I CSK 327/07 · Sąd Najwyższy

Sygn. akt I CSK 327/07

POSTANOWIENIE

Dnia 24 stycznia 2008 r.

Sąd Najwyższy w składzie:

SSN Zbigniew Strus (przewodniczący)

SSN Iwona Koper (sprawozdawca)

SSN Kazimierz Zawada

w sprawie z wniosku K. T.

przy uczestnictwie P. T., G. M., J. S., i B. G. - kuratora nieznanych z nazwiska i miejsca

zamieszkania poprzednich właścicieli nieruchomości położonej w M. przy ul. C.

o uregulowanie własności nieruchomości,

po rozpoznaniu na rozprawie w Izbie Cywilnej w dniu 24 stycznia 2008 r.,

skargi kasacyjnej wnioskodawczyni

od postanowienia Sądu Okręgowego w W. z dnia 9 lutego 2007 r., sygn. akt IV Ca (…),

uchyla zaskarżone postanowienie i przekazuje sprawę Sądowi Okręgowemu w W.

do ponownego rozpoznania oraz rozstrzygnięcia o kosztach postępowania

kasacyjnego.

Uzasadnienie

Postanowieniem z dnia 22 listopada 2005 r. Sąd Rejonowy w W. stwierdził, że S.

T. nabył na podstawie ustawy z dnia 26 października 1971 o uregulowaniu własności

gospodarstw rolnych (Dz. U. Nr 27, poz. 250 – dalej jako ustawa uwłaszczeniowa)

własność nieruchomości rolnej położonej w M. o pow. 4,4721 ha składającej się z

działek ewidencyjnych nr (…).

Za jego podstawę przyjął następujące ustalenia.

Nieruchomość stanowiąca przedmiotowe działki była własnością rodziny W. T.

żony S. T. W wyniku nieformalnych działów rodzinnych działkami tymi od czasów

przedwojennych zajmowała się W. T. Podjęta została próba uregulowania stanu

prawnego tych działek, jednak postanowienie działowe wydane w dniu 30 stycznia 1971

r. zostało uchylone i postępowanie w sprawie ostatecznie umorzone. Orzeczenie to nie

zostało nigdy wykonane w zakresie działek objętych niniejszą sprawą, zaś działki te

pozostawały w posiadaniu początkowo W. T., która uważana była przez członków jej

rodziny, także męża, za ich właścicielkę a następnie w posiadaniu jej męża.

Małżonkowie T. mieli dwoje dzieci córkę H. S.-S. (zmarłą w 1995 r.) i syna S. T.

(zmarłego w 1985 r.), którego spadkobiercami są K. T. i P. T.). Wspólnie z nimi

zamieszkiwali syn S. oraz wnuki – dzieci H. S.-S. – J. S. i G. M.. W. T. zmarła 23

kwietnia 1970 r. Wchodzące w skład spadku po niej gospodarstwo rolne nabyli jako

spadkobiercy ustawowi mąż i syn S. w udziałach po ½ części. Przedmiotowe działki były

wykorzystywane rolniczo, częściowo dzierżawione przez S. W., który w zamian za

możliwość dzierżawy pomagał małżonkom T. w uprawach. Decyzje odnośnie prac w

gospodarstwie podejmował S. T.. S. T. pracował zawodowo jako nauczyciel, dyrektor

szkoły, a od września 1970 r .pozostawał na emeryturze. W pracy na gospodarstwie

pomagali mu syn i wnuki, przy większych pracach i w polu pracowali wspólnie. W dniu

27 marca 1976 r. wydany został akt własności ziemi stwierdzający nabycie własności

działek objętych niniejszym postępowaniem przez S. T. na podstawie ustawy

uwłaszczeniowej.

Decyzja

ta

został

uchylona

przez

Wojewódzką

Komisje

Uwłaszczeniową w dniu 25 kwietnia 1980 r.

Sąd Rejonowy wskazał, że dla nabycia własności w trybie art. 1 ust. 2 ustawy

uwłaszczeniowej spełnione muszą być następujące przesłanki: działki objęte wnioskiem

muszą być częścią gospodarstwa rolnego i być wykorzystywane rolniczo, osoba na

rzecz której ma nastąpić stwierdzenie własności może być uznana za rolnika, osoba ta

musi być posiadaczem samoistnym działek i musi je posiadać przez okres 5 lat w dobrej

wierze lub 10 lat w złej wierze.

W ustalonym stanie faktycznym przesłanki te uznał za spełnione w odniesieniu do

S. T. Stwierdził, że w dacie 4 listopada 1971 r. S. T. miał przymiot samoistnego

posiadacza, zajmował się przedmiotowymi działkami, do niego należały decyzje

dotyczące gospodarstwa, przez rodzinę i sąsiadów był uważany za jego właściciela po

swojej żonie. Nikt z rodziny nie negował prawa S. T. jako seniora do decydowania w

zakresie tego majątku, pozostali jej członkowie wykonywali jego polecenia, nie rościli

sobie żadnych praw własnościowych do przedmiotowych działek. Jego syn S. i wnuki

byli jedynie

dzierżycielami tych

działek. W. T.

uznał w zakresie

posiadania

przedmiotowych działek za poprzednika S. T. i okres jej posiadania doliczył do jego

posiadania. W związku z tym uznał, że S. T. zajmował się gospodarstwem rolnym przez

10 lat przed wejściem w życie ustawy.

Na skutek apelacji uczestniczki postępowania G. M. Sąd Okręgowy w W. zmienił

postanowienie Sądu Rejonowego i wniosek oddalił.

Sąd Okręgowy podzielił ustalenie, że S. T. był w dacie wejścia w życie ustawy

uwłaszczeniowej posiadaczem przedmiotowych działek, jednak stwierdził, że dowody z

dokumentów, od oceny których uchylił się Sąd Rejonowy obaliły wynikające z art. 339

k.c. domniemanie samoistnego charakteru jego posiadania. Za decydujący dla oceny,

że S. T. po śmierci żony nie uważał się za wyłącznego właściciela przedmiotowej

nieruchomości uznał fakt, iż w dniu 11 stycznia 1971 r. złożył on wniosek o stwierdzenie

nabycia spadku po W. T. i w postępowaniu tym dowodził, że zarówno on jak i dzieci

mają uprawnienia do dziedziczenia gospodarstwa rolnego.

W skardze kasacyjnej wnioskodawczyni przytoczyła obie podstawy ustawowe

zarzucając:

1/ naruszenie prawa materialnego polegające na:

- błędnej wykładni art. 1 ust. 2 ustawy z 26 października 1971 r. w zw. z art. 336

k.c., a w konsekwencji ich niezastosowanie poprzez zanegowanie statusu posiadacza

samoistnego po stronie S. T., mimo jednoczesnego przyjęcia, że władał on

przedmiotowa

nieruchomością

i

uważał

się

za

współwłaściciela

rodzinnego

gospodarstwa rolnego;

- niezastosowaniu art. 1 ust. 2 z dnia 26 października 1971 r. pomimo przyjęcia,

że w dacie wejścia jej w życie nieruchomość była przedmiotem współposiadania S. i S.

T., a wymienieni uważali się za właścicieli tej nieruchomości;

- naruszenie art. 339 k.c. poprzez niezastosowanie na skutek przyjęcia, wbrew

zgromadzonemu materiałowi dowodowemu, iż obala on domniemanie z tego przepisu.

2/ naruszenie przepisów postępowania, a to:

- art. 365 § 1 w. z art. 13 § 2 k.p.c. przez niezastosowanie i wbrew związaniu

wynikającemu z tego przepisu ustalenie, że S. T. nie był samoistnym posiadaczem

nieruchomości objętej wnioskiem, podczas gdy prawomocnym postanowieniem z dnia

28 czerwca 2002 r. stwierdzone zostało że wchodzące w skład spadku po W. T.

gospodarstwo rolne, na które składa się przedmiotowa nieruchomość nabył on w ½

części, a u podstaw tego stwierdzenia leżało ustalenie, że w dniu 23 kwietnia 1970

pracował w tym gospodarstwie i był jego samoistnym posiadaczem.

We wnioskach skargi kasacyjnej skarżąca wnosiła o uchylenie zaskarżonego

postanowienia i przekazanie sprawy Sądowi Okręgowemu do ponownego rozpoznania,

a w razie uznania za nieuzasadnioną podstawy naruszenia przepisów postępowania o

uchylenie postanowienia i orzeczenie co do istoty sprawy poprzez stwierdzenie nabycia

własności przedmiotowej nieruchomości w drodze uwłaszczenia na rzecz S. T.

Sąd Najwyższy zważył co następuje:

Ustawa uwłaszczeniowa nie określa pojęcia posiadacza samoistnego lub

posiadacza zależnego. Jest to posiadacz samoistny oraz posiadacz zależny w

znaczeniu tych pojęć przyjętych w kodeksie cywilnym. Posiadanie samoistne ma więc w

rozumieniu tej ustawy taki zakres pojęciowy jak wynika z art. 336 i 337 k.c. Posiadanie

może być wykonywane wspólnie przez kilka osób w ten sposób, że na podstawie

umowy między współposiadaczami każdy z nich włada określoną częścią rzeczy na

zasadzie wyłączności, albo wszyscy współposiadacze wykonują posiadanie rzeczy

wspólnej niepodzielnie.

W świetle ustaleń faktycznych, dokonanych przez Sąd Rejonowy, które

zaakceptował Sąd Okręgowy, przedmiotowa nieruchomość wchodząca w skład

gospodarstwa prowadzonego wspólnie przez małżonków T., będąca własnością osób

trzecich była przedmiotem ich wspólnego posiadania. Oboje oni wykonując posiadanie

nieruchomości

niepodzielnie

byli

ich

samoistnymi

współposiadaczami.

Wedle

stanowiska przyjętego przez Sąd Okręgowy S. T. utrzymał się w posiadaniu tej

nieruchomości po śmierci żony i był jej posiadaczem w dacie wejścia w życie ustawy

uwłaszczeniowej.

W judykaturze przeważa, podzielany przez obecny skład Sądu Najwyższego

pogląd uznający dziedziczność posiadania (uchwała SN z dnia 26 stycznia 1968 r., III

CZP 100/67, OSNCP 1968, nr 8-9, poz. 134, postanowienie SN z dnia 28 kwietnia 1999

r., I CKU 105/98, OSNC 1999, nr 11, poz. 197). Wynika stąd, że o dziedziczeniu

gospodarstwa rolnego sąd orzeka także gdy w skład spadku wchodzi samoistne

posiadanie takiego gospodarstwa nabytego nieformalnie przez spadkodawcę.

Do okresów posiadania, od których uzależnione jest nabycie własności

nieruchomości rolnych na podstawie art. 1 ust. 2 ustawy uwłaszczeniowej dolicza się

okres posiadania jego poprzednika postanowienie SN z dnia 25 października 1983 r., III

CRN 233/83, nie publ.). Dotyczy to także sytuacji gdy, gdy obecny posiadacz jest

spadkobiercą poprzedniego posiadacza (art. 176 § 2 k.c.).

Przedmiotem dziedziczenia po W. T., która nie była właścicielką przedmiotowych

nieruchomości wchodzących w skład gospodarstwa rolnego było ich posiadanie, które

przypadło jej spadkobiercom w osobach męża i syna w udziałach wynikających z

postanowienia Sądu Okręgowego w W. z dnia 28 czerwca 2002 r.

Jak wskazał Sąd Najwyższy w powołanym wcześniej postanowieniu z dnia 28

kwietnia 1999 r. dziedziczenie posiadania rzeczy polega na przejściu na spadkobierców

– z mocy prawa, z chwilą otwarcia spadku – wszystkich skutków prawnych, jakie

wynikały z jej posiadania przez spadkodawcę, nie zależy natomiast od tego, czy

spadkobiercy objęli w faktyczne władztwo rzecz znajdującą się dotychczas w posiadaniu

spadkodawcy, a więc kontynuują jego posiadanie.

Zgodnie jednak z art. 1 ust. 2 ustawy uwłaszczeniowej przesłanką nabycia

nieruchomości na własność było samoistne jej posiadanie w dniu 4 listopada 1971 r.

Powoływane przez skarżącą ustalenia dotyczące dziedziczenia gospodarstwa

rolnego po W. T., w sprawie zakończonej postanowienia z dnia 28 czerwca 2002 r.,

które odnoszą się do chwili otwarcia spadku i nie obejmują tej daty pozbawione są

przypisywanej im w skardze kasacyjnej, w zakresie tam wskazanym, doniosłości dla

rozstrzygnięcia niniejszej sprawy. Nie zachodzi tym samym zarzucane w skardze

naruszenie art. 365 § 1 k.p.c. w zw. z art. 13 § 2 k.p.c.

Zasadnie natomiast podnosi skarżąca w ramach zarzutów naruszenia art. 336

k.c. w zw. z art. 1 ust. 2 ustawy uwłaszczeniowej i art. 339 k.c., że fakt, iż S. T. uznawał

wynikające z dziedziczenia współuprawnienie swojego syna do przedmiotowej

nieruchomości, nie przekreśla samoistnego charakteru jego posiadania. Posiadanie nie

traci cech samoistności wskutek tego, że posiadacz wie, że nie jest właścicielem, jeżeli

tylko

posiada

tak

jakby

był

właścicielem.

Świadomość

posiadacza

co

do

przysługującego mu prawa do posiadania nie decyduje bowiem o jego samoistnym czy

zależnym charakterze, ma natomiast znaczenie przy ocenie dobrej lub złej wiary.

Podzielić należy także pogląd skarżącej odnośnie do wykładni art. 1 ust. 2 ustawy

uwłaszczeniowej, zgodnie z którym przepis ten nie wyłącza możliwości uwłaszczenia w

sytuacji, gdy warunki w nim wskazane spełniało kilka osób. Stan ustaleń faktycznych w

sprawie nie jest jednak dostateczny dla jego zastosowania przez stwierdzenie – jak

postuluje się to w uzasadnieniu skargi - że własność nieruchomości objętej wnioskiem

nabyli w drodze uwłaszczenia w równych częściach S. T. i S. T. Poza tymi ustaleniami

pozostaje w szczególności kwestia samoistnego posiadania nieruchomości przez S. T.

w dacie 4 listopada 1970 r.

Ewentualnemu wydaniu takiego orzeczenia nie stoi na przeszkodzie treść

wniosku, albowiem w sprawach o uwłaszczenie na podstawie ustawy z dnia 26

października 1970 r. ma zastosowanie w drodze analogii art. 610 k.p.c., a poprzez

zawarte w nim odesłanie art. 670 k.p.c. (powołane wcześniej postanowienie SN z dnia

25 października 1983 r.).

Z tych względów, na podstawie art. 39815 § 1 k.p.c. orzeczono jak w sentencji.