa

obowiązywał, aż do dnia wejścia w życie z dniem 1 stycznia 1965 r. k.c., dekret z

11 października 1946 r. prawo rzeczowe (Dz. U. Nr 57, poz. 319 z późn. zm.), który

w art. 296 § 1 i 2 rozróżniał posiadanie właścicielskie od zależnego (od 1 stycznia

1965 r. - art. 336 k.c.), normował dzierżenie, a także statuował domniemania

prawne posiadania właścicielskiego i jego ciągłości (art. 298, art. 299 § 1, od 1

stycznia 1965 r. art. 339 k.c., art. 340 k.c.). Ustalając okoliczności objęcia w

posiadanie tej rzeczy, Sądy obu instancji oparły się na zeznaniach jej

współwłaściciela W. K., który podał, że w 1947 r. przyjechało dwóch panów, którzy

odebrali mu dokumenty własności i powiedzieli, że na dole będzie internat.

Następnie

widział,

jak

więźniowie

rozbudowywali

znajdujący

się

na

tej

nieruchomości budynek. Taki sposób zaboru mienia, jakkolwiek drastyczny bo

bezprawny i nie mający oparcia nawet w decyzji względnie orzeczeniu organów

władzy, a następnie wykonywanie aktów władczych polegających na rozbudowie i

wykańczaniu

zawładniętego

budynku,

świadczą o samoistnym

charakterze

posiadania. W postanowieniu z dnia 14 stycznia 1996 r., I CKN 40/96, niepubl., Sąd

Najwyższy wypowiedział pogląd, że jeżeli Skarb Państwa działał samowolnie, bez

podejmowania jakichkolwiek kroków mających choćby pozory legalnego działania

(np. wydanie decyzji administracyjnej), to nie ma żadnych przeszkód do nabycia

własności

w drodze zasiedzenia, choćby nawet przeciwstawienie się samowoli

podmiotu działającego w imieniu i na rachunek Skarbu Państwa było niemożliwe

lub bezskuteczne. Wola władania dla siebie przejawia się w podejmowaniu

czynności wskazujących na to, że posiadacz traktuje rzecz jako pozostającą w jego

sferze

swobodnej

dyspozycji.

Odebranie

dokumentów

właścicielowi

oraz

rozbudowa należącego do niego budynku bez jego zgody, stanowi dostateczny

wyraz woli władania jak właściciel. Tego rodzaju czynności wbrew woli właściciela

nie podejmuje zarządca nieruchomości, czy posiadacz zależny. Zresztą nie

ma dokumentów, z których wynikałoby, że nieruchomość ta została przejęta

w zarząd i to

od

właścicieli,

co mogłoby

stanowić

punkt

zaczepienia

dla

zniweczenia przesłanki samoistności posiadania (por. niepubl. postanowienie Sądu

Najwyższego z dnia 9 marca 2006 r., I CSK 17/05, czy uchwałę z dnia 8 grudnia

1987 r., III CZP 47/87, OSNCP 1988, nr 7-8, poz. 91).

Nadmienić trzeba, że obowiązujący wówczas dekret z dnia 16 grudnia

1918 r. w przedmiocie przymusowego zarządu (Dz. U. Nr 21, poz. 67 ze zm.,

zastąpiony ustawą z dnia 25 lutego 1958 r. o uregulowaniu stanu prawnego mienia

pozostającego pod zarządem państwowym – Dz. U. Nr 11, poz. 37, z późn. zm.)

z racji

charakteru

przedmiotowej

nieruchomości

nie

mógł

mieć

do

niej

zastosowania.

Sądy obu instancji prawidłowo przyjęły, że złożenie przez Więzienie wniosku

z dnia 28 marca 1962 r., w wyniku którego Prezydium Dzielnicowej Rady

Narodowej wydało postanowienie o przejęciu zarządu, nie doprowadziło do zmiany

charakteru posiadania. Wszak pomimo powołania w podstawie przejęcia przepisów

rozporządzenia

Ministra Gospodarki Komunalnej

z dnia 9 czerwca 1959 r. –

wydanego w oparciu o delegację zawartą w art. 68 ust. 2 ustawy z dnia 30 stycznia

1959 r. prawo lokalowe, Dz. U. Nr 10, poz. 59 z późn zm. - w sprawie przejmowania

budynków w zarząd państwowy (Dz. U. Nr 38, poz. 237, ze zm.), które odnosiło

się do budynków mieszkalnych nie stanowiących własności Państwa, to jednak w

postanowieniu

Przedsiębiorstwu

wskazano,

iż

Państwowemu

oddanie

w

następuje

zarząd

w

wyspecjalizowanemu

związku

z przekazaniem

nieruchomości przez Więzienie, a nie przez „formalnych” jej właścicieli. Zatem

skoro w postanowieniu

nie zostali wskazani

właściciele, lecz Więzienie jako

wnoszące o objęcie w zarząd i administrację tej nieruchomości, to wywodzenie z

niej skutków, o jakich mowa w skardze kasacyjnej, nie jest uzasadnione. Wszak

orzeczenie to wskazuje, iż zarząd miał być wykonywany właśnie za tą jednostkę

organizacyjną Skarbu Państwa, a nie „formalnych” właścicieli. W budynku nadal

zamieszkiwali pracownicy Więzienia. W uzasadnieniu do tego postanowienia nie

ma w ogóle mowy na temat prawnych właścicieli przedmiotowej nieruchomości.

Niewątpliwie gdyby przekazującym byli właściciele tej nieruchomości, względnie

zostałoby im doręczone wspomniane postanowienie to wówczas mogłoby to

stanowić

manifestację zmiany charakteru faktycznego władania Skarbu Państwa,

a w istocie rzeczy byłoby władaniem za tychże właścicieli czyli dzierżeniem.

Okoliczność, iż przedmiotowy budynek obejmujący lokale mieszkalne

podlegał przepisom regulującym publiczną gospodarkę lokalami nie daje podstaw

do przyjęcia w stanie faktycznym niniejszej sprawy stanowiska skarżącej

o wyłączeniu możliwości nabycia własności nieruchomości przez zasiedzenie, tym

bardziej zważywszy na sposób wejścia w jej posiadanie przez Skarb Państwa,

kiedy jeszcze nie nadawała się do zamieszkania. Przez zasiedzenie nie można

nabyć własności nieruchomości wyłączonej z obrotu cywilnoprawnego ze względu

na jej szczególny charakter, bądź z uwagi na ustawowy zapis w tej materii.

Takim wyłączeniom nie podlegały jednak nieruchomości zabudowane budynkiem,

w którym znajdowały się lokale mieszkalne podlegające szczególnemu reżimowi

najmu. Publiczna gospodarka lokalami została wprowadzona dekretem z dnia

21 grudnia 1945 r. – o publicznej gospodarce lokalami (tekst jednolity Dz. U.

z 1950 r. Nr 36, poz. 343). Następnie kwestie tę regulowała powołana wyżej ustawa

z dnia 30 stycznia 1959 r. – Prawo lokalowe, która zastąpiła wspomniany dekret.

Zgodnie z art. 66 tej ustawy, do sprawowania zarządu budynków mieszkalnych

stanowiących własność Państwa lub przejętych w zarząd państwowy powołane były

właściwe organy administracji prezydiów miejskich, dzielnicowych, osiedli lub

gromadzkich rad narodowych, w odniesieniu zaś do budynków przeznaczonych na

mieszkania służbowe - przedsiębiorstwa państwowe oraz inne zakłady pracy.

Kolejna ustawa z dnia 10 kwietnia 1974 r. – Prawo lokalowe (Dz. U. Nr 14, poz. 84

z późn. zm.) również zachowała instytucje szczególnego trybu najmu. Publiczna

gospodarka lokalami stanowiła niewątpliwe ograniczenie prawa własności, ale

przecież sama przez się nie pozbawiała właściciela władztwa nad rzeczą.

Właściciel zachowywał uprawnienie do pobierania od najemców czynszu, którego

wysokość była ustawowo regulowana i nie był pozbawiony prawa do remontowania

nieruchomości. W określonych sytuacjach mogło natomiast dojść do przejęcia

nieruchomości w zarząd na mocy decyzji administracyjnej, ale i wówczas

wykonywanie zarządu było dzierżeniem rzeczy za właściciela. Ponadto wskazane

ustawy z 30 stycznia 1959 r. (art. 71-72) i 10 kwietnia 1974 r. (art. 18 ust. 4)

przewidywały dla właścicieli możliwość zrzeszania się (Zrzeszenia Właścicieli

Nieruchomości mające osobowość prawną). Tymczasem w przedmiotowej sprawie

sporna nieruchomość została objęta przez Więzienie we władanie w stanie, w

którym nie nadawał się jeszcze do zamieszkania. Następnie ta jednostka

organizacyjna Skarbu Państwa dokonała rozbudowy i wykończenia tegoż budynku

oraz wprowadziła lokatorów, po czym wystąpiła do władzy kwaterunkowej Prezydium Dzielnicowej Rady Narodowej z wnioskiem o przekazanie jej w zarząd

wyspecjalizowanemu przedsiębiorstwu państwowemu. Nie została jednak – o czym

była mowa wyżej - wydana decyzja o objęciu zarządu nieruchomością w stosunku

do prawnych jej właścicieli.

Z tych względów nie zasługiwały na uwzględnienie zarzuty naruszenia prawa

materialnego zmierzające do podważenia

samoistności

posiadania Skarbu

Państwa jako przesłanki prowadzącej do zasiedzenia nieruchomości.

W uzasadnieniu do powołanej uchwały z dnia 26 października 2007 r.,

III CZP 30/07, Sąd Najwyższy, odwołując się do przepisów art. 121 pkt 4 k.c. w zw.

z art. 175 k.c., wskazał, iż w przypadku uzyskania przez Skarb Państwa władania

cudzą nieruchomością w ramach władztwa publicznego zasiedzenie nie biegło,

jeżeli właściciel nie mógł skutecznie dochodzić wydania nieruchomości, zwłaszcza

przez okres obowiązywania niezaskarżalnych do sądu decyzji władzy publicznej,

wadliwie rozstrzygających o skutkach prawnych zdarzenia będącego podstawą

roszczenia. Przeszkoda uniemożliwiająca rozpoczęcie lub powodująca zawieszenie

biegu zasiedzenia powinna mieć charakter obiektywny, w tym znaczeniu, że chwilę

jej powstania i ustania określają obiektywne okoliczności, niezależne od

zachowania się osoby, którą przeszkoda dotknęła. Ustalenie, że osoba uprawniona

do skutecznego dochodzenia roszczenia o wydanie nieruchomości rzeczywiście

była tej możliwości pozbawiona, nie może być dokonane wyłącznie na podstawie

jej twierdzeń. Konieczne jest udowodnienie, że w ówczesnych warunkach

ustrojowych i w stanie prawnym wówczas obowiązującym, skuteczne dochodzenie

roszczenia nie było możliwe bądź ze względu na niedostępność środków prawnych,

które pozwoliłyby podważyć wadliwe akty władzy publicznej, albo ze względu na to,

że powszechna praktyka stosowania obowiązujących

wtedy przepisów –

obiektywnie rzecz biorąc – nie stwarzała realnych szans uzyskania korzystnego dla

uprawnionego rozstrzygnięcia. Ma to na celu zapobieżenie niebezpieczeństwu

nadmiernej subiektywizacji w ujmowaniu siły wyższej, o której mowa w art. 121

pkt 4 k.p.c. w zw. z art. 175 k.c. Aby ocenić, czy miał miejsce stan, w którym nie

można było oczekiwać uzyskania skutecznej ochrony przed sądami, konieczna jest

ocena indywidualna i odniesienie się do sytuacji konkretnego podmiotu, który

wówczas

miałby

wystąpić

na

drogę

sądową

(zob.

postanowienie

Najwyższego z dnia 22 listopada 2011 r., III CSK 26/11, nie publ.).

Sądu

W przedmiotowej sprawie Sądy obu instancji trafnie przyjęły, iż nie zostało

wykazane przez uczestników, aby właściciele spornej nieruchomości nie mieli

prawnej możliwości skutecznego dochodzeniu jej wydania. Przede wszystkim

bowiem objęcie jej we władanie przez jednostkę organizacyjną Skarbu Państwa nie

było oparte na decyzji administracyjnej, której wzruszenie byłoby możliwe dopiero

po przywróceniu sądowej kontroli w tej materii. Uzyskanie posiadania nastąpiło

wskutek czynności faktycznej, będącej przejawem wykonywania władzy publicznej,

chociaż w sposób bezprawny. Jak wspomniano wyżej, charakter tej nieruchomości

jako podlegającej szczególnemu reżimowi najmu należy rozpatrywać w kategoriach

jedynie ograniczenia prawa własności, co nie oznaczało, że właściciel tracił atrybuty

związane z tym prawem. Ówcześni właściciele nie podejmowali działań prawnych

w celu

odzyskania

władztwa

nad

rzeczą,

tj.

nie

wytoczyli

powództwa

windykacyjnego ani nie występowali o zapłatę z tytułu wynagrodzenia za

bezumowne korzystanie przez Skarb Państwa. Niewątpliwym jest, że Skarb

Państwa nie legitymował się żadnym tytułem prawnym do tej nieruchomości.

Istnienie tzw. publicznej gospodarki lokalami nie wykluczało takich roszczeń

skoro objęcie przez Skarb Państwa władztwa nad rzeczą nie wynikało ani z mocy

samego prawa ani z decyzji administracyjnej wydanej w stosunku do formalnych

właścicieli.

Domagając

się

wydania

nieruchomości,

właściciele

mogli

odzyskać samoistne posiadanie i w związku z tym pobierać czynsz od lokatorów,

a ewentualnie doprowadzić do przejęcia w zarząd budynku, co oczywiście

wymagało wydania stosownej decyzji i doręczenia jej właścicielowi (por. § 7

cyt. rozporządzenia Ministra Gospodarki Komunalnej z 9 czerwca 1959 r. oraz

rozporządzenie Ministra Gospodarki Terenowej i Ochrony Środowiska z dnia

5 października 1974 r. w sprawie przejmowania budynków nie stanowiących

własności jednostek gospodarki uspołecznionej w zarząd terenowych organów

administracji państwowej lub jednostek gospodarczych – Dz. U. Nr 3, poz. 222,

które zastąpiło przywołane rozporządzenie z dnia 9 czerwca 1959 r.), a wówczas

zniweczona byłaby przesłanka samoistności posiadania po stronie Skarbu Państwa

prowadząca do zasiedzenia. Przepis zawarty w § 4 ust. 3 cyt. rozporządzenia

z dnia 5 października 1974 r. dawał właścicielom uprawnienie do żądania

od zarządców

udzielania

informacji

dotyczących

sprawowanego

zarządu.

W postanowieniu z dnia 13 maja 2010 r. IV CSK 510/09 (OSNC 2010, nr 12, poz.

167) Sąd Najwyższy zajął stanowisko, że w sprawie o zasiedzenie nieruchomości

przez Skarb Państwa do biegu zasiedzenia nie stosuje się art. 175 k.c. w zw. z art.

121 pkt 4 k.p.c., gdy posiadanie samoistne nie pozostaje w związku z aktem

nacjonalizacyjnym albo innym zdarzeniem władczym stanowiącym przeszkodę

w wytoczeniu powództwa windykacyjnego.

W przedmiotowej sprawie pozbawienie właścicieli władztwa spornej

nieruchomości nie nastąpiło w związku z aktem nacjonalizacyjnym, czy takim

zdarzeniem władczym, które stanowiłyby obiektywną przeszkodę w skutecznym

wytoczeniu powództwa windykacyjnego na podstawie obowiązujących w okresie

biegu zasiedzenia przepisów prawa cywilnego materialnego i procesowego.

Z powyższych względów Sąd Najwyższy orzekł na podstawie art. 39814

k.p.c. w zw. z art. 13 § 2 k.p.c., a o kosztach postępowania kasacyjnego w oparciu

o przepisy art. 520 § 1 k.p.c. w zw. art. 391 § 1 k.p.c., art. 13 § 2 k.p.c. i art. 398 21

k.p.c.