I CSK 288/10 · Sąd Najwyższy

Sygn. akt I CSK 288/10

POSTANOWIENIE

Dnia 11 lutego 2011 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Mirosław Bączyk (przewodniczący, sprawozdawca)

SSN Marta Romańska

SSN Krzysztof Strzelczyk

Protokolant Ewa Krentzel

w sprawie z wniosku Muzeum i Instytutu Zoologii Polskiej Akademii Nauk

przy uczestnictwie Skarbu Państwa - Prezydenta Miasta W., Wiesława K.,

Przemysława G. i Witolda G.

o stwierdzenie nabycia własności nieruchomości przez zasiedzenie,

po rozpoznaniu na rozprawie w Izbie Cywilnej w dniu 11 lutego 2011 r.,

skargi kasacyjnej wnioskodawcy od postanowienia

Sądu Okręgowego

z dnia 16 listopada 2009 r.,

1. oddala skargę kasacyjną;

2. zasądza od wnioskodawcy na rzecz Skarbu Państwa Prokuratorii Generalnej kwotę 2700 (dwa tysiące siedemset) zł

tytułem zwrotu kosztów postępowania kasacyjnego;

3. zasądza od wnioskodawcy na rzecz uczestnika - Wiesława

K. kwotę 2700 (dwa tysiące siedemset) zł tytułem zwrotu

kosztów postępowania kasacyjnego.

Uzasadnienie

Wnioskodawca – Muzeum i Instytut Zoologii PAN wnosił o stwierdzenie

zasiedzenia własności nieruchomości położonej przy ul. W. 64 z dniem 2

października 2005 r. Zasiedzenie to miało obejmować także własność budynku

usytuowanego na tym gruncie. Sąd Rejonowy oddalił wniosek po dokonaniu

następujących ustaleń faktycznych.

Nieruchomość gruntowa objęta wnioskiem została nabyta na własność przez

gminę m.st. Warszawa na podstawie przepisu dekretu z dnia 26 października

1945 r. o własności i użytkowaniu gruntów na obszarze m.st. Warszawy (Dz.U. nr

50, poz. 279 ze zm., cyt. dalej jako „dekret z 1945 r.”). Dotychczasowym (czterem)

właścicielom nieruchomości odmówiono prawa własności czasowej do gruntu

(orzeczenie z dnia 24 lutego 1956 r. Prezydium Rady Narodowej m.st. Warszawy).

W decyzji tej stwierdzono, że wszystkie położone na tej nieruchomości budynki

przeszły na własność Państwa. W dniu 18 marca 1966 r. Instytut Zoologiczny PAN

uzyskał zarząd i użytkowanie spornego gruntu. W dniu 8 lutego 1995 r. Wojewoda

Mazowiecki stwierdził nabycie przez PAN z mocy prawa z dniem 5 grudnia 1990 r.

prawa użytkowania wieczystego gruntu i prawa własności budynków znajdujących

się na tym gruncie. Decyzję tę uznano za nieważną decyzją z dnia 12 czerwca

2006 r. Prezes Urzędu Mieszkalnictwa i Rozwoju Miast na podstawie decyzji z dnia

26 września 2001 r. (utrzymaną w mocy decyzją z dnia 30 sierpnia 2001 r.)

stwierdził nieważność decyzji Prezydium Rady Narodowej m.st. Warszawy z dnia

24 lutego 1956 r. odmawiającej b. właścicielom prawa własności czasowej do

gruntu.

W ocenie Sądu Rejonowego, wniosek o zasiedzenie nieruchomości jest

niezasadny,

ponieważ

wnioskodawca

jest

posiadaczem

zależnym,

a

nie

samoistnym w rozumieniu art. 172 k.c. Ponadto do dnia 31 stycznia 1989 r. – z racji

obowiązywania art. 128 k.c. – posiadaczem samoistnym gruntu znajdującego się

w zarządzie państwowej osoby prawnej (PAN) mógł być tylko Skarb Państwa.

W apelacji wnioskodawca wywodził, że przy założeniu braku podstaw do

uwzględnienia wniosku o zasiedzenie nieruchomości gruntowej, istniały podstawy

do stwierdzenia zasiedzenia przynajmniej prawa własności budynku położonego na

tej nieruchomości. Sąd Apelacyjny oddalił apelację jako nieuzasadnioną. Sąd ten

przyjął, że grunt pod budynkiem przeszedł na własność m.st. Warszawy, a po

likwidacji samorządu terytorialnego – na rzecz Skarbu Państwa (w 1951 r.), który

jest właścicielem gruntu do chwili obecnej. Grunt ten nie jest obciążony prawem

użytkowania wieczystego na rzecz b. właścicieli i ich spadkobierców. Wyjaśniając

przewidzianą w przepisach dekretu możliwość uzyskania przez b. właścicieli gruntu

prawa własności czasowej, Sąd Apelacyjny stwierdził, że „dekret spowodował

oddzielenie własności budynku od gruntu”, a „budynki posadowione na gruntach

dekretowych – z chwilą wejścia w życie dekretu – stały się przedmiotem odrębnej

własności dotychczasowych właścicieli”. W wyniku stwierdzenia nieważności

decyzji z dnia 24 lutego 1956 r. wytworzyła się sytuacja taka „jakby dawni

właściciele nigdy nie utracili tytułu prawnego do budynku”. Tym samym budynek od

chwili wejścia w życie dekretu stanowi odrębny od gruntu przedmiot własności i jest

to wyjątek w stosunku do zasady ogólnej wyrażonej w art. 48 k.c. W świetle

regulacji zawartej w dekrecie z 1945 r., konstrukcja odrębnej własności może tylko

funkcjonować wobec dotychczasowego właściciela nieruchomości. Wnosząc

o stwierdzenie nabycia własności budynku przez zasiedzenie, wnioskodawca

zmierzał w istocie do „stwierdzenia nabycia prawa nieznanego w ustawie”. Wniosek

obejmujący zasiedzenie nieruchomości (gruntu) powinien być oddalony dlatego, że

do dnia 1 lutego 1989 r. – z racji przyjętej konstrukcji jednolitej własności

państwowej – państwowa osoba prawna nie mogła nabyć własności przez

zasiedzenie w swoim imieniu.

W skardze kasacyjnej wnioskodawcy podnoszono zarzuty naruszenia prawa

procesowego, tj. art. 328 § 2 k.p.c. w zw. z art. 391 § 1 k.p.c. i art. 382 k.p.c. w zw.

z art. 13 § 2 k.p.c. Podnoszono też zarzuty naruszenia prawa materialnego, tj. art.

235 § 2 k.c., art. 172 k.c. w zw. z art. 5 dekretu z dnia 26 października 1945 r., art.

128 § 2 k.c. Skarżący wnosił o uchylenie zaskarżonego postanowienia

i przekazanie sprawy Sądowi drugiej instancji do ponownego rozpoznania.

1. Uzasadnienie

podstawowe

wymagania

zaskarżonego

prawnej

i

postanowienia

faktycznej

spełnia

motywacji

wszystkie

dokonanego

rozstrzygnięcia przy założeniu prawnej koncepcji takiego rozstrzygnięcia przyjętej

przez Sąd Okręgowy. Zarzut naruszenia art. 328 § 2 k.p.c. nie może być zatem

uznany za uzasadniony.

2. Z wnioskiem o zasiedzenie wystąpiła – jak ustalono – państwowa osoba

prawna w odniesieniu do nieruchomości (gruntu) będącego własnością Skarbu

Państwa i posadowionego na tym gruncie budynku, którego status prawny był

badany w toku postępowania przez oba Sądy meriti. Wniosek o zasiedzenie był

także i tak formułowany, że zasiedzenie takie obejmować mogło jedynie

wspomniany budynek, gdyby miało nie dojść do zasiedzenia gruntu opisanego we

wniosku. W rozpoznawanej sprawie zasadnicze znaczenie miało zatem także

wyjaśnienie prawnego statusu budynku znajdującego się na gruncie położonym

przy ul. W. 64 w Warszawie.

Zgodnie z art. 5 dekretu, budynki znajdujące się na gruncie, przechodzącym

na własność gminy m.st. Warszawy pozostają własnością dotychczasowych

właścicieli, o ile przepisy szczególne nie stanowią inaczej. Dotychczasowi

właściciele nieruchomości mogli złożyć wniosek o przyznanie im na tym gruncie

prawa wieczystej dzierżawy lub prawa zabudowy (z czynszem lub opłatą

symboliczną, art. 7 ust. 1). W razie nieprzyznania dotychczasowemu wierzycielowi

gruntu takiego prawa (dzierżawy lub zabudowy) budynki, położone na gruncie,

przechodziły na własność gminy, która obowiązana byłą wypłacić właścicielowi

odpowiednie odszkodowanie (art. 8 i 9 dekretu). Odrębna własność budynku mogła

być zatem zachowana, gdy b. właściciele uzyskali odpowiednie, wskazane

w dekrecie prawo podmiotowe do gruntu. Zgodnie z art. 44 ustawy z dnia 14 lipca

1961 r. o gospodarce nieruchomościami w miastach i osiedlach (Dz.U. nr 32, poz.

159 ze zm.), oba wspomniane w art. 7 ust. 1 dekretu prawa do gruntu

przekształcone zostały ostatecznie w prawo użytkowania wieczystego (zob.

postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 30 listopada 2006 r., I CSK 293/06

nie publ.).

Powstaje kwestia, jakie skutki prawne wywołało stwierdzenie nieważności

orzeczenia Prezydium Rady Narodowej m.st. Warszawy z dnia 24 lutego 1956 r.

o odmowie przyznania b. właścicielowi odpowiedniego prawa do gruntu na

podstawie art. 7 ust. 1 dekretu. Stwierdzenie takiej nieważności nastąpiło na

podstawie decyzji z dnia 26 września 2001 r. (k. 86 i 301 akt sprawy).

Nie można podzielić stanowiska Sądu Okręgowego, że stwierdzenie

nieważności decyzji odmownej z dnia 24 lutego 1956 r. spowodowało skutki

prawne ex tunc, wyrażające się tym, iż „dawni właściciele nieruchomości nigdy nie

utracili tytułu prawnego do budynku” i tym samym „budynek od chwili wejścia

w życie dekretu stanowi odrębny od punktu przedmiot własności”. Należy bowiem

zwrócić uwagę na cel wspomnianych przepisów dekretu z 1945 r. Otóż odrębna

własność budynku (po utracie własności gruntu ex lege) mogła być zachowana

przez b. właścicieli gruntu, gdy uzyskali oni na podstawie stosownej decyzji

administracyjnej prawo podmiotowe do gruntu określone w art. 7 ust. 1 dekretu przy

zachowaniu odpowiedniego trybu ubiegania się o takie prawo (terminu złożenia

wniosku i przesłanek ustanowienia prawa). Negatywna decyzja administracyjna

(odmowa przyznania) aktualizowała skutek przewidziany w art. 8 dekretu w postaci

przejścia na własność gminy także wszystkich budynków położnych na gruncie,

a gmina była zobowiązana uiścić odszkodowanie za te budynki (art. 8 i 9 dekretu).

Należy przyjąć, że skutki takie następowały ex lege, a decyzja odmowna stanowiła

tylko przesłankę ich powstania. Takie też skutki prawne potwierdzono w decyzji

z dnia 24 lutego 1956 r. Zakończenie procedury ubiegania się o prawo wieczystej

dzierżawy lub prawo zabudowy odmowną decyzją administracyjną finalizowało

zatem tymczasowy stan prawno-rzeczowy nieruchomości, tj. powodowało zmianę

prawnego statusu budynków znajdujących się na gruncie i powrót do wyrażonej w

art. 4 dekretu z dnia 11 października 1946 r. – prawo rzeczowe (Dz. U. nr 57, poz.

319 ze zm.) systemowej zasady superficies solo cedit.

Stwierdzenie nieważności decyzji odmownej z dnia 24 lutego 1956 r.

(w 2001 r.) nie mogło prowadzić zatem do sytuacji prawnorzeczowej w postaci

jakby „restytucji” prawa własności budynku po stronie b. właściciela gruntów lub

ich spadkobierców i to nawet przy uczynionych przez Sąd Okręgowy niejasnym

zastrzeżeniu, iż „konstrukcja odrębnej własności budynku (przyjęta w art. 5.

dekretu) funkcjonować może samodzielnie tylko względem dotychczasowego

właściciela

nieruchomości”.

uprawnionym

podmiotom

Wspomniane

możność

unieważnienie

ubiegania

się

o

decyzji

przywraca

ustanowienie

prawa

użytkowania wieczystego jako prawnego „surogatu” nieistniejących de lege lata

praw majątkowych przewidzianych w art. 7 ust. 1 dekretu z 1945 r. Podobna myśl

znalazła się też w uzasadnieniu decyzji Ministra Budownictwa z dnia 12 czerwca

2006 r. (s. 2 tej decyzji). Uzyskanie prawa użytkowania wieczystego może

w konsekwencji doprowadzić także do

jego powiązania z odrębną własnością

budynku. Do tego czasu budynek opisany we wniosku o zasiedzenie powinien być

traktowany jako część składania gruntu (art. 48 k.c.), co oznacza, że wniosek

o zasiedzenie może w rozpatrywanej sprawie odnosić się do całej nieruchomości

gruntowej.

3. Jeżeli w rozpoznawanej sprawie w grę wchodzić może zasiedzenie całej

nieruchomości stanowiącej własność Skarbu Państwa (a nie nieistniejącej w chwili

orzekania nieruchomości budynkowej), to powstaje kwestia wystąpienia wszystkich

przesłanek takiego zasiedzenia (art. 172 k.c.). Ocena w tym zakresie może być

dokonana na podstawie ustaleń faktycznych przyjętych przez sądy meriti (art. 3983

§ 3 k.p.c.) dotyczących charakteru posiadania nieruchomości (wykonywanego

przez ustawodawcę i jego poprzedników prawnych) oraz prawnego statusu

wnioskodawcy jako podstawowej osoby prawnej.

W uzasadnieniu postanowienia Sądu Rejonowego trafnie wskazywano na

takie okoliczności, które mogły uzasadniać wniosek, że wnioskodawca nie uzyskał

jednak statusu posiadacza samoistnego nieruchomości gruntowej położonej przy

ul. W. 64. W 1966 r. PAN jako państwowa osoba prawna uzyskała prawo zarządu

tej nieruchomości, w latach 90-tych władanie gruntem przez wnioskodawcę

odbywało się w ramach użytkowania wieczystego w związku z - jak się okazało wadliwą decyzją komunalizacyjną.

Niezależnie od tego Sąd Okręgowy trafnie przyjął, że państwowa osoba

prawna nie mogła być posiadaczem samoistnym nieruchomości w rozumieniu art.

172 k.p.c. w okresie obowiązywania art. 128 k.c. (do dnia 1 lutego 1989 r.) i nie

mogła uzyskać przez zasiedzenie własności dla siebie, lecz dla Skarbu Państwa.

Jest to

obecnie

dominująca

interpretacja

przyjęta

w

orzecznictwie

Sądu

Najwyższego w związku z ubieganiem się państwowych osób prawnych

o stwierdzenie zasiedzenia nieruchomości. W postanowieniu Sądu Najwyższego

z dnia 25 stycznia 2008 r. I CSK 11/05 (niepubl.) trafnie wyjaśniono, że osoba

prawna, która przed dniem 1 lutego 1989 r., mając status państwowej osoby

prawnej, nie mogła nabyć prawa własności nieruchomości także w wyniku

zasiedzenia, natomiast mogła do okresu samoistnego posiadania wykonywanego

po dniu 1 lutego 1989 r. zaliczyć okresu posiadania Skarbu Państwa sprzed tej

daty, jeżeli nastąpiło przeniesienie posiadania podczas biegu zasiedzenia (art. 176

k.c.). Podobne stanowisko wyrażono w innych orzeczeniach Sądu Najwyższego

(por. np. postanowienie z dnia 10 lipca 2008 r., III CSK 73/08, niepubl.;

postanowienie z dnia 16 października 2009 r., II CSK 103/09, niepubl.; wyrok

z dnia grudnia 2009 r., IV CSK 291/10, niepubl. – w odniesieniu do zasiedzenia

służebności gruntowej; por. też powołano tam orzecznictwo Sądu Najwyższego).

Ponadto Sąd Okręgowy trafnie podkreślił brak możliwości zaliczenia posiadania

gruntu w okresie przed dniem 1 lutego 1989 r. (tj. przed uchyleniem art. 128 k.c.) do

okresu zasiedzenia, ponieważ nie było możliwe w tym czasie zasiedzenie

nieruchomości państwowej przez państwową osobę prawną.

W konsekwencji należy przyjąć, że nie mogło dojść do nabycia własności

nieruchomości gruntowej przez zasiedzenie w dniu 2 października 2005 r.

jak podano we wniosku wnioskodawcy.

W tej sytuacji za nietrafne należało uznać zarzuty naruszenia art. 128 § 2

oraz art. 235 § 2 k.c., art. 172 k.c. i art. 5 dekretu z 1945 r. (pkt 2 i 3 uzasadnienia).

Oznaczało to konieczność oddalenia skargi kasacyjnej wnioskodawcy jako

nieuzasadnionej (art. 39814 k.p.c.). O kosztach postępowania kasacyjnego

rozstrzygnięto stosownie do art. 520 k.c.