I CSK 305/10 · Sąd Najwyższy

Sygn. akt I CSK 305/10

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 16 lutego 2011 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Mirosław Bączyk (przewodniczący)

SSN Marta Romańska

SSN Krzysztof Strzelczyk (sprawozdawca)

w sprawie z powództwa Skarbu Państwa - Ministra Skarbu Państwa

przeciwko Polskiej Akademii Nauk i Violettcie S.

o ustalenie,

po rozpoznaniu na rozprawie w Izbie Cywilnej w dniu 11 lutego 2011 r.,

skargi kasacyjnej strony powodowej od wyroku

Sądu Okręgowego

z dnia 29 października 2009 r.,

1) oddala skargę kasacyjną

2) zasądza od Skarbu Państwa - Ministra Skarbu Państwa na

rzecz Polskiej Akademii Nauk oraz Violetty S. kwoty po

2700 (dwa tysiące siedemset) złotych tytułem zwrotu

kosztów postępowania kasacyjnego.

Uzasadnienie

Skarb Państwa – Minister Skarbu Państwa wniósł o ustalenie, że nieważna

jest umowa sprzedaży udziału w prawie użytkowania wieczystego nieruchomości

położonej w W. przy ul. J. […] oraz udziału we współwłasności położonych na tej

nieruchomości budynków, zawarta dnia 6 lipca 2006 r. w formie aktu notarialnego

pomiędzy pozwanymi Polską Akademią Nauk (dalej jako PAN) a Violettą S.

W uzasadnieniu powództwa opartego na treści art. 189 k.p.c. powód

podnosił, że zawarcie umowy było zależne od jego zgody, wymaganej stosownie do

treści art. 5a ust. 1 ustawy z dnia 8 sierpnia 1996 r. o zasadach wykonywania

uprawnień przysługujących Skarbowi Państwa (Dz.U. Nr 106, poz. 493 ze zm. dalej wymieniana jako ustawa z dnia 8 sierpnia 1996 r.). Przedmiotowa umowa

została zawarta pomimo braku zgody Ministra Skarbu Państwa. Dlatego zgodnie

z art. 58 k.c. w związku z art. 5a ust. 2 ustawy z dnia 8 sierpnia 1996 r. umowa

zawarta pomiędzy pozwanymi jest nieważna. Ponadto, zdaniem powoda, zawarcie

przez pozwany PAN wszystkich umów dotyczących sprzedaży udziałów w prawie

użytkowania

wieczystego

tej

samej

nieruchomości

oraz

udziałów

we

współwłasności postanowionych na niej budynków stanowiło obejście prawa.

Powód wywodził swój interes prawny w dochodzeniu roszczenia z treści

przytoczonych przepisów ustawy z dnia 8 sierpnia 1996 r.

Pozwani PAN oraz Violetta S. wnosili o oddalenie powództwa. Ich zdaniem,

po pierwsze, nie było konieczne uzyskanie zgody powoda na zawarcie

przedmiotowej umowy, po drugie Skarb Państwa – Minister Skarbu Państwa nie ma

interesu prawnego w żądaniu ustalenia nieważności umowy, którego nie można

wywodzić z administracyjnej kompetencji Ministra Skarbu Państwa, a Skarb

Państwa może uzyskać skuteczną ochronę jako właściciel nieruchomości przez

dalej idące powództwo, oparte na treści art. 10 ustawy z dnia 6 lipca 1982 r.

o księgach wieczystych i hipotece (tekst jedn. Dz. U. z 2001 r., Nr 124, poz. 1361

ze zm. - dalej jako u.k.w.h.).

Wyrokiem z dnia 13 maja 2009 r. Sąd Rejonowy oddalił powództwo. Według

ustaleń tego Sądu, Skarb Państwa jest właścicielem nieruchomości gruntowej

położonej w W. przy ul. J.[…], o powierzchni 3,752 m. kw., oznaczonej numerem

ewidencyjnym jako działka nr 17, dla której prowadzona jest księga wieczysta [...].

Grunt ten, umową z dnia 9 października 1996 r., zastał oddany w użytkowanie

wieczyste pozwanej PAN z przeznaczeniem na działalność statutową. Dnia 14

maja 1996 r., stosownie do treści art. 5a ust. 1 ustawy z dnia 8 sierpnia 1996 r.,

PAN wystąpiła do Ministra Skarbu Państwa o wyrażenie zgody na zbycie na rzecz

spółki K. D. spółki z ograniczoną odpowiedzialnością z siedzibą w W. prawa

wieczystego użytkowania przedmiotowej działki wraz z prawem własności

wzniesionego na tej działce budynku wielomieszkaniowego. Minister Skarbu

Państwa odmówił zgody na dokonanie tej czynności. Pomimo tego, że

postępowanie sądowe zmierzające do uzyskania tej zgody nie zakończyło się, PAN

w latach 2005 – 2006 zawarła kilkadziesiąt umów sprzedaży udziałów w prawie

użytkowania wieczystego oraz w prawie własności budynku wzniesionego na

gruncie. Wartość kwestionowanej umowy według jej treści nie przekraczała

równowartości 50.000 euro. Dnia 17 lipca 2007 r. w drodze umowy doszło do

ustanowienia odrębnej własności kilkudziesięciu lokali na rzecz nabywców

poszczególnych udziałów w użytkowaniu wieczystym. Pozwana Violetta S. nabyła

w ten sposób prawo odrębnej własności lokalu oznaczonego numerem 45 i

związany z nim udział w użytkowaniu wieczystym nieruchomości gruntowej.

Oceniając dochodzone roszczenie na podstawie art. 189 k.p.c., Sąd Rejonowy

uznał, że powód nie ma interesu prawnego w żądaniu ustalenia nieważności

przedmiotowej umowy w sytuacji, kiedy usunięcie stanu niepewności albo

naruszenia prawa powoda może nastąpić na drodze dalej idącego powództwa o

uzgodnienie treści księgi wieczystej z rzeczywistym stanem prawnym. Powód jako

właściciel nieruchomości jest uprawniony do wystąpienie z takim powództwem, a

wyrok ustalający nieważność przeniesienia udziału w użytkowaniu wieczystym,

wydany na podstawie art. 189 k.p.c. i tak nie mógłby być podstawą wpisu w księdze

wieczystej prowadzonej dla przedmiotowej nieruchomości. Sąd Rejonowy wskazał

też, że powód nie może wywodzić interesu prawnego w wytoczeniu powództwa z

treści art. 5a ustawy z dnia 8 sierpnia 1996 r. dlatego, że wartość udziału nabytego

przez pozwaną Violettę S. nie przekraczała kwoty podanej w tym przepisie, a stan

prawny

nieruchomości

został

ostatecznie

ukształtowany

zniesieniem

współwłasności tej nieruchomości i ustanowieniem odrębnej własności lokali aktem

notarialnym z dnia 17 lipca 2007 r.

Powód wniósł apelację od wyroku Sądu Rejonowego. Wyrokiem z dnia

29 października 2009 r. Sąd Okręgowy oddalił ją w całości. Według tego Sądu,

powód kwestionując oddalenie wniosków dowodowych w pierwszej instancji

powinien ponownie złożyć w apelacji wnioski o przeprowadzenie tych dowodów.

Poza tym wniosek o dopuszczenie dowodu z opinii biegłego na okoliczność

wartości prawa będącego przedmiotem kwestionowanej umowy, był zdaniem Sądu,

wadliwie sformułowany. Dlatego Sąd Okręgowy za podstawę prawnej oceny

okoliczności faktycznych sprawy przyjął stan faktyczny ustalony przez Sąd

Rejonowy w tym też, że wartość prawa nabytego przez pozwaną Violettę S. umową

z dnia 6 lipca 2006 r. nie przekraczała 50.000 euro. Zdaniem Sądu Okręgowego,

art. 5a ust. 1 ustawy z dnia 8 sierpnia 1996 r. nie stanowi autonomicznego źródła

interesu prawnego Skarbu Państwa jako przesłanki powództwa o ustalenie z art.

189 k.p.c. Interes prawny może mieć swoje źródło tylko w sferze stosunków

cywilnoprawnych. Odnosi się to także do wypadków, w których powództwo wytacza

podmiot nie będący stroną stosunku prawnego, którego dotyczy żądanie ustalenia

o jego istnieniu, w tym o jego ważności. Źródłem tego interesu prawnego nie mogą

być stosunki prawnopaństwowe albo stosunki administracyjne. Niewątpliwie taki

charakter ma przepis art. 5a ust.1 ustawy z 8 sierpnia 1996 r., na co wskazują

władcze kompetencje Ministra Skarbu Państwa oraz początkowy, administracyjny

tryb postępowania dotyczącego wyrażenia zgody na określone rozporządzenia

prawami

majątkowymi.

Kompetencje

administracyjne

mogą

uprawniać

do

wniesienia powództwa o ustalenie istnienia prawa lub stosunku cywilnoprawnego

tylko wtedy, gdy tak stanowią przepisy szczególne. Przykładem takich regulacji jest

art. 1891 k.p.c. przewidujący legitymację czynną organów podatkowych lub organu

kontroli skarbowej oraz przepisy ustawy z dnia 24 marca 1920 r. o nabywaniu

nieruchomości przez cudzoziemców (tekst jedn. Dz. U. z 2004 r., Nr 167, poz. 1758

ze zm.), według którego legitymację do wniesienia powództwa o ustalenie

nieważności umowy sprzedaży na rzecz cudzoziemca bez uprzedniego uzyskania

zgody Ministra Spraw Wewnętrznych ma nie tylko sam Minister, ale także,

wskazane w tej ustawie (art. 6 ust. 2), jednostki samorządu terytorialnego oraz

jednostki administracji rządowej. Gdyby podmioty te miały interes prawny w

rozumieniu art. 189 k.p.c. do wytaczania tych powództw, wymienione szczególne

postanowienia

byłyby

zbędne.

Sąd

Okręgowy

nie

podzielił

jednocześnie

odmiennego stanowiska wyrażonego przez Sąd Najwyższy w wyroku z dnia 11

października 2007 r. (sygn. akt II CSK 312/07, nie publ.) na tle art. 46a ustawy z

dnia 25 września 1981 r. o przedsiębiorstwach państwowych (tekst jedn. Dz. U. z

2002 r., Nr 112, poz. 981 ze zm.). Sąd Okręgowy wykluczając art. 5a ustawy z 8

sierpnia 1996 r. jako źródło legitymacji powoda wskazał, że przewidziane w tej

ustawie kompetencje zostały przyznane Ministrowi Skarbu Państwa, działającemu

jako centralny organ administracji rządowej a nie Skarbowi Państwa, co jest

konsekwencją związków zachodzących między administracyjnymi kompetencjami

tego organu w odniesieniu do czynności cywilnoprawnych. Z tych przyczyn, art. 5a

ust. 1 ustawy z dnia 8 sierpnia 1996 r. nie jest źródłem, nie tylko interesu prawnego

w rozumieniu art. 189 k.p.c., ale także legitymacji czynnej Skarbu Państwa w

sprawie o ustalenie nieważności umowy.

Druga grupa argumentów Sądu Okręgowego skupia się wokół zagadnienia

statusu Skarbu Państwa, któremu jednocześnie przysługuje prawo własności

przedmiotowej nieruchomości. Sąd ten podzielił stanowisko Sądu Rejonowego,

że powód nie ma interesu prawnego w żądaniu ustalenia nieważności umowy

zawartej przez pozwanych, ponieważ przysługuje mu dalej idący środek w postaci

powództwa o uzgodnienie treści księgi wieczystej z rzeczywistym stanem prawnym,

uregulowanego w art. 10 u.k.w.h. Stosownie do treści art. 3 ust. 1 tej ustawy, wpis

do księgi wieczystej prawa użytkowania wieczystego oraz udziału w takim prawie

ma charakter konstytutywny i korzysta z domniemania zgodności stanu

ujawnionego w księdze wieczystej z rzeczywistym stanem prawnym nieruchomości.

Jest to domniemanie wzruszalne, jednakże właściwym postępowaniem służącym

jego obaleniu jest powództwo o uzgodnienie treści księgi wieczystej z rzeczywistym

stanem prawnym. Tylko uzyskany w tym postępowaniu wyrok gwarantuje usunięcie

niezgodności wpisu w księdze wieczystej. Takiego skutku nie wywoła wyrok

ustalający nieważność czynności prawnej, a mógłby on stanowić jedynie dowód

w sprawie o uzgodnienie treści księgi wieczystej. Sąd Okręgowy podkreślił,

że uwzględnienie powództwa o ustalenie wręcz doprowadzi do kolizji pomiędzy

zakresem mocy wiążącej prawomocnego wyroku a domniemaniem zgodności treści

księgi wieczystej z rzeczywistym stanem prawnym. Nie podzielił poglądu

wyrażonego w apelacji i uznał, że powód, jako właściciel nieruchomości oddanej

w użytkowanie

wieczyste,

jest

legitymowany

do

wniesienia

powództwa

zmierzającego do uzgodnienia treści księgi wieczystej w zakresie wpisania do niej

konkretnej osoby jako użytkownika wieczystego udziału w tym prawie, a tym

samym do wykazywania, że umowa sprzedaży udziału w prawie użytkowania

wieczystego jest nieważna. Zgodność wpisu obciążenia na rzecz pozwanej Violetty

S. ma znaczenie dla sytuacji prawnej Skarbu Państwa jako właściciela

nieruchomości.

Sąd

Okręgowy,

odmawiając

Skarbowi

Państwa

interesu

prawnego

w żądaniu ustalenia nieważności umowy, zawartej przez pozwanych w dniu 6 lipca

2006 r., zwrócił także uwagę na to, że umowa ta miała przejściowy charakter,

bowiem

lipca

2007

r.

wszyscy

nabywcy

wyodrębnionych

udziałów

w użytkowaniu wieczystym dokonali kolejnej czynności prawnej, w wyniku której

nabyli prawo własności lokalu wraz ze związanym z tym prawem udziałem

w nieruchomości. Dla nieruchomości lokalowej została założona odrębna księga

wieczysta i z jej treści wynika, że z ujawnionym w niej prawem związany jest udział

w użytkowaniu wieczystym gruntu, na którym został wzniesiony budynek, czyli na

nieruchomości stanowiącej własność Skarbu Państwa. Dlatego, także z tej

powód

przyczyny,

nie

ma

interesu

prawnego

w

ustaleniu

nieważności

wyroku

Sądu

Okręgowego.

wcześniejszej umowy z dnia 6 lipca 2006 r.

Powód

wniósł

skargę

kasacyjną

od

Na podstawie art. 3983 § pkt 2 k.p.c. zarzucił naruszenie art. 378 § 1 k.p.c.

w związku z art. 382 k.p.c. polegające na niepoczynieniu własnych ustaleń

faktycznych

i

nieprzeprowadzeniu

dowodów,

których

bezpodstawnie

nie

przeprowadził Sąd pierwszej instancji, a które to uchybienie zostało podniesione

w apelacji. Naruszenie prawa materialnego polegało, według skarżącego, na

niewłaściwym zastosowaniu art. 58 § 1 k.c. w związku z art. 5a ust. 1 i 2 ustawy

z dnia 8 sierpnia 1996 r. i przyjęciu, że brak interesu prawnego powoda w żądaniu

ustalenia

nieważności umowy oraz na

błędnej wykładni

i niewłaściwym

zastosowaniu art. 189 k.p.c. w związku z art. 10 ust. 1 u.k.w.h. polegającym na

przyjęciu, że powód jest czynnie legitymowany do wytoczenia powództwa na

podstawie art. 10 ust. u.k.w.h., a co za tym idzie nie ma interesu prawnego

w ustaleniu nieważności umowy.

Powołując się na te zarzuty powód wniósł o uchylenie zaskarżonego wyroku

i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania Sądowi Okręgowemu.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

O tym, czy można oprzeć skargę kasacyjną na podstawie naruszenia

przepisów postępowania decyduje możliwość istotnego wpływu wytkniętych

uchybień na wynik sprawy. Tego warunku nie spełnia zarzut, odnoszący się do

nieprzeprowadzania dowodów zmierzających do wykazania wartości przedmiotu

sprzedaży udziału w użytkowaniu wieczystym. Okoliczność ta byłaby istotna,

gdyby nie

mająca

pierwszorzędne

znaczenie

kwestia

legitymacji

czynnej.

Jej brak prowadzi do oddalenia powództwa, bez względu na ocenę ważności

kwestionowanej

czynności

prawnej,

zależnej

także

od

rynkowej

wartości

przedmiotu rozporządzenia (art. 5a ust. 1 ustawy z dnia 8 sierpnia 1996 r.).

Jednakże nie można odmówić słuszności twierdzeniom zawartym w skardze,

że strona zarzucająca w apelacji bezzasadne oddalenie jej wniosków dowodowych

w pierwszej instancji nie musi ponawiać w apelacji tych samych wniosków.

Sąd drugiej instancji, o ile uzna słuszność tego zarzutu - powinien przeprowadzić

te dowody;

może

też,

jeśli

wydanie

wyroku

wymaga

przeprowadzenia

postępowania dowodowego w całości (art. 386 § 4 k.p.c.), uchylić zaskarżone

orzeczenie i przekazać sprawę do ponownego rozpoznania Sądowi pierwszej

instancji.

W związku z podniesionymi w skardze kasacyjnej zarzutami dotyczącymi

naruszenia prawa materialnego trzeba podkreślić, iż przedmiotem oceny nie jest

sama czynność prawna dokonana przez pozwanych, której zarzuca się

sprzeczność z bezwzględnie obowiązującymi przepisami ustawy lub też zawarcie

w celu obejścia ustawy, ale dopuszczalność powództwa o ustalenie, jako środka

użytego dla ochrony interesów Skarbu Państwa.

Zgodnie z treścią art. 5a ust. 1 ustawy z dnia 8 sierpnia 1996 r., pozwana

PAN jako państwowa osoba prawna jest obowiązana uzyskać zgodę ministra

właściwego do spraw Skarbu Państwa na dokonanie czynności w zakresie

rozporządzania prawem użytkowania wieczystego zaliczonym do aktywów trwałych

w rozumieniu przepisów o rachunkowości, (art. 3 ust. 1 pkt 13, 15 ustawy z dnia

29 września 1994 r. o rachunkowości, tekst jedn. Dz. U. z 2009 r., Nr 152 poz. 1223

ze zm.). Czynność prawna dokonana z naruszeniem tego obowiązku jest z mocy

art. 5a ust. 2 ustawy a dnia 8 sierpnia 1996 r. nieważna. Na tej podstawie przyjąć

należy co do zasady, że Skarb Państwa ma interes prawny w dochodzeniu

stwierdzenia tej nieważności przez sąd powszechny. Z art. 5a ust. 1 ustawy z dnia

8 sierpnia 1996 r. wynika uprawnienie Skarbu Państwa, które wprawdzie ma

publicznoprawny charakter - czego wyrazem jest między innymi rozstrzyganie

w przedmiocie zgody na rozporządzenie w drodze decyzji administracyjnej

poddanej kontroli sądowej - ale wywołuje konsekwencje w zakresie stosunków

cywilnoprawnych. Przewidziana w art. 5a ust. 2 tej ustawy sankcja nieważności

czynności prawnej dokonanej bez zgody Ministra Skarbu Państwa w zakresie praw

rzeczowych prowadzi do bezskuteczności rozporządzenia tymi prawami. Czynność

prawna sprzeczna z prawem lub mająca na celu obejście prawa jest bezwzględnie

nieważna. Przepis art. 58 § 1 k.c. odwołuje się do pojęcia ustawy i nie ogranicza go

wyłącznie do ustaw o charakterze prywatnoprawnym. Ocena czynności prawnej

należy do sądu. Jak trafnie przyjął Sąd Apelacyjny w Warszawie w wyroku z dnia

12 listopada 2008 r. (sygn. I ACa 906/08, OSA 2010, z. 3, poz. 55), charakter

władczy ma jedynie wykonanie przez Ministra Skarbu Państwa wskazanego

uprawnienia, a ponieważ cywilnoprawnym skutkiem wadliwości prawnej jest jej

nieważność, to nie można twierdzić, że ochrona interesu Skarbu Państwa nie może

się realizować przez żądanie ustalenia nieważności tej czynności tylko dlatego,

że wykonanie uprawnienia należy do sfery imperium. Dlatego – wbrew stanowisku

wyrażonemu przez Sąd Okręgowy- uzasadnione jest przyjęcie, że wskazane

przepisy ustawy z dnia 8 sierpnia 1996 r. mogą stanowić źródło interesu prawnego

w zaskarżeniu czynności prawnej zawartej z naruszeniem uprawnienia Skarbu

Państwa.

Nie

zawierają

one

jednak

żadnych

szczególnych

postanowień

dotyczących legitymacji czynnej w postępowaniu cywilnym. Odmienne rozwiązania

przyjęto w wymienionej przez Sąd Okręgowy ustawie z dnia 24 marca 1920 r.

o nabywaniu nieruchomości przez cudzoziemców (art. 6 ust. 2 ) a także w art. 189 1

k.p.c., w którym przyznano samodzielną legitymację czynną i zdolność sądową

organowi podatkowemu lub organowi kontroli skarbowej (tak Sąd Najwyższy

w wyroku z dnia 28 stycznia 2010 r., sygn. akt IV CSK 261/09, OSP 2010/9/95).

Powództwo o stwierdzenie nieważności umowy przenoszącej udział

w użytkowaniu wieczystym zmierza do unicestwienia rzeczowego skutku tego

rozporządzenia. Ponieważ może ono opierać się wyłącznie na treści art. 189 k.p.c.,

przy rozważaniach dotyczących istnienia interesu prawnego jako materialnoprawnej

przesłanki powództwa o ustalenie należy uwzględnić utrwalone w piśmiennictwie

i orzecznictwie Sądu Najwyższego stanowisko, że interes prawny nie zachodzi

z reguły, gdy zainteresowany może na innej drodze osiągnąć w pełni ochronę

swoich praw (zob. wyroki Sądu Najwyższego z dnia 6 czerwca 1997 r., II CKN

201/97, M. Prawn. 1998/2/3; z dnia 21 stycznia 1998 r., II CKN 572/97 nie publ.;

z dnia 5 października 2000 r. II CKN 750/99, nie publ.; z dnia 29 marca 2001 r.,

I PKN 333/00, Prok. i Pr. 2002/2/43 oraz z dnia 22 listopada 2002 r., IV CKN

1519/00, nie publ.). Na tę kwestię w kontekście relacji do art. 10 u.k.w.h. zwrócił

uwagę Sąd Najwyższy w postanowieniu z dnia 29 października 2009 r. (sygn. akt III

CZP 79/09, nie publ.).

Państwowa osoba prawna ma zdolność prawną, może we własnym imieniu

nabywać prawa, w tym prawa rzeczowe. Zgodnie z treścią art. 44 1 § 1 k.c.,

własność i inne prawa majątkowe, stanowiące mienie państwowe, przysługują

Skarbowi Państwa albo innym państwowym osobom prawnym. W ten sposób

zerwane zostały więzi pomiędzy mieniem państwowym przysługującym Skarbowi

Państwa oraz państwowym osobom prawnym. Ze względu na pierwotne

wyposażenie państwowych osób prawnych a także przedsiębiorstw państwowych

w mienie stanowiące majątek państwowy, zostały wprowadzone szczególne

regulacje utrzymujące wpływ Skarbu Państwa lub organów założycielskich

przedsiębiorstw państwowych na gospodarowanie tym majątkiem. Do nich należą

postanowienia ustawy z dnia 8 sierpnia 1996 r., jak również postanowienia ustawy z

dnia 25 września 1981 r. o przedsiębiorstwach państwowych (tekst jedn. Dz. U.

z 2002 r., Nr 112, poz. 981 ze zm. dalej jako ustawa o przedsiębiorstwach

państwowych). W sytuacji, kiedy Skarb Państwa nie dysponuje żadnym prawem

rzeczowym do majątku państwowych osób prawnych, a doszło do rozporządzenia

przez państwowe osoby prawne składnikami aktywów trwałych bez zgody Ministra

Skarbu Państwa, jedynym środkiem realizacji interesu Skarbu Państwa jest

powództwo o stwierdzenie nieważności tej czynności oparte na treści art. 189 k.p.c.

Podobnie, w związku ze zbyciem przez przedsiębiorstwo państwowe udziałów

w spółce, dokonane z naruszeniem art. 46a ustawy o przedsiębiorstwach

państwowych, w judykaturze Sądu Najwyższego przyjmuje się, że organ

założycielski posiada interes prawny w wytoczeniu powództwa o ustalenie

nieważności tej czynności prawnej (zob. wyrok Sądu Najwyższego z dnia

11 października 2007 r., II CSK 312/07, nie publ. a także wyrok z dnia 21 listopada

2007 r., II CSK 311/07, nie publ.). Nie ma bowiem innej możliwości udzielenia

ochrony prawnej dla zrealizowania przyznanych ustawą uprawnień.

Inaczej natomiast należy ocenić sytuację, która wystąpiła w rozpoznanej

sprawie, kiedy istnieje więź rzeczowa pomiędzy majątkiem Skarbu Państwa

a będącym przedmiotem rozporządzenia majątkiem państwowej osoby prawnej.

Tak jest w przypadku przysługującego Skarbowi Państwa

prawa własności

nieruchomości i należącego do państwowej osoby prawnej prawa użytkowania

wieczystego tej nieruchomości i związanego z nim prawa własności postawionych na

niej budynków. Wówczas wymaga rozważenia, czy Skarb Państwa nie ma innych,

skuteczniejszych środków ochrony, niż powództwo o ustalenie z art. 189 k.p.c.

Kwestionowaną

na

tej

podstawie

umową

dokonano

zbycia

udziału

w użytkowaniu wieczystym. Zgodnie z treścią art. 27 ustawy z dnia 21 sierpnia 1997

r. o gospodarce nieruchomościami (jedn. tekst Dz.U. z 2000 r., Nr 46, poz. 543 ze

zm.) przeniesienie prawa użytkowania wieczystego w drodze umowy wymaga wpisu

w księdze wieczystej (zob. też postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 27

października 2006 r., I CSK 184/06, nie publ.; z dnia 8 lipca 2005 r., II CK 208/05 nie

publ.; uchwała Sądu Najwyższego z dnia 21 maja 2002 r., III CZP 29/02 (OSNC

2003, nr 6, poz. 76 oraz. postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 5 lipca 2001 r.,

II CKN 1220/00, OSP 2002, z. 9, poz. 123). Z treści art. 7 ust. 2 ustawy z dnia 24

czerwca 1994 r. o własności lokali (jedn. tekst Dz. U. z 2000 r., Nr 80, poz. 903 ze

zm.) wynika, że podobny, konstytutywny charakter ma wpis w księdze wieczystej

odrębnej własności lokalu ustanowionej w drodze umowy, a w związku z treścią art.

11 ust. 1 tej ustawy ustanowionej także na podstawie postanowienia sądu

znoszącego współwłasność nieruchomości (tak też Sąd Najwyższy w uchwale z dnia

21 lutego 2008 r., III CZP 152/07, OSNC 2009/2/24). Konstytutywny charakter wpisu

odrębnej własności lokalu ma istotne znaczenie w sprawie albowiem pozwani

dokonali, wespół z innymi współużytkownikami wieczystymi gruntu, kolejnej

czynności prawnej, polegającej między innymi na ustanowieniu odrębnej własności

lokalu.

Przepis art. 3 u.k.w.h. określa domniemanie zgodności prawa jawnego

z księgi wieczystej z rzeczywistym stanem prawnym. W doktrynie i orzecznictwie

Sądu Najwyższego dominuje stanowisko, że obalenie tego domniemania może

nastąpić nie tylko w drodze powództwa z art. 10 u.k.w.h., ale także w każdym innym

postępowaniu,

w

którym

obalenie

takiego

domniemania

stanowi

przesłankę rozstrzygnięcia (zob. uchwałę Sądu Najwyższego z dnia 18 maja 2010 r.,

III CZP 134/09, OSNC 2010/10/131). Domniemanie obejmuje zarówno wpisy

konstytutywne jak i deklaratywne. Jak trafnie wskazał Sąd Najwyższy w uchwale

z dnia 13 stycznia 2011 r. (sygn. akt III CZP 123/10, nie publ.) istnieje jednak

zasadnicza różnica pomiędzy wpisem deklaratywnym a mającym charakter wyjątku

wpisem konstytutywnym, który odnosi się do wpisu prawa wieczystego użytkowania.

Różnica polega na tym, że do nabycia prawa, którego dotyczy wpis deklaratywny, nie

jest potrzebny wpis w księdze wieczystej. Wpis ten, dokonany na podstawie

dokumentu zawierającego podstawę materialnoprawną, potwierdza jedynie istniejące

prawo. Do nabycia prawa objętego wpisem konstytutywnym konieczna jest natomiast

zarówno podstawa materialnoprawna (np. umowa), jak i sam wpis w księdze

wieczystej. Inaczej rzecz ujmując, osoba uprawniona na podstawie stosownej

czynności prawnej prawa tego nie nabędzie dopóty, dopóki nie nastąpi wpis. Różnica

ta nie może pozostać bez wpływu na sposób, w jaki może być obalone domniemanie

prawdziwości wpisu prawa jawnego z księgi wieczystej. Jeżeli bowiem do powstania

prawa potrzebny jest wpis, to i do jego wygaśnięcia niezbędne jest wykreślenie

wpisu. Do usunięcia niezgodności wpisu konstytutywnego obalenie jego podstawy

materialnoprawnej nie jest natomiast wystarczające, konieczne jest bowiem obalenie

także samego wpisu. Dlatego Sąd Najwyższy w wymienionej uchwale przyjął,

że domniemanie zgodności prawa użytkowania wieczystego z rzeczywistym stanem

prawnym może być obalone wyłącznie w procesie o uzgodnienie treści księgi

wieczystej wszczętym na podstawie art. 10 u.k.w.h. Wyrok wydany w sprawie

wniesionej na podstawie art. 189 k.p.c., nie mogąc stanowić podstawy wpisu

(wykreślenia) w księdze wieczystej, mógłby stanowić wyłącznie dowód w sprawie

o uzgodnienie treści księgi wieczystej wniesionej na podstawie art. 10 u.k.w.h.

Jak wskazał Sąd Najwyższy w postanowieniu z dnia 24 sierpnia 2005 r. (sygn. akt

II CK 34/05, nie publ.), jeżeli użytkowanie wieczyste było ujawnione w księdze

wieczystej, do jego wygaśnięcia potrzebne jest wykreślenie go z księgi wieczystej.

Są to dodatkowe argumenty przemawiające na rzecz

akceptowanego od

dawna w orzecznictwie Sądu Najwyższego poglądu o dalej idących - w porównaniu do

powództwa o ustalenie - konsekwencjach i skuteczniejszej ochronie praw, jaką powód

może uzyskać wytaczając powództwo oparte na treści art. 10 u.k.w.h., co wyklucza

zastosowanie art. 189 k.p.c. (zob. wyroki Sądu Najwyższego z dnia 19 listopada

2004 r., II CK 152/04, nie publ.; z dnia 21 listopada 2002 r., IV CKN 1519/00, nie publ.;

z dnia 10 października 1985 r., II CR 281/85, OSNC 1986/7-8/125). W wyroku z dnia

19 lutego 2003 r. (sygn. akt V CKN 1614/00, nie publ.) Sąd Najwyższy przyjął, że

powództwo o uzgodnienie treści księgi wieczystej z rzeczywistym stanem prawnym nie

jest szczególnym rodzajem powództwa o ustalenia, ale powództwem służącym

zaspokojeniu roszczenia typu rzeczowego (actio in rem) przy pomocy którego powód

domaga się nie tylko ustalenia prawa lub stosunku prawnego, lecz także wydania

orzeczenia zastępującego oświadczenie woli osoby błędnie wpisanej do księgi

wieczystej (podobnie Sąd Najwyższy w wyroku z dnia 11 grudnia 2007 r., II CSK

361/07, nie publ.; z dnia 11 grudnia 2007 r., II CSK 361/07, nie publ.; uchwała Sądu

Najwyższego z dnia 15 marca 2006 r., III CZP 106/05, OSNC 2006/10/160).

Nie można zgodzić się ze stanowiskiem powoda, co do jego braku legitymacji

do wniesienia powództwa zmierzającego do uzgodnienia treści księgi wieczystej

w zakresie wpisania do niej konkretnej osoby jako użytkownika wieczystego udziału

w tym prawie, a tym samym do wykazania, że umowa sprzedaży udziału jest

nieważna. W uchwale z dnia 15 marca 2006 r. (sygn. akt III CZP 106/05, ONC

2006/10/160) Sąd Najwyższy przyjął, że powództwo o usunięcie niezgodności

między stanem prawnym nieruchomości ujawnionym w księdze wieczystej

a rzeczywistym stanem prawnym może wytoczyć tylko osoba uprawniona do

złożenia wniosku o dokonanie wpisu w księdze wieczystej. Stosownie do treści art.

6262 § 5 k.p.c., w każdym przypadku tą osoba jest właściciel nieruchomości, dla

której prowadzona jest księga wieczysta, którego prawo zostało dotknięte

nieistniejącym

obciążeniem.

Tak należy

rozumieć

nie

tylko

ustanowienie

użytkowania wieczystego, ale także rozporządzenia tym prawem. Jak słusznie

wskazał Sąd Okręgowy, w ten sposób podlega istotnej zmianie treść użytkowania

wieczystego. Zbycie udziału w użytkowaniu wieczystym ma znaczenie dla sytuacji

prawnej

właściciela

obowiązków

nieruchomości,

i uprawnień

ponieważ

wynikających

ze

odmiennie

stosunku

kształtuje

treść

użytkowania

lub

współużytkowania wieczystego. Strony umowy przeniesienia udziału w użytkowaniu

wieczystym

należą

także

do

kręgu

uczestników

postępowania

wieczystoksięgowego (art. 6262 § 2 k.p.c.).

Przyjmując brak interesu prawnego Skarbu Państwa w żądaniu ustalenia

nieważności umowy zawartej przez pozwanych w dniu 6 lipca 2006 r., należy także

uwzględnić kolejną umowę zawartą dnia 17 lipca 2007 r. z udziałem wszystkich

nabywców udziałów w użytkowaniu wieczystym. W jej wyniku doszło do

wyodrębnienia poszczególnych lokali oraz do przeniesienia ich własności na

dotychczasowych współwłaścicieli budynku i współużytkowników wieczystych

gruntu. Udział w nieruchomości wspólnej obejmuje także udział w użytkowaniu

wieczystym gruntu, na którym budynek został postawiony, a zatem, na podstawie

kolejnej umowy, jest on aktualnie związany z prawem własności lokalu.

Wobec tego, stan prawny jaki przejściowo został ukształtowany umową zawartą

dnia 6 lipca 2006 r. przez pozwanych oraz pozostałymi umowami przenoszącymi

udziały w użytkowaniu wieczystym, przestał istnieć. Konstytutywny charakter wpisu

prawa odrębnej własności lokalu, jeszcze bardziej dobitnie uzasadnia wniosek,

że wyrok uwzględniający powództwo o ustalenie nieważności zawartej dnia 6 lipca

2006 r. umowy nie mógłby obalić domniemania zgodności aktualnie wpisanego

udziału w prawie użytkowania wieczystego z rzeczywistym stanem prawnym.

Ten skutek można w dalszym ciągu osiągną jedynie w procesie wszczętym na

podstawie art. 10 u.k.w.h. Zwrócić należy jedynie uwagę na wyrażane

w orzecznictwie Sądu Najwyższego stanowisko, że nie jest możliwe dokonywanie

ingerencji w wynikający z księgi wieczystej stan praw związanych, bez co najmniej

jednoczesnego dokonania uzgodnień treści prawa głównego. Możliwe jest

natomiast uporządkowanie najpierw wpisów dotyczących prawa głównego, gdyż to

prawo narzuca kształt prawu akcesoryjnemu (zob. wyroki Sądu Najwyższego z dnia

16 czerwca 1997 r., I CKN 144/97, OSP 1998/2/34; z dnia 7 listopada 2008 r.,

IV CSK 264/08, nie publ.; z dnia 12 sierpnia 2009 r., IV CSK 81/09, nie publ.).

W takich relacjach pozostaje wpis odrębnej własności lokalu do związanego z nim

wpisu udziału w prawie użytkowania wieczystego. Uzgodnienie treści księgi

wieczystej z rzeczywistym stanem prawnym może polegać na nakazaniu

zamknięcia księgi, jeżeli nie było podstaw do jej założenia. Pogląd ten jest

akceptowany w judykaturze. Według § 17 ust. 1 pkt 3 rozporządzenia Ministra

Sprawiedliwości z dnia 17 września 2001 r. w sprawie prowadzenia ksiąg

wieczystych i zbiorów dokumentów (Dz. U. Nr 102, poz. 1122 ze zm.) zamknięcia

księgi wieczystej dokonuje się m.in. gdy wynika to z orzeczenia sądu. Nie można

wykluczyć, że orzeczeniem takim może być wyrok wydany w sprawie o uzgodnienie

treści księgi wieczystej z rzeczywistym stanem prawnym, jeżeli nieruchomość

(własnościowe spółdzielcze prawo do lokalu mieszkalnego, spółdzielcze prawo do

lokalu

użytkowego

lub

prawo

do

domu

jednorodzinnego

w

spółdzielni

mieszkaniowej), dla której prowadzona jest księga wieczysta, nie istnieje

(poza wymienionymi wyżej orzeczeniami zob. wyrok Sądu Najwyższego z dnia

19 maca 2008 r., V CSK 482/07, nie publ.).

W podsumowaniu tych rozważań należy przyjąć, że nie doszło do

naruszenia wskazanych w skardze kasacyjnej przepisów prawa materialnego.

Dlatego Sąd Najwyższy na podstawie art. 39814 k.p.c. orzekł jak w sentencji

rozstrzygając o kosztach postępowania kasacyjnego zgodnie z art. 98 § 1 i 3 k.p.c.

w związku z art. 391 § 1 oraz art. 39821 k.p.c.