I CSK 32/11 · Sąd Najwyższy

Sygn. akt I CSK 32/11

POSTANOWIENIE

Dnia 21 września 2011 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Irena Gromska-Szuster (przewodniczący, sprawozdawca)

SSN Bogumiła Ustjanicz

SSA Marek Machnij

w sprawie z wniosku M. S. i J. S.

przy uczestnictwie A.P.

o wykreślenie wpisu hipoteki,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej

w dniu 21 września 2011 r.,

skargi kasacyjnej uczestniczki postępowania

od postanowienia Sądu Okręgowego z dnia 14 czerwca 2010 r.,

uchyla zaskarżone postanowienie i przekazuje sprawę Sądowi

Okręgowemu do ponownego rozpoznania i rozstrzygnięcia o

kosztach postępowania kasacyjnego.

Uzasadnienie

Zaskarżonym postanowieniem z dnia 14 czerwca 2010 r. Sąd Okręgowy

oddalił apelację uczestniczki postępowania A. P. od postanowienia Sądu pierwszej

instancji z dnia 2 lutego 2010 r. o wykreśleniu hipoteki zwykłej w kwocie 160 786,15

zł i kaucyjnej w kwocie 95 610,50 zł., wpisanych w dziale IV KW [...] na rzecz

Zakładów Mechanicznych „L.” sp. z o.o. w upadłości.

Powyższe postanowienia zapadły w następującym stanie faktycznym:

W dniu 17 lipca 2006 r. Syndyk Masy Upadłości Zakładów Mechanicznych

„L.” sp. z o.o. złożył wniosek o wpis obu powyższych hipotek do wskazanej wyżej

księgi wieczystej prowadzonej dla nieruchomości lokalowej. W tym samym dniu

uczyniono w księdze wieczystej wzmiankę o wniosku, który ostatecznie został

uwzględniony w dniu 29 czerwca 2009 r. W międzyczasie, w toku wszczętej

w 2005 r. egzekucji z tej nieruchomości, postanowieniem z dnia 1 marca 2007 r.

Sąd Rejonowy przysądził własność nieruchomości na rzecz F. U., wskazując, że

cena nieruchomości została w całości uiszczona. W dniu 3 lipca 2008 r. Sąd został

powiadomiony o przelewie na rzecz A. P. wierzytelności objętych przedmiotowym

wnioskiem o wpis hipotek. W dniu 29 stycznia 2009 r. nieruchomość lokalową

objętą wskazaną na wstępie księgą wieczystą nabyli wnioskodawcy M. i J. S.,

którzy w dniu 20 stycznia 2010 r. złożyli wniosek o wykreślenie wpisu obu hipotek,

powołując się na art. 1003 § 2 k.p.c.

Oddalając apelację uczestniczki od postanowienia Sądu pierwszej instancji

uwzględniającego ten wniosek Sąd Okręgowy stwierdził, że z uwagi na

przewidzianą w art. 29 ustawy z dnia 6 lipca 1982 r. o księgach wieczystych

i hipotece (jedn. tekst: Dz.U. z 2001 r., Nr 124, poz. 1361, ze zm.- dalej: ”u.k.w.h.”)

moc wsteczną wpisu, także konstytutywnego, prawo skutecznie wpisane do księgi

wieczystej powstaje nie chwilą wpisu, lecz z chwilą złożenia wniosku o wpis, co

dotyczy także hipoteki. Skoro zatem w rozpoznawanej sprawie wniosek o wpis obu

hipotek został złożony w dniu 17 lipca 2006 r., to hipoteki wpisane do księgi

wieczystej w dniu 29 czerwca 2009 r. w uwzględnieniu tego wniosku, powstały

w dniu 17 lipca 2006 r., a więc istniały już w chwili wydania w postępowaniu

egzekucyjnym postanowienia z dnia 1 marca 2007 r. o przysądzeniu własności

nieruchomości. Z tego względu, zgodnie z art. 1003 § 2 k.p.c., samo to

postanowienie, stwierdzające, że cała cena nieruchomości została zapłacona,

stanowi, zdaniem Sądu, skuteczną podstawę wniosku o wykreślenie hipotek,

a prawo żądania wykreślenia hipotek obciążających nieruchomość w chwili wydania

takiego postanowienia nie jest zależne od tego, czy hipoteki zostały ujęte w planie

podziału sumy uzyskanej z egzekucji. Nawet jeżeli nie zostały wymienione w tym

planie, to i tak wygasły, zgodnie z zasadą przewidzianą w art. 1000 § 1 k.p.c., gdyż

nabycie prawa podmiotowego w drodze egzekucji sądowej bez żadnych obciążeń

wynika z samego charakteru takiego nabycia. Wprawdzie, zgodnie ze zdaniem

drugim art. 1000 § 1 k.p.c., w miejsce tych praw powstaje prawo do zaspokojenia

z ceny nabycia z pierwszeństwem przewidzianym w przepisach o podziale sumy

uzyskanej z egzekucji, lecz kwestia możliwości realizacji powstałych w ten sposób

uprawnień nie podlega ocenie sądu w postępowaniu wieczystoksięgowym, którego

kognicja nie obejmuje kontroli prawidłowości postępowania egzekucyjnego ani

badania z jakich przyczyn wierzyciel nie wykorzystał w tym postępowaniu

wszystkich swoich uprawnień, nie przyłączył się do niego, mimo posiadania tytułu

wykonawczego i nie uzyskał zaspokojenia swej wierzytelności.

W

skardze

kasacyjnej

opartej

na

obu

podstawach

uczestniczka

postępowania w ramach pierwszej podstawy zarzuciła naruszenie art. 29, 67 i art. 5

u.k.w.h. przez błędną wykładnię i niewłaściwe zastosowanie w wyniku przyjęcia, że

moc

wsteczna

wpisu

hipoteki

uzasadnia

jej

wykreślenie

na

podstawie

postanowienia o przysądzeniu własności wydanego wprawdzie po złożeniu wniosku

o wpis hipoteki i uczynieniu wzmianki o wniosku lecz przed dokonaniem wpisu

hipoteki, która nie została także ujęta w planie podziału sumy uzyskanej z egzekucji

W ramach drugiej podstawy kasacyjnej zarzuciła naruszenie art. 1003, art.

1000, art. 1024 § 1 pkt 4 i art. 1025 § 1 k.p.c. przez przyjęcie, że postanowienie

o przysądzeniu własności stanowi podstawę do wykreślenia również tych hipotek,

które

nie

zostały

objęte

planem

podziału

sumy

uzyskanej

z

egzekucji

nieruchomości oraz przez przyjęcie, że postanowienie o przysądzeniu własności

może stanowić podstawę do wykreślenia hipoteki przymusowej wpisanej po

wydaniu tego postanowienia, a także naruszenie art. 626 6 § 1 i art. 6268 § 2 k.p.c.

przez przyjęcie, że wpisana do księgi wieczystej, na mocy prawomocnego

postanowienia, hipoteka przymusowa może być następnie wykreślona na

podstawie wniosku opartego na tych samych okolicznościach i przy udziale tych

samych uczestników.

Zarzuciła też nieważność postępowania z przyczyn wskazanych w art. 379

pkt 3 k.p.c. w wyniku naruszenia przez Sądy obu instancji powagi rzeczy osądzonej

przez wykreślenie hipotek przymusowych, mimo prawomocności wpisu tych hipotek

na mocy postanowienia Sądu Rejonowego z dnia 29 czerwca 2009 r.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Najdalej idący zarzut nieważności postępowania oraz naruszenia art. 6266

§ 1 k.p.c. jest bezzasadny, bowiem nie ulega wątpliwości, że przed wydaniem

zaskarżonego

postanowienia

nie

została

prawomocnie

osądzona

sprawa

o wykreślenie przedmiotowych hipotek z księgi wieczystej, a tylko w takim wypadku

doszłoby do nieważności postępowania z przyczyn określonych w art. 379 pkt 3

k.p.c. Powoływanie się, jak czyni to skarżąca, na uprzednio dokonany prawomocny

wpis tych hipotek, jako na powagę rzeczy osądzonej w stosunku do obecnie

rozpoznawanego wniosku o ich wykreślenie można potraktować jedynie jako

nieporozumienie, nie wymaga bowiem

szerszego uzasadnienia oczywisty fakt

braku tożsamości rozstrzygnięcia w obu sprawach.

Uzasadnione natomiast są pozostałe zarzuty skargi kasacyjnej.

Zgodnie z art. 67 u.k.w.h. do powstania hipoteki niezbędny jest wpis

w księdze wieczystej, co oznacza, że wpis taki ma charakter konstytutywny

i hipoteka powstaje dopiero z chwilą dokonania wpisu w księdze wieczystej.

Natomiast zgodnie z art. 29 u.k.w.h. wpis w księdze wieczystej ma moc wsteczną

od chwili złożenia wniosku o wpis, a w wypadku wszczęcia postępowania z urzędu,

od chwili wszczęcia tego postępowania.

Jak wskazał Sąd Najwyższy w uzasadnieniu uchwały z dnia 21 maja 2002 r.

III CZP 29/02 (OSNC 2003/6/76), na gruncie art. 29 u.k.w.h. prezentowane są

w doktrynie i orzecznictwie dwa stanowiska co do chwili powstania prawa, dla

którego wpis do księgi wieczystej ma charakter konstytutywny: jedno przyjmujące,

że z uwagi na wskazaną w tym przepisie moc wsteczną wpisu, prawo wpisane do

księgi wieczystej istnieje już od daty złożenia wniosku o wpis a nie dopiero od daty

dokonania wpisu i drugie uznające, że skoro przepisy prawa materialnego wiążą

zmianę stanu prawnego (powstanie określonego prawa rzeczowego) z samym

wpisem do księgi wieczystej, a nie z innym zdarzeniem, jakim jest np. wniosek

o wpis, to prawo to powstaje w chwili dokonania wpisu, a moc wsteczna wpisu,

o której mowa w art. 29 u.k.w.h., oznacza w odniesieniu do wpisów o charakterze

konstytutywnym, jedynie to, że skutki prawne prawa powstałego w dacie wpisu

cofają się do daty złożenia wniosku. We wspomnianej uchwale Sąd Najwyższy

opowiadając się za pierwszym stanowiskiem wskazał, że wprawdzie przepisy

prawa materialnego istotnie stanowią, w odniesieniu do wpisów o charakterze

konstytutywnym, że do powstania takiego prawa niezbędny jest wpis do księgi

wieczystej, nie mówią jednak od jakiej daty prawo to powstaje, co reguluje właśnie

art. 29 u.k.w.h., w świetle którego prawo wpisane do księgi wieczystej powstaje nie

z datą wpisu, lecz z datą złożenia wniosku o wpis.

Sąd Najwyższy podkreślił jednak, co akcentowane jest także w literaturze, że

skutek wsteczny wynikający z art. 29 u.k.w.h. związany jest z wpisem już

dokonanym i występuje dopiero od daty dokonania (uprawomocnienia się) wpisu.

W literaturze przyjmuje się w związku z tym, że dopóki nie nastąpi wpis

o charakterze konstytutywnym, a taki charakter ma wpis hipoteki, dopóty nikt nie

może powoływać się na uprawnienia wynikające z przyszłego wpisu, nawet jeżeli

wniosek o wpis już został złożony. Przed dokonaniem konstytutywnego wpisu, a po

złożeniu wniosku o jego dokonanie osobie, na rzecz której wpis ma nastąpić,

przysługują wszystkie uprawnienia wynikające z umowy o ustanowienie prawa,

które ma być wpisane, oprócz samego prawa. Taką sytuację prawną określa się

w literaturze mianem ekspektatywy prawa.

Podzielając powyższą wykładnię art. 67 w zw. z art. 29 u.k.w.h. oraz

przenosząc ją na grunt przepisów dotyczących egzekucji z nieruchomości trzeba

stwierdzić, że w świetle art. 922 k.p.c. uczestnikiem takiej egzekucji może być

jedynie osoba, której przysługują już wpisane do księgi wieczystej ograniczone

prawa rzeczowe, w tym hipoteka. Przepis mówi bowiem o uczestnictwie

w postępowaniu osoby, której „przysługują prawa rzeczowe ograniczone”, a jak

wskazano wyżej, dopóki konstytutywny wpis hipoteki nie został dokonany, nie

istnieje to ograniczone prawo rzeczowe i osoba uprawniona nie może się na nie

powoływać, zaś moc wsteczna wpisu hipoteki powstaje dopiero z chwilą dokonania

wpisu tej hipoteki.

Także w przepisach art. 1000 § 1, art. 1003 § 2, art. 1024 § 1 pkt 5 i art.

1025 § 1 pkt 5 k.p.c., gdy mowa w nich o „wygaśnięciu wszelkich praw ciążących

na nieruchomości” (art. 1000 § 1), o „wykreśleniu wszystkich hipotek obciążających

nieruchomość” (art. 1003 § 2), o „prawach ujawnionych przez wpis w księdze

wieczystej” (art. 1024 § 1 pkt 5) i o „należnościach zabezpieczonych hipoteką”

(art. 1025 § 1 pkt 5) - chodzi o hipoteki już wpisane do księgi wieczystej, a więc

ujawnione w niej do chwili uprawomocnienia się postanowienia o przysądzeniu

własności. Tylko bowiem wierzyciele takich hipotek mogą powołać się na istniejącą

hipotekę i brać udział w postępowaniu egzekucyjnym z nieruchomości. Tylko

hipoteka wpisana już do chwili uprawomocnienia się postanowienia o przysądzeniu

własności wygasa i w jej miejsce powstaje prawo do zaspokojenia się z ceny

nabycia z pierwszeństwem przewidzianym w przepisach o podziale ceny uzyskanej

z egzekucji (art. 1000 § 1 oraz art. 1024 § 1 pkt 5 i art. 1025 § 1 pkt 5 k.p.c.) i tylko

hipoteka wpisana do księgi wieczystej w chwili uprawomocnienia się postanowienia

o

przysądzeniu

własności

wygasa

na

podstawie

jedynie

samego

tego

postanowienia, jeżeli stwierdzono w nim zapłacenie przez nabywcę całej ceny

gotówką ( art. 1003 § 2 k.p.c.).

Hipoteki nie wpisane jeszcze do księgi wieczystej w chwili uprawomocnienia

się postanowienia o przysądzeniu własności, a wpisane dopiero po tej dacie, nie są

objęte hipotezą art. 1000 § 1 i art. 1003 § 2 k.p.c., nawet jeżeli wniosek o ich wpis

został złożony przed uprawomocnieniem się postanowienia o przysądzeniu

własności. W świetle bowiem art. 29 u.k.w.h. wpis hipoteki ma moc wsteczną

dopiero od chwili jego dokonania, a przed tą datą nikt nie może powoływać się na

istniejącą hipotekę, nie ma też podstaw do przyjęcia istnienia takiej hipoteki

w postępowaniu egzekucyjnym z nieruchomości.

W konkluzji należy stwierdzić, że przepis art. 1003 § 2 w zw. z art. 1000 § 1

k.p.c. nie ma zastosowania do hipoteki wpisanej do księgi wieczystej po

uprawomocnieniu się postanowienia o przysądzeniu własności, nawet jeżeli

wniosek o wpis hipoteki został złożony przed tą datą. Podstawą wykreślenia takiej

hipoteki z księgi wieczystej nie może być zatem postanowienie o przysądzeniu

własności, o którym mowa w art. 1003 § 2 k.p.c.

Ponieważ Sąd Okręgowy, z naruszeniem powyższego przepisu oraz art. 29

i art. 67 u.k.w.h., a także art. 6268 § 2 k.p.c., dokonał wykreślenia przedmiotowych

hipotek na podstawie art. 1003 § 2 k.p.c., który nie ma do nich zastosowania, Sąd

Najwyższy uchylił

zaskarżone

postanowienie

Okręgowemu

ponownego

rozpoznania

do

i

i

przekazał

sprawę

rozstrzygnięcia

o

Sądowi

kosztach

postępowania kasacyjnego (art. 39815 oraz art. 108 § 2 w zw. z art. 391 § 1 i art.

39821 k.p.c.).