I CSK 33/08 · Sąd Najwyższy

Sygn. akt I CSK 33/08

POSTANOWIENIE

Dnia 13 sierpnia 2008 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Gerard Bieniek (przewodniczący)

SSN Teresa Bielska-Sobkowicz (sprawozdawca)

SSN Elżbieta Skowrońska-Bocian

w sprawie z wniosku J. S.

przy uczestnictwie G. S. i in. ,

o stwierdzenie nabycia własności nieruchomości przez zasiedzenie,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej

w dniu 13 sierpnia 2008 r.,

skargi kasacyjnej wnioskodawcy

od postanowienia Sądu Okręgowego w W.

z dnia 10 lipca 2007 r.,

oddala skargę kasacyjną.

Uzasadnienie

Zaskarżonym postanowieniem z dnia 10 lipca 2007 r. Sąd Okręgowy w W.

oddalił apelację wnioskodawcy J. S. od postanowienia Sądu Rejonowego w P. z

dnia 4 września 2006 r., którym oddalony został wniosek o stwierdzenie nabycia z

dniem 8 października 2001 r. w drodze zasiedzenia własności nieruchomości rolnej

położonej we wsi K. w gminie S. Z dokonanych ustaleń wynika, że właścicielami

nieruchomości, na zasadach wspólności ustawowej małżeńskiej, byli małżonkowie

A. i F. W. Po śmierci F. W., wdowa po nim przekazała w dniu 8 października 1981 r.

gospodarstwo

rolne

wnioskodawcy

jako

następcy,

na

podstawie

umowy

sporządzonej w trybie art. 52 ust. 1 ustawy z dnia 27 października 1977 r. o

zaopatrzeniu emerytalnym oraz innych świadczeniach dla rolników i ich rodzin (Dz.

U. Nr 31, poz. 140). Wnioskodawca prowadził samodzielnie przekazane

gospodarstwo rolne, uprawiał ziemię i wykonywał w stosunku do nieruchomości

inne czynności, które dają podstawę do stwierdzenia, że posiadanie gospodarstwa

rolnego przez niego miało charakter samoistny.

Umowa przekazania gospodarstwa rolnego nie przeniosła na wnioskodawcę

własności, była bowiem nieważna, wobec braku zgody spadkobierców F. W. na tę

czynność.

Umowa

ta

natomiast

przeniosła

na

wnioskodawcę

posiadanie

nieruchomości. Już w dacie zawarcia wspomnianej umowy wnioskodawca wiedział

o tym, że jego babcia A. W. nie była jedyną właścicielką nieruchomości, bowiem F.

W. pozostawił poza wdową także innych spadkobierców, którzy nie wyrazili zgody

na przekazanie gospodarstwa. W tej sytuacji nie mógł być uznany, w ocenie Sądu

Okręgowego, który podzielił pogląd Sądu pierwszej instancji, za posiadacza

w dobrej wierze. Tym samym mógł nabyć przez zasiedzenie własność całej

nieruchomości dopiero po upływie lat trzydziestu (art. 172 § 2 k.c.), a ten okres

jeszcze nie upłynął.

Wnioskodawca wniósł od powyższego postanowienia skargę kasacyjną,

opartą na obu podstawach określonych w art. 3983 § 1 k.p.c. W ramach pierwszej

podstawy zarzucał naruszenie art. 172 § 1 i art. 7 k.c. poprzez wadliwe uznanie, że

obalone zostało domniemanie posiadania w dobrej wierze, co w konsekwencji

doprowadziło do uznania, że okres zasiedzenia nie upłynął. W ramach drugiej

podstawy zarzucał naruszenie art. 234 k.p.c. przez nieuwzględnieniu domniemania

prawnego dobrej wiary posiadacza, mimo że domniemanie to nie zostało

skutecznie obalone dowodami przeciwnymi.

W konkluzji wnosił o uchylenie w całości zaskarżonego postanowienia

i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania, ewentualnie o jego uchylenie

i orzeczenie co do istoty sprawy przez stwierdzenie, że wnioskodawca J. S. nabył

w drodze zasiedzenia z dniem 8 października 2001 r. własność nieruchomości

stanowiącej zabudowaną działkę nr 79 o powierzchni 4 ha 90a i działkę nr 140 o

powierzchni 1 ha, o łącznej powierzchni 5 ha 90 a położonej we wsi K., dla której w

Sądzie Rejonowym w P. urządzona jest księga wieczysta Kw nr […].

Sąd Najwyższy zważył, co następuje.

Zasadniczą kwestią dla rozstrzygnięcia o zasadności skargi kasacyjnej jest

odpowiedź na pytanie, czy za posiadacza w dobrej wierze może być uznany

nabywca gospodarstwa rolnego, który objął je w posiadanie na podstawie umowy

sporządzonej przez właściwy organ (naczelnika gminy) i we właściwej formie, lecz

nieważnej, działając w zaufaniu do tego organu. Skarżący bowiem wywodził, że

miał prawo sądzić, że akt przeniesienia własności, sporządzony przez właściwy

organ państwowy, poinformowany o tytule prawnym przekazującego gospodarstwo,

jest aktem ważnym, skutecznym i zdziałanym przez ten organ z należytym

rozeznaniem prawa. Nie podzielając stanowiska skarżącego należy zwrócić uwagę

na następujące kwestie.

Kodeks cywilny nie definiuje pojęcia dobrej wiary. Znaczenie tym pojęciom

nadaje zatem orzecznictwo sądowe. W orzecznictwie Sądu Najwyższego można

wyodrębnić dwa poglądy, tzw. tradycyjny, według którego dobra wiara polega na

błędnym,

ale

w

danych

okolicznościach

usprawiedliwionym

przekonaniu

posiadacza nieruchomości, że przysługuje mu wykonywane przez niego prawo

(por. m.in. orzeczenia z 7 maja 1971 r., I CR 302/71, NP 4/73, s. 580; z 14 stycznia

1977 r., III CRN 309/76, OSNCP 11/77, poz. 214 i z 25 września 1991 r., III CRN

195/91 (niepubl.), uchwałę z 24 marca 1980 r., III CZP 14/80, OSNCP 9/80,

poz. 161, uchwałę składu 7 sędziów Sądu Najwyższego z 11 grudnia 1975 r.,

III CZP 63/75, OSNCP 12/76, poz. 259), oraz drugi, przyjmujący, że dobra wiara

posiadacza jest równoznaczna z jego przekonaniem, opartym na obiektywnych

przesłankach, wywodzących się ze stosunku będącego podstawą i przyczyną

konkretnego stanu faktycznego, że wykonując w swoim imieniu prawo własności,

niczyjego prawa nie narusza, co występuje przede wszystkim wtedy, gdy otrzymał

on posiadanie od właściciela rezygnującego ze swego prawa (por. m.in. uchwałę

składu 7 sędziów Sądu Najwyższego z 25 maja 1955 r., I CO 14/55, OSN 4/56,

poz. 92, orzeczenia z 14 września 1961 r., III CRN 71/61, OSNCP 5/63, poz. 111,

i z 13 września 1962 r., 1 CR 521/62,NP 2/64, s. 192). Stanowisko skarżącego,

zgodnie z którym już samo działanie w zaufaniu do organu państwowego

uzasadnia przyjęcie dobrej wiary, opiera się na tym drugim, zliberalizowanym

tłumaczeniu tego pojęcia.

W nowszym orzecznictwie Sądu Najwyższego przedstawione na wstępie

poglądy nie konkurują z sobą, w zasadzie bowiem jednolicie uznaje się, że

instytucja posiadania w dobrej wierze powinna być rozumiana w sposób tradycyjny

(por. uchwałę z 6 grudnia 1991 r., III CZP 108/91, OSP 1/95, poz. 1, z 4 grudnia

1998 r., III CKN 48/98, z 22 grudnia 1998 r., II CKN 59/98, z 17 lutego 1997 r.,

II CKN 3/97 i z 4 listopada 1999 r., II CKN 560/98 (niepubl.). W orzeczeniu z dnia

19 maja 1998 r., II CKN 770/97 (niepubl.), Sąd Najwyższy wyjaśnił, że dobrą wiarę

spadkobiercy, który objął w posiadanie nieruchomość należącą do spadku,

wyklucza wiedza o tym, że istnieją inni spadkobiercy powołani z ustawy do

dziedziczenia. Podobna sytuacja zachodzi w rozpoznawanej sprawie, w której

skarżący – obejmujący w posiadanie następca rolnika – wiedział o tym, że po

współwłaścicielu przedmiotowej nieruchomości rolnej pozostali spadkobiercy

ustawowi, którzy zgody na przejęcie przez niego gospodarstwa nie wyrażali. Sam

fakt, że okoliczność ta była znana również sporządzającemu umowę naczelnikowi

gminy, nie oznacza, że stan świadomości skarżącego w tym zakresie pozostaje

obojętny dla oceny, czy stał się posiadaczem w złej czy też w dobrej wierze. Stan

świadomości posiadacza nie odnosi się przy tym do samej umowy czy innego aktu,

na podstawie którego wszedł w posiadanie nieruchomości, ale do tego, czy istnieją

inne osoby roszczące sobie prawo własności do tej nieruchomości.

Jakkolwiek kodeks cywilny nie definiuje również pojęcia złej wiary, nie można

abstrahować od definicji tego pojęcia zawartej w art. 6 ust. 2 ustawy z dnia 6 lipca

1982 r. o księgach wieczystych i hipotece (tekst jedn. Dz. U. z 2001 r., nr 124,

poz. 1361), zgodnie z którym w złej wierze jest ten kto wie, że treść księgi

wieczystej jest niezgodna z rzeczywistym stanem prawnym, albo ten, kto

z łatwością mógł się o tym dowiedzieć. W orzeczeniu z dnia 13 stycznia 2000 r.,

II CKN 657/98, (niepubl.) Sąd Najwyższy, przenosząc tę definicję na grunt kodeksu

cywilnego uznał, że w złej wierze jest ten, kto wie albo wiedzieć powinien, że prawo

własności przysługuje nie jemu, lecz innej osobie. Taka właśnie sytuacja zachodzi

w rozpoznawanej sprawie. Wiedza skarżącego, że pozostali po jego dziadku

spadkobiercy są współwłaścicielami gospodarstwa rolnego, wyklucza uznanie

dobrej wiary, i to także w wypadku, w którym dysponujący taką samą wiedzą

naczelnik gminy sporządził wadliwie umowę przekazania gospodarstwa rolnego

następcy. Okoliczność, że w samej ustawie z dnia 27 października 1977 r. znalazły

się rozwiązania normatywne, które wykluczały potrzebę zgody współmałżonka na

przekazanie gospodarstwa następcy (art. 44) nie ma znaczenia dla stanu

świadomości skarżącego, skoro w dacie zawarcia umowy F. W. już nie żył, a jego

następcy prawni w ogóle nie mogli być tą ustawą objęci. Nie chodzi zresztą o stan

świadomości co do treści ustawy, a jedynie co do tego, kto był właścicielem

nieruchomości w dacie objęcia jej przez skarżącego w posiadanie.

Art. 172 k.c. wymienia jako przesłanki zasiedzenia posiadanie i upływ czasu.

Posiadanie prowadzące do zasiedzenia musi być samoistne (art. 336 k.c.)

i nieprzerwane. Na korzyść posiadacza przemawiają domniemania prawne:

ciągłości (art. 340 i 345 k.c.), samoistności (art. 339 k.c.), i istnienia dobrej wiary

(art. 7 k.c.). Domniemania te są wzruszalne (art. 234 k.p.c.) i mogą być obalone za

pomocą

wszelkich

środków

dowodowych,

także

domniemań

faktycznych.

W orzecznictwie Sądu Najwyższego istnieje pewna rozbieżność odnośnie do tego,

czy sąd może sięgać po domniemania faktyczne z własnej inicjatywy (tak

orzeczenie z 10 października1997 r., II CKN 378/97, OSP 1998, Nr 6, poz. 111),

czy wyłącznie na skutek inicjatywy dowodowej przeciwnika wniosku (tak orz. SN

z 20 kwietnia 1994 r., I CRN 44/94, OSN 1994, Nr 12, poz. 245). W niniejszej

sprawie jednak ten problem nie występuje, bowiem wbrew podnoszonym zarzutom

Sąd Okręgowy nie posługiwał się domniemaniem faktycznym dla ustalenia stanu

świadomości skarżącego. Z jego zeznań bowiem wynikało w sposób nie budzący

wątpliwości, że wiedział, komu przysługiwało prawo własności przekazanego mu

przez babcię gospodarstwa. Stan świadomości wnioskodawcy stanowi okoliczność

faktyczną, która została ustalona na podstawie tych zeznań, a nie w wyniku

wyciągania wniosków o faktach na podstawie ustalenia istnienia innych faktów (art.

231 k.p.c.). Natomiast ocena, jak ów stan świadomości przekłada się na istnienie

dobrej lub złej wiary, należy do sfery ocen prawnych, do której domniemania

faktyczne w ogóle się nie odnoszą.

W świetle powyższych rozważań skarga kasacyjna nie może być

uwzględniona. Zwrócić też należy uwagę, że skarżący nie domagał się stwierdzenia

zasiedzenia udziału przysługującego we współwłasności nieruchomości babci A.

W., przekazującej mu to gospodarstwo, nie ma więc podstaw do rozważań, czy w

tym zakresie istnieją przesłanki określone w art. 172 k.c.

Wobec powyższego orzeczono jak w sentencji na podstawie art. 398 14 k.p.c.

kg