I CSK 297/11 · Sąd Najwyższy

Sygn. akt I CSK 297/11

POSTANOWIENIE

Dnia 20 stycznia 2012 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Jan Górowski (przewodniczący)

SSN Mirosław Bączyk

SSN Marta Romańska (sprawozdawca)

w sprawie z wniosku W. M. i H. S.-M.

przy uczestnictwie E. B.,X.Y., Z. B.

i S. B.

o zniesienie współwłasności,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym

w Izbie Cywilnej w dniu 20 stycznia 2012 r.,

skargi kasacyjnej wnioskodawców

od postanowienia Sądu Okręgowego z dnia 10 listopada 2010 r.,

uchyla zaskarżone postanowienie oraz postanowienie Sądu

Rejonowego z dnia 12 kwietnia 2010 r., i przekazuje sprawę

Sądowi Rejonowemu do ponownego rozpoznania oraz

orzeczenia o kosztach postępowania kasacyjnego.

Uzasadnienie

H. S.-M. i W. M. wnieśli o zniesienie współwłasności zabudowanej

nieruchomości przez wyodrębnienie lokali i podział do użytkowania części

wspólnych, a nadto o zasądzenie równowartości pożytków pobranych z tej

nieruchomości przez pozostałych współwłaścicieli i wynagrodzenia z tytułu

niemożności korzystania z niej.

Uczestnicy E. B., X.Y., Z. B. i S. B. ostatecznie wnieśli o oddalenie wniosku,

zarzucając, że dotyczy on w istocie jednego składnika masy spadkowej, w

odniesieniu do której dopuszczalne jest jedynie przeprowadzenie postępowania o

dział spadku.

Postanowieniem z 10 listopada 2010 r. Sąd Okręgowy oddalił apelację

wnioskodawców od postanowienia Sądu Rejonowego z 12 kwietnia 2010 r., którym

Sąd oddalił wniosek i ustalił, że każdy z uczestników ponosi koszty związane ze

swym udziałem w postępowaniu odwoławczym.

Podstawą rozstrzygnięcia przez Sądy obu instancji było ustalenie, że

nieruchomość, której dotyczy wniosek, położona jest w W. przy ul. G.[…], w

ewidencji gruntów ma nr 35 w obrębie 2-08-07, a Sąd Rejonowy prowadzi dla niej

księgę wieczystą nr [...]. W księdze tej aktualnie wpisani są jako współwłaściciele:

Z. B. w 3/12 części; S. B. w 3/12 części; E. B. w 2/12 części; X.Y. w 2/12 części; W.

M. i H. S.-M. łącznie w 2/12 części, na zasadach małżeńskiej wspólności

ustawowej.

Podstawami wpisu własności Z. B., S. B., E. B. i X.Y., a także poprzedników

W. M. i H. S.-M., tj. J. M. były postanowienia: 1) Sądu Rejonowego z 12 stycznia

1976 r., 2548/75, stwierdzające nabycie spadku po W. B. przez żonę J. B. w 2/3

części oraz synów W. B. i S. B. po 3/8 części każdy; 2) Sądu Rejonowego z 7 lipca

1994 r., 306/94, stwierdzające nabycie spadku po S. B. przez żonę E. B. oraz córki

X.Y.. (obecnie B.) i M. M. po 1/3 części każda; 3) Sądu Rejonowego z 4 grudnia

1995 r., 1696/95, stwierdzające nabycie spadku po W. B. przez żonę Z. B. i syna S.

B. po 1/2 części.

Postanowieniem z 23 stycznia 2007 r., 1454/06, Sąd Rejonowy stwierdził, że

spadek po J. M. na podstawie ustawy nabyli mąż K. M. oraz córka M. S.-K. po 1/2

części. Umową z 23 sierpnia 2007 r. K. M. darował M. S.-K. swój udział w spadku

po zmarłej żonie.

Umową z 23 sierpnia 2007 r. M. S.-K. sprzedała W. M. i H. S.-M. nabyty w

drodze dziedziczenia udział wynoszący 1/12 część w nieruchomości będącej

przedmiotem postępowania. Umową z 9 listopada 2007 r. M. S.-K. sprzedała

wnioskodawcom nabyty w drodze darowizny od K. M. udział wynoszący 1/12 część

w nieruchomości będącej przedmiotem postępowania. Umowy sprzedaży były

podstawą wpisu wnioskodawców w księdze wieczystej jako współwłaścicieli.

Umową z 2 marca 2010 r. M. S.-K. darowała wnioskodawcom, do ich majątku

wspólnego, przysługujący jej spadek po J. M. w części odpowiadającej jej udziałowi

w nieruchomości będącej przedmiotem postępowania, a wnioskodawcy darowiznę

przyjęli.

Sąd Rejonowy wskazał, że z dokumentów będących podstawą wpisów

uczestników do księgi wieczystej prowadzonej dla nieruchomości będącej

przedmiotem

postępowania

wynika,

że

pierwotnym

źródłem

powstania

współwłasności pomiędzy nimi było dziedziczenie. Również poprzednicy prawni

wnioskodawców, a więc J. M., K. M. i M. S.-K., stali się współwłaścicielami

nieruchomości w wyniku dziedziczenia (J. M. - po S. B., a kolejni współwłaściciele –

po J. M.). Skutkiem takiego nabycia własności może być jednak jedynie wejście w

sytuację prawną J. M., jako współwłaściciela. Na podstawie umów z 23 sierpnia i 9

listopada 2007 r. wnioskodawcy nabyli w istocie udział w nieruchomości, jaki

nabyła w drodze dziedziczenia J. M.

Sąd Rejonowy stwierdził, że wspólność masy spadkowej w postaci spadku

nabytego przez kilku spadkobierców nie stanowi współwłasności, która może być

zniesiona zgodnie z art. 210 i nast. k.c. oraz art. 617 i nast. k.p.c. Zdaniem Sądu,

wyklucza

to

dopuszczalność

prowadzenia

postępowania

o

zniesienie

współwłasności nieruchomości będącej przedmiotem postępowania, a poza sporem

było, że dotychczas nie nastąpił dział spadku w zakresie jej dotyczącym (zarówno

spadku po S. B., W. B., jak i J. M.). Na ocenę tę nie ma wpływu zbycie przez

spadkobiercę udziału w przedmiocie należącym do spadku, gdyż nie prowadzi ono

do zmiany sytuacji majątku spadkowego jako całości. Nadal istnieje wspólność

pomiędzy współspadkobiercami, a jednocześnie pewna odrębność tego majątku.

Nabywca udziału w przedmiocie spadkowym nie może żądać zniesienia

współwłasności tylko tego przedmiotu, w którym nabył udział. Jeżeli nie zachodzą

przeszkody do wydzielenia mu nabytej części przedmiotu spadkowego, może to

nastąpić jedynie w toku postępowania o dział spadku. Przeprowadzenie

postępowań o dział spadku jest niezbędne także z tego względu, że tylko w takich

postępowaniach mogą być rozstrzygnięte zarzuty znajdujące podstawę w art. 1036

k.c. Wnioskodawcy nie są jednak legitymowani do złożenia wniosku o dział spadku

po osobach, którym przysługiwał udział we własności nieruchomości, który kupili

(art. 1037 § 1 k.c.) i ta okoliczność zadecydowała o oddaleniu wniosku.

Sąd Okręgowy zaakceptował ocenę prawną sprawy dokonaną przez Sąd

Rejonowy i wskazał, że wspólność masy spadkowej w postaci spadku nabytego

przez kilku spadkobierców z uwagi na specyficzny charakter tej wspólności nie

stanowi współwłasności, która może być zniesiona wyłącznie w oparciu o art. 210

i nast. k.c. oraz art. 617 i nast. k.p.c. Powołał się przy tym na postanowienia Sądu

Najwyższego z 5 czerwca 1991 r., III CRN 125/91 oraz z 30 września 2009 r.,

V CSK 63/09. Sąd Okręgowy wskazał, że gdy podstawą ujawnienia prawa zbywcy

co do udziału we własności nieruchomości jest postanowienie o stwierdzeniu

nabycia spadku, to nabywca ma świadomość, że zbywca jest jednym ze

współuprawnionych i musi liczyć się z konsekwencjami wynikającymi z art. 1036

k.c., którego nieznajomość nie podlega ochronie.

W skardze kasacyjnej od postanowienia Sądu Okręgowego z 10 listopada

2010 r. wnioskodawcy zarzucili, że zapadło ono z naruszeniem prawa procesowego

i materialnego, to jest: - art. 210 i nast. k.c., art. 617 i nast. k.p.c. oraz art. 689 k.p.c.

poprzez wadliwe rozumienie tych przepisów; - art. 510 § 1 i 2 k.p.c. poprzez

przyjęcie, że wnioskodawcy, tak jak i M. S.-K. nie są zainteresowani wynikiem

sprawy, przeto nie służy im prawo do złożenia wniosku, - art. 5 ustawy o księgach

wieczystych i hipotece, art. 1051 k.c. poprzez ich wadliwą interpretację i

zastosowanie a nadto nierozpoznanie wszystkich zarzutów apelacyjnych.

Skarżący wnieśli o uchylenie zaskarżonego postanowienia i przekazanie

sprawy Sądowi Okręgowemu do ponownego rozpoznania co do istoty sprawy oraz

co do kosztów postępowania.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

O

sposobie

wnioskodawcy

jako

rozstrzygnięcia

nabywcy

spadkobierców poprzedniego

sprawy

udziału

we

współwłaściciela

zadecydowało

przyjęcie,

że

własności

nieruchomości

od

nie

żądać

mogą

zniesienia

współwłasności i nie mają też legitymacji do wystąpienia z wnioskiem o dział

spadku po poprzednich współwłaścicielach nieruchomości, w której udział kupili.

Odmiennie ocenił ten problem Sąd Najwyższy w uchwale z 21 stycznia

2011 r., III CZP 118/10 (OSNC 2011, nr 9, poz. 98), w której przyjął, że zniesienie

współwłasności nieruchomości należącej do spadkobierców oraz niebędącego

spadkobiercą nabywcy udziału w nieruchomości może nastąpić na wniosek tego

nabywcy na podstawie art. 210 i nast. k.c. oraz art. 617 i nast. k.p.c.

W uzasadnieniu uchwały Sąd Najwyższy wyjaśnił, że nabywca udziału

w nieruchomości spadkowej niewątpliwie staje się jej współwłaścicielem, zgodnie

bowiem z art. 1036 k.c. spadkobierca może za zgodą pozostałych spadkobierców

rozporządzić udziałem w przedmiocie należącym do spadku. Brak zgody

któregokolwiek z pozostałych spadkobierców nie powoduje jednak nieważności

rozporządzenia, lecz jego bezskuteczność i to tylko o tyle, o ile naruszałoby ono

uprawnienie przysługujące temu spadkobiercy na podstawie przepisów o dziale

spadku. Dopóki zatem sąd nie uzna, że doszło do takiego naruszenia, dopóty

zbycie udziału jest w pełni skuteczne (zob. m.in. wyrok Sadu Najwyższego

z 16 stycznia 2002 r., IV CKN 595/00, nie publ. oraz postanowienia Sądu

Najwyższego z 2 kwietnia 1990 r., III CRN 68/90, OSNCP 1991, nr 8-9, poz. 109

i z 1 grudnia 2000 r., V CKN 1298/00, OSNC 2001, nr 6, poz. 94). Oznacza to, że

wnioskodawcy – co do zasady – są legitymowani do wszczęcia postępowania

o zniesienie

współwłasności,

gdyż

uprawnienie

to

przysługuje

każdemu

współwłaścicielowi niezależnie od zgody innych współwłaścicieli (art. 210 zdanie

pierwsze k.c.).

Odmienne stanowisko w tej kwestii Sąd Najwyższy wyraził na gruncie

poprzednio obowiązującego stanu prawnego, w orzeczeniach przedstawionych

w uzasadnieniu

uchwały,

a

na

gruncie

obowiązującego

stanu

prawnego

kilkakrotnie potwierdził zasadę, że spadkobiercy nie mogą żądać zniesienia

współwłasności przedmiotów należących do spadku na innej drodze niż

w postępowaniu o dział spadku (zob. m.in. wyroki z 5 czerwca 1991 r., III CRN

125/91, „Biuletyn SN” 1991, nr 8, s. 7, oraz z 30 września 2009 r., V CSK 63/09,

nie publ.).

Zasadniczym

argumentem

podnoszonym

przeciwko

dopuszczalności

zniesienia współwłasności przedmiotu należącego do spadku i konieczności

zastosowania przepisów o dziale spadku jest okoliczność, że tylko w tym

postępowaniu spadkobiercy mogą podnieść kwestię bezskuteczności zbycia

udziału (art. 1036 k.c.). Trzeba jednak zauważyć, że wszczęcie tego postępowania

zależy od woli samych spadkobierców. Jeśli dojdą oni do wniosku, że zainicjowane

przez nabywcę udziału w przedmiocie spadkowym postępowanie o zniesienie

współwłasności może naruszać ich prawa, mogą skorzystać z uprawnienia do

zgłoszenia wniosku o przeprowadzenie postępowania o dział spadku; jego

uczestnikiem będzie również nabywca udziału w przedmiocie należącym do spadku

(art. 510 k.p.c.).

Nabywca udziału w przedmiocie spadkowym nie ma legitymacji do

wystąpienia z wnioskiem o dział spadku po poprzednim właścicielu tego

przedmiotu, natomiast może on żądać zniesienia współwłasności, w której

pozostaje. Nie ma dostatecznych argumentów pozwalających na ograniczenie jego

uprawnień do zgłoszenia takiego żądania, a za jego przyjęciem przemawia też

zasada ochrony własności wyrażona w art. 64 Konstytucji. Nie można uznać, że

wystarczającą

przyczynę

współwłasności

jego

współwłasności),

ograniczenia

elementem

może

stanowić

współwłaścicieli, którzy ochronę

jest

prawa

uprawnienie

wzgląd

tę

własności

mogą

na

do

ochronę

uzyskać na

(w

przypadku

żądania

zniesienia

interesów

innych

skutek wszczęcia

postępowania o dział spadku.

Sąd Najwyższy w składzie rozpoznającym skargę kasacyjną w niniejszej

sprawie w całości podziela pogląd prawny wyrażony w uchwale zacytowanej wyżej.

W jego świetle trafny okazał się zarzut naruszenia art. 210 i nast. k.c., art. 617

i nast. k.p.c. oraz art. 689 k.p.c., co doprowadziło do uchylenia zaskarżonego

postanowienia na podstawie art. 39815 k.p.c. oraz art. 108 § 2 k.p.c. w zw. z art.

39821 k.p.c.