I CSK 3066/22 · Sąd Najwyższy

Sygn. akt I CSK 3066/22 POSTANOWIENIE Dnia 30 listopada 2022 r.Sąd Najwyższy w składzie: SSN Monika Koba w sprawie z wniosku A. P.‎z udziałem R. C., E. J., H. K., T. O. - następca prawny zmarłej uczestniczki G. L., Z. M., J. P., A. Z., E. Z., J. Z. i W. Z.‎o nadanie tytułu własności,‎na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej w dniu 30 listopada 2022 r.,‎na skutek skargi kasacyjnej wnioskodawczyni od postanowienia Sądu Okręgowego w Częstochowie‎z dnia 11 sierpnia 2020 r., sygn. akt VI Ca 593/20, 1) odmawia przyjęcia skargi kasacyjnej do rozpoznania, 2) zasądza od wnioskodawczyni na rzecz uczestniczki E. J. kwotę 240 (dwieście czterdzieści) złotych tytułem zwrotu kosztów postępowania kasacyjnego.

UZASADNIENIEPostanowieniem z dnia 11 sierpnia 2020 r. Sąd Okręgowy w Częstochowie oddalił apelację wnioskodawczyni A. P. od postanowienia Sądu Rejonowego w Częstochowie z dnia 26 lutego 2020 r., którym oddalony został jej wniosek o nadanie tytułu własności nieruchomości położonej w Z., gmina […], oznaczonej jako działka leśna nr […], na podstawie przepisów ustawy z dnia 26 października 1971 r. o uregulowaniu własności gospodarstw rolnych (Dz.U. Nr 27, poz. 250, ze zm.)U podstaw oddalenia wniosku i apelacji legło stwierdzenie, że wnioskodawczyni nie sprostała obowiązkom wynikającym z art. 6 k.c., nie wykazała bowiem faktu posiadania samoistnego działki nr […] przez A.

Z. w dniu 4 listopada 1971 r., w tym by działka ta wchodziła w skład prowadzonego przez nią gospodarstwa rolnego. Wnioski wyprowadzone przez Sądy obu instancji z całokształtu zgromadzonego w sprawie materiału dowodowego korespondowały z wynikiem poprzednich postępowań dotyczących działki nr […], w których ustalono, że działka ta stanowiła wówczas część działki nr […]1 i znajdowała się w faktycznym władztwie Prezydium Powiatowej Rady Narodowej w Kłobucku, a nie następców prawnych A. i P. małżonków Z.. Postanowieniem z dnia 25 września 2007 r.

Sąd Rejonowy w C. (II Ns […]) prawomocnie oddalił wniosek uczestniczki E. J. o stwierdzenie nabycia przez M. J. ( córkę P. i A. małżonków Z.) z mocy prawa własności działki nr […] w trybie ustawy uwłaszczeniowej. Prawomocnym postanowieniem z dnia 7 maja 2013 r. Sąd Rejonowy w C. (II Ns […]1) oddalił natomiast wniosek B. Z. o stwierdzenie nabycia przez A. Z. i P. Z. przez zasiedzenie między innymi działki nr […]. Orzeczenie to zostało zaskarżone skargą kasacyjną przez wnioskodawczynię A. P.. Skarżąca we wniosku o przyjęcie skargi do rozpoznania - którego braki zostały usunięte pismem procesowym z dnia 17 marca 2022 r. ( k. 388-390) - powołała się na przesłanki z art. 3989 § 1 pkt 3 i 4 k.p.c.Zdaniem skarżącej, w sprawie doszło do nieważności postępowania i jednocześnie skarga kasacyjna jest oczywiście uzasadniona.W rozpoznaniu sprawy przed Sądem drugiej instancji brało bowiem udział dwóch sędziów wyłączonych z mocy ustawy (art. 379 pkt 4 i art. 48 § 1 pkt 5 k.p.c.).

Treść orzeczenia została zdeterminowana przez udział tych sędziów w wydaniu wcześniejszych orzeczeń w poprzednich sprawach, tj. postanowienia Sądu Rejonowego w C. z dnia 7 maja 2013 r. (II Ns […]1) oraz postanowienia Sądu Okręgowego w C. z dnia 18 marca 2008 r. (VI Ca […]). Skarżąca argumentowała, że gdyby obydwaj sędziowie, którzy uczestniczyli w rozstrzyganiu poprzednich spraw w zarówno w I, jak i II instancji – zgodnie z art. 48 § 1 pkt 5 k.p.c. - zostali wyłączeni od orzekania w sprawie, treść orzeczenia mogłaby okazać się inna.Niezależnie od powyższego naruszenie art. 48 § 1 pkt 5 k.p.c. nastąpiło również w związku z rozpoznaniem sprawy w pierwszej instancji przez sędziego, który uprzednio w pierwszej instancji wydał orzeczenie o odrzuceniu wniosku.

W ocenie skarżącej doszło w ten sposób do naruszenia gwarancji orzekania przez właściwy, bezstronny, niezależny i niezawisły sąd. Sędzia, który wydał orzeczenie na korzyść jednej ze stron nie powinien bowiem orzekać w kolejnej sprawie, w której ta strona występuje, a przedmiot sprawy i zasadniczo ten sam materiał dowodowy, będzie przedmiotem oceny.Ponadto skarga kasacyjna jest oczywiście uzasadniona. Sąd odwoławczy nie rozpoznał bowiem – z naruszeniem art. 378 § 1 k.p.c. - zarzutu apelacyjnego, w którym skarżąca wskazała na uchybienie polegające na naruszeniu art. 48 § 1 pkt 5 k.p.c., gdyż w wydaniu orzeczenia w pierwszej instancji wzięła udział sędzia, która dwukrotnie wydając orzeczenia o odrzuceniu wniosku, w uzasadnieniach obu postanowień zawarła swoje zapatrywania co do oceny materiału dowodowego i oceny prawnej.

Nierozpoznanie tego zarzutu niewątpliwie mogło mieć wpływ na wynik sprawy.Uczestniczka – E. J., w odpowiedzi na skargę kasacyjną wniosła o odmowę przyjęcia jej do rozpoznania i zasądzenie kosztów postępowania kasacyjnego.Sąd Najwyższy zważył, co następuje:Skarga kasacyjna jest nadzwyczajnym środkiem zaskarżenia, którego rozpoznanie przez Sąd Najwyższy musi być uzasadnione względami o szczególnej doniosłości, wykraczającymi poza indywidualny interes skarżącego, a mającymi swoje źródło w interesie publicznym. Zgodnie z art. 3989 § 1 k.p.c. Sąd Najwyższy przyjmuje skargę kasacyjną do rozpoznania, jeżeli w sprawie występuje istotne zagadnienie prawne, potrzeba wykładni przepisów prawnych budzących poważne wątpliwości lub wywołujących rozbieżności w orzecznictwie sądów, zachodzi nieważność postępowania lub skarga kasacyjna jest oczywiście uzasadniona.

Sąd Najwyższy w ramach przedsądu bada tylko wskazane w skardze kasacyjnej okoliczności uzasadniające jej przyjęcie do rozpoznania, a nie podstawy kasacyjne i ich uzasadnienie. Cel wymagania określonego w art. 3984 § 2 k.p.c. może być osiągnięty tylko przez powołanie i uzasadnienie istnienia przesłanek o charakterze publicznoprawnym, które będą mogły stanowić podstawę oceny skargi kasacyjnej pod kątem przyjęcia jej do rozpoznania. W postępowaniu kasacyjnym podstawą kasacyjną braną pod uwagę z urzędu jest nieważność postępowania przed sądem drugiej instancji (art. 39813§ 1 k.p.c.).

Sąd Najwyższy bada nieważność postępowania z urzędu, w granicach zaskarżenia, niezależnie od tego, czy skarżący postawił odpowiedni zarzut w skardze, a jeżeli go postawił czy został on przekonująco jurydycznie uzasadniony (zob. m.in. wyrok Sądu Najwyższego z 10 maja 2010r., III CKN 416/98, OSNC 2000, nr 12, poz. 220).Kontrola kasacyjna obejmuje bowiem stosowanie prawa przez sąd drugiej instancji i z tej przyczyny Sąd Najwyższy, rozpoznając skargę kasacyjną, nie może w ramach bezpośredniej kontroli kasacyjnej badać kwestii ważności postępowania przed sądem pierwszej instancji.

Badanie takie, mające charakter pośredni, jest natomiast możliwe, gdy skarżący w skardze kasacyjnej podniósł zarzut naruszenia art. 378§ 1 i art. 386 § 2 k.p.c. Wynika to z faktu, że skarga kasacyjna jest środkiem zaskarżenia od orzeczeń sądu drugiej instancji, a naruszenia prawa popełnione przez sąd pierwszej instancji są przedmiotem kontroli apelacyjnej, również w zakresie, w jakim prowadzą do nieważności postępowania (zob. m.in. wyroki Sądu Najwyższego z 21 listopada 1997r., I CKN 825/97, OSNC 1998, nr 5, poz. 81; z 8 stycznia 1998r., II CKN 553/97, OSP 1999, nr 7-8, poz.138; z 26 lutego 2002r., I CKN 267/01, Biuletyn Informacji Prawnej 1993, Nr 3, str.4; i z 6 września 2017 r., I CSK 59/17, niepubl.).

Argumenty podane przez skarżącą – sprowadzające się do twierdzeń, że w sprawie w obu instancjach orzekali sędziowie podlegający wyłączeniu z mocy ustawy – w żadnym wypadku nie uzasadniają przyjęcia skargi do rozpoznania ze względu na nieważność postępowania. Sąd Okręgowy orzekał bowiem w postępowaniu apelacyjnym w składzie zgodnym z przepisami prawa procesowego ( 3 sędziów zawodowych), a orzekanie przez tych sędziów w innych sprawach z udziałem tych samych uczestników nie stanowiło podstawy do ich wyłączenia na podstawie art. 48 § 1 pkt 5 k.p.c. W orzecznictwie Sądu Najwyższego utrwalony jest pogląd, że sędzia nie podlega wyłączeniu z mocy ustawy na podstawie art. 48 § 1 pkt 5 k.p.c. z tej tylko przyczyny, że orzekał poprzednio w innej sprawie między tymi samymi stronami ( zob. m.in. wyroki Sądu Najwyższego z 1 grudnia 2017 r., I CNP 7/17, niepubl.; z 19 września 2013 r., I CSK 688/12, niepubl.; z 19 lutego 2002 r., II UKN 307/01, OSNCP 2003, nr 24, poz. 600 oraz postanowienia Sądu Najwyższego z 20 października 2008 r., I UK 160/08, niepubl. i z dnia 7 listopada 2018 r., V CSK 226/18, niepubl.).W wyjątkowych sytuacjach możliwe jest jednak wyłączenie sędziego na wniosek strony, jeżeli w konkretnej sprawie, na skutek tego, że wyraził pogląd prawny rzutujący bezpośrednio na jej wynik, powstała uzasadniona wątpliwość co do jego bezstronności, przy rozpoznawaniu sprawy dotyczącej tego samego poglądu prawnego ( zob. m.in. postanowienie Sądu Najwyższego z 20 lutego 2013 r., III CSK 169/12, OSNC 2013, nr 7-8, poz. 201).

Skarżąca – korzystająca w toku postępowania przed Sądami obu instancji z profesjonalnej pomocy prawnej – nie składała jednak wniosku o wyłączenie sędziów na podstawie art. 49 § 1 k.p.c. Nie ma natomiast uzasadnionych podstaw do twierdzenia, że sędzia, który orzekał między tymi samymi stronami w innej sprawie powinien sam żądać swojego wyłączenia od rozpoznawania sprawy, skoro nie ma on wątpliwości co do obiektywnego jej rozstrzygnięcia.Zgodnie z utrwalonym stanowiskiem Sądu Najwyższego przez oczywistą zasadność skargi kasacyjnej (art. 3989 § 1 pkt 4 k.p.c.) należy natomiast rozumieć sytuację, w której skarga jest uzasadniona w sposób ewidentny, wskazując na rażące i poważne uchybienia zaskarżonego orzeczenia, które są możliwe do stwierdzenia bez konieczności prowadzenia bardziej złożonych rozumowań.

Jedynie w takim wypadku możliwa jest kontrola prawomocnego orzeczenia sądu drugiej instancji w postępowaniu kasacyjnym. Obciążenie go oczywistą i istotną wadą wskazuje, że usunięcie tego orzeczenia z obrotu leży w interesie publicznym – a tym samym, że może dojść do realizacji celu skargi kasacyjnej, jako nadzwyczajnego środka zaskarżenia (zob. m.in. postanowienia Sądu Najwyższego z 10 kwietnia 2013 r., III CSK 67/13, niepubl. i z 29 września 2017 r., V CSK 162/17, niepubl.). Przesłanką przyjęcia skargi kasacyjnej nie jest oczywiste naruszenie konkretnego przepisu prawa materialnego lub procesowego, lecz sytuacja, w której naruszenie to spowodowało wydanie oczywiście nieprawidłowego orzeczenia (zob. m.in. postanowienie Sądu Najwyższego z 8 października 2015 r., IV CSK 189/15, niepubl. i przywołane tam orzecznictwo).

Bliższa analiza uzasadnienia wniosku o przyjęcie skargi kasacyjnej do rozpoznania nie pozwala przyjąć, by skarga była – w powyższym rozumieniu – oczywiście uzasadniona. Wbrew stanowisku skarżącej Sąd Okręgowy nie naruszył w sposób oczywisty art. 378 § 1 k.p.c. W motywach zaskarżonego orzeczenia (k. 266 verte) odniósł się bowiem do zarzutu sformułowanego w punkcie IV jej apelacji (k. 148) wskazując, że sędzia, który uprzednio odrzucił wniosek nie podlega wyłączeniu z mocy ustawy ( art. 48 § 1 k.p.c.), a wnioskodawczyni nie sformułowała w toku postępowania wniosku o wyłączenie sędziego.

Stanowisko to jest zgodne z orzecznictwem Sądu Najwyższego, w którym przyjęto, że sędzia, który brał udział w wydaniu postanowienia w przedmiocie odrzucenia pozwu (wniosku), po jego uchyleniu, nie jest wyłączony od merytorycznego rozpoznania sprawy ( art. 48 § 1 pkt 5 k.p.c.), ( zob. m.in. uchwała Sądu Najwyższego z 23 sierpnia 2006 r., III CZP 56/06, OSNC 2007, nr 3, poz. 43 i wyrok Sądu Najwyższego z 7 lipca 2005 r., II PK 349/04, OSNP 2006, nr 9-10, poz. 155) Z przytoczonych względów Sąd Najwyższy na podstawie art. 3989 § 2 k.p.c. odmówił przyjęcia skargi kasacyjnej do rozpoznania, nie znajdując też okoliczności, które w ramach przedsądu jest obowiązany brać pod uwagę z urzędu.

O kosztach postępowania kasacyjnego Sąd Najwyższy orzekł na podstawie art. 520 § 3 w zw. z art. 391 § 1 w zw. z art. 398²¹ k.p.c. i § 10 ust. 4 pkt 2 w zw. z § 8 pkt 3 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 22 października 2015 r. w sprawie opłat za czynności adwokackie (Dz. U. z 2015, poz. 1800, ze zm.). l.n