I CSK 302/08 · Sąd Najwyższy

Sygn. akt I CSK 302/08

POSTANOWIENIE

Dnia 11 marca 2009 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Tadeusz Wiśniewski (przewodniczący, sprawozdawca)

SSN Jan Górowski

SSN Grzegorz Misiurek

w sprawie z powództwa S.M.

przeciwko Skarbowi Państwa reprezentowanemu przez Wojewodę

o ustalenie,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej

w dniu 11 marca 2009 r.,

skargi kasacyjnej powoda od postanowienia Sądu Apelacyjnego

z dnia 15 kwietnia 2008 r., sygn. akt [...],

oddala skargę kasacyjną.

Uzasadnienie

Postanowieniem z dnia 15 kwietnia 2008 r. Sąd Apelacyjny w sprawie z

powództwa S.M. przeciwko Skarbowi Państwa – Wojewodzie o ustalenie, że

poprzednicy prawni powoda byli w dniu 1 września 1939 r. właścicielami

nieruchomości znajdującej się obecnie na terytorium Republiki Ukraińskiej, oddalił

zażalenie powoda na postanowienie Sądu Okręgowego odrzucające pozew ze

względu na brak jurysdykcji krajowej sądów polskich.

Od postanowienia Sądu Apelacyjnego skargę kasacyjną wniósł powód

i powołując się na naruszenie art. 1099 k.p.c. przez błędną wykładnię, wniósł

o uchylenie

zaskarżonego

postanowienia

wraz

z

postanowieniem

Sądu

Okręgowego i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Skarga kasacyjna nie zasługuje na uwzględnienie.

Powództwo w niniejszej sprawie zmierzało do ustalenia na podstawie art.

189 k.p.c. prawa własności przysługującego poprzednikom prawnym powoda do

nieruchomości położonej obecnie na terytorium Republiki Ukraińskiej. Nie może

ulegać wątpliwości, że dla oceny istnienia jurysdykcji krajowej miarodajny jest

w zasadzie moment wszczęcia postępowania lub doręczenia pozwu (art. 1097

i 1103 § 1 pkt 1 k.p.c.; por. także postanowienie Sądu Najwyższego z 28 kwietnia

2005 r., III CK 358/04, niepubl.).

W stosunkach między Polską a Ukrainą obowiązuje umowa z dnia 24 maja

1993 r. o pomocy prawnej i stosunkach prawnych w sprawach cywilnych i karnych

(Dz.U. z 1994 r., Nr 96, poz. 465). Zgodnie z art. 32 tej umowy, do stosunków

prawnych dotyczących nieruchomości właściwe są prawo i organy tej umawiającej

się strony, na której terytorium nieruchomość jest położona. Przytoczony przepis

rozstrzyga więc, że w sprawie o ustalenie istnienia (także w przeszłości) prawa

własności nieruchomości położonej na Ukrainie jurysdykcję krajową mają sądy

ukraińskie. Umowa nie zawiera równocześnie normy prawnej, która w sprawach

dotyczących nieruchomości przyznawałaby jurysdykcję przemienną sądom polskim.

Na tej podstawie uznać należy, że w rozpatrywanej sprawie – przy założeniu

położenia nieruchomości na Ukrainie – sądom polskim nie przysługuje jurysdykcja

krajowa. Dla oceny omawianej kwestii nie są natomiast miarodajne przepisy

rozporządzenia Rady (WE) nr 44/2001 z dnia 22 grudnia 2000 r. w sprawie

jurysdykcji i uznawania orzeczeń sądowych oraz ich wykonywania w sprawach

cywilnych i handlowych. Zgodnie z jego art. 66 ust. 1, znajduje ono zastosowanie

tylko do takich powództw, które zostały wytoczone po jego wejściu w życie.

Rozporządzenie weszło w życie w dniu 1 marca 2002 r., jednak jest to data

właściwa tylko dla stosunków między „starymi” państwami członkowskimi.

W stosunku do Polski, która przystąpiła do UE w dniu 1 maja 2004 r., przy braku

w traktacie akcesyjnym przepisów intertemporalnych, uznać trzeba, że reguła

określona w art. 66 ust. 1 rozporządzenia ulega modyfikacji przez przyjęcie, że akt

ten stosuje się do powództw wytoczonych po tej dacie. Podkreślić należy,

że zgodnie z art. 22 pkt 1 tego rozporządzenia, w sprawach, w których

przedmiotem są prawa rzeczowe na nieruchomościach, wyłączną jurysdykcję mają

sądy

państwa

członkowskiego,

w

którym

nieruchomość

jest

położona.

Ukraina zresztą, jak wiadomo, nie jest członkiem Unii Europejskiej.

Z żadnej z umów międzynarodowych, których zastosowanie w niniejszej

sprawie można rozważać, nie wynika zatem jurysdykcja sądów polskich.

Niezasadny jest zarzut skarżącego, że z treści uchwały Sądu Najwyższego

z 5 sierpnia 2004 r., III CZP 39/04, wynika, iż skoro przyjęto dopuszczalność drogi

sądowej w sprawach o ustalenie faktu pozostawienia przez daną osobę bądź jej

poprzedników

prawnych

poza

obecnymi

granicami

państwa

określonej

nieruchomości, do której przysługiwało im prawo własności, to przesądzono tym

samym

istnienie

także

w

tego

rodzaju

sprawach

jurysdykcji

krajowej.

Wskazana uchwała nie odnosiła się w ogóle do kwestii jurysdykcji krajowej

i ograniczała się do oceny istnienia w sprawie innej przesłanki procesowej, jaką

stanowi droga sądowa. Jurysdykcja krajowa stanowi zaś przesłankę oddzielną

podlegającą badaniu przez sąd niezależnie od faktu przysługiwania lub

nieprzysługiwania drogi sądowej. Pogląd ten w orzecznictwie nie budzi żadnych

wątpliwości.

Zgodnie z postanowieniem Sądu Najwyższego z dnia 14 stycznia 2005 r.,

III CZP 72/04 (Prokuratura i Prawo 2005, nr 11, s. 39), w sprawie o ustalenie

istniejącego w przeszłości stosunku własności nieruchomości pozostawionej poza

obecnymi granicami państwa polskiego w związku z wojną rozpoczętą w 1939 r.,

położonej obecnie na terenie Litwy lub Białorusi, sądom polskim nie przysługuje

jurysdykcja krajowa. Jednobrzmiąca treść art. 32 powołanej umowy z Ukrainą

uzasadnia odniesienie tego poglądu – podzielanego przez skład orzekający –

do rozpoznawanej sprawy. W odniesieniu do nieruchomości położonej na

terytorium Republiki Ukraińskiej pogląd taki jednoznacznie sformułował Sąd

Najwyższy w postanowieniu z 10 sierpnia 2007 r., II CSK 169/07, niepubl.

Należy też zwrócić uwagę, że w myśl art. 202 zd. drugie k.p.c., jeżeli przepis

szczególny nie stanowi inaczej, okoliczności, które uzasadniają odrzucenie pozwu,

sąd bierze pod rozwagę z urzędu w każdym stanie sprawy. Brak jurysdykcji

krajowej stanowi przyczynę nieważności, którą sąd bierze pod rozwagę z urzędu

w każdym stanie sprawy. W razie stwierdzenia braku jurysdykcji krajowej sąd

odrzuca pozew (art. 1099 k.p.c.).

Z tych względów Sąd Najwyższy orzekł jak w sentencji (art. 39815 § 1 k.p.c.).