I CSK 284/11 · Sąd Najwyższy

Sygn. akt I CSK 284/11

POSTANOWIENIE

Dnia 15 lutego 2012 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Tadeusz Wiśniewski (przewodniczący)

SSN Grzegorz Misiurek

SSN Wojciech Katner (sprawozdawca)

w sprawie z wniosku S. Ś.

przy uczestnictwie C. Ś. i K. Ś.

o wpis prawa własności w księdze wieczystej,

po rozpoznaniu na rozprawie w Izbie Cywilnej w dniu 15 lutego 2012 r.,

skargi kasacyjnej uczestniczki postępowania K. Ś.

od postanowienia Sądu Okręgowego

z dnia 13 stycznia 2011 r.,

uchyla zaskarżone postanowienie i przekazuje sprawę Sądowi

Okręgowemu do ponownego rozpoznania, pozostawiając temu

Sądowi rozstrzygnięcie o kosztach postępowania kasacyjnego.

Uzasadnienie

Postanowieniem z dnia 13 stycznia 2011 r. Sąd Okręgowy oddalił apelację

uczestniczki K. Ś. od postanowienia z dnia 4 października 2010 r. Sądu

Rejonowego utrzymującego w mocy wpis w księdze wieczystej nr [...], dokonany

przez Referendarza Sądowego w Sądzie Rejonowym , którym w miejsce prawa

własności małżonków K. Ś. i S. Ś. na zasadach wspólności majątkowej małżeńskiej

wpisane zostało prawo własności na rzecz K. Ś. w 1/2 części i na rzecz C. Ś. w 1/2

części. Wpis został dokonany na podstawie wniosku S. Ś., opartego o umowę z

dnia 2 sierpnia 2010 r., dotyczącą powrotnego przeniesienia przez niego całego

jego udziału we własności nieruchomości wskutek odwołania darowizny. Jak

ustalono w sprawie, umowa ta była wykonaniem zobowiązania wnioskodawcy,

wynikającego z odwołania dnia 10 grudnia 2009 r. przez jego ojca – C. Ś.,

darowizny nieruchomości dokonanej na rzecz syna i synowej – wnioskodawcy i

uczestniczki postępowania. Podstawą prawną wpisu w księdze wieczystej był art.

6268 § 2 k.p.c.

Apelacja uczestniczki postępowania została oddalona jako oczywiście

bezzasadna. Sąd Okręgowy, z powołaniem się na orzecznictwo Sądu Najwyższego

uznał, że darowizna uczyniona na rzecz obojga małżonków może być odwołana

w stosunku do jednego z nich i jest to oświadczenie darczyńcy wobec tego

małżonka. W rezultacie darowana nieruchomość traci byt współwłasności łącznej,

a staje się przedmiotem współwłasności w częściach równych darczyńcy i tego

małżonka, w stosunku do którego nie nastąpiło skuteczne odwołanie darowizny.

Sąd stwierdził też, że dokonana przez sąd wieczystoksięgowy wykładnia umowy,

stanowiąca materialną podstawę wpisu w księdze wieczystej następuje na

podstawie tekstu dokumentu i treści księgi wieczystej, bez prowadzenia innego

postępowania.

W skardze kasacyjnej uczestniczka zarzuciła zaskarżonemu orzeczeniu

naruszenie prawa materialnego, tj. art. 35 k.r.o. w związku z art. 6268 k.p.c. przez

ich błędną wykładnię i przyjęcie, że wnioskodawca na potrzeby postępowania

wieczystoksięgowego, regulacji rodzinnych i zobowiązaniowych może mieć

jednocześnie dwa różne reżimy majątkowe w odniesieniu do jednego, tego samego

składnika majątku, w sytuacji braku okoliczności uzasadniających zniesienie

wspólności majątkowej w czasie trwania małżeństwa; art. 898 § 1 i 2 k.c. w związku

z art. 33 pkt 2 i art. 35 k.r.o. przez błędne zastosowanie; art. 898 § 1 i 2 k.c.

w związku z art. 43 § 1 i 2 k.r.o. przez przyjęcie wystąpienia skutku rzeczowego w

stosunku do obydwojga małżonków, w sytuacji odwołania darowizny i zwrotnego

przeniesienia

przedmiotu

darowizny

na

darczyńcę.

Naruszenie

przepisów

postępowania dotyczy art. 6268 k.p.c. przez uznanie, że w postępowaniu

w sprawie wpisu sąd bada jedynie formę i treść wniosku, nie uwzględniając

materialno-prawnych przesłanek wpisu. Skarżąca wniosła o uchylenie w całości

zaskarżonego postanowienia i oddalenie wniosku, ewentualnie przekazanie sprawy

do ponownego rozpoznania z rozstrzygnięciem o kosztach postępowania.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Odnosząc się w pierwszej kolejności do zarzutu naruszenia przepisów

postępowania cywilnego, podnieść należy, że art. 626 8 § 2 k.p.c. nakazuje sądowi

rozpoznającemu wniosek o wpis badać jedynie treść i formę wniosku, dołączonych

do wniosku dokumentów oraz treść księgi wieczystej. Poruszając się w tym kręgu

sąd

bada

także

materialnoprawne

przesłanki

wpisu,

co

jest

utrwalone

w orzecznictwie jeszcze od czasów prawa rzeczowego (por. orzeczenie Sądu

Najwyższego z dnia 22 marca 1955 r., II CO 116/54, OSNCK 1956, nr 1, poz. 15)

i wymagane de lege lata (por. postanowienie Sadu Najwyższego z dnia

30 września 2009 r., V CSK 63/09, Lex nr 558633). Wbrew twierdzeniom

skarżącej, dokonał tego także Sąd Okręgowy w niniejszej sprawie, jednak uczynił to

nieprawidłowo, także bez właściwego uzasadnienia i w tym względzie podzielić

należy zarzut skarżącej.

W kwestii naruszenia przepisów prawa materialnego, tj. art. 35 k.r.o.

w związku z art. 6266 k.p.c. rozważyć należy wartości, które wymagają

respektowania w przypadku skutecznego odwołania darowizny w stosunku do

obojga małżonków, ale realizowania tego odwołania tylko przez jednego z nich

i negowania

przez

drugiego

małżonka

odwołania

z

powodu

rażącej

niewdzięczności, przy czym przedmiot darowizny znalazł się w majątku wspólnym

małżonków. Z jednej strony występuje więc zasada stałości majątku wspólnego

zawarta w art. 35 k.r.o. i wyrażająca się przede wszystkim wyłączeniem

uprawnienia małżonka do żądania podziału tego majątku w czasie trwania

małżeństwa,

jak

również

rozporządzania

lub

zobowiązywania

się

do

rozporządzania udziałem, mająca źródło w konstrukcji prawnej wspólności

majątkowej małżeńskiej jako współwłasności łącznej. Z drugiej strony darczyńca

ma przyznane w art. 898 § 2 k.c. prawo do odwołania darowizny nawet już

wykonanej,

jeżeli

obdarowany

dopuścił

się

względem

niego

rażącej

niewdzięczności.

Chcąc pogodzić możliwość odwołania darowizny z respektowaniem

nienaruszalności majątku wspólnego małżonków w czasie trwania małżeństwa,

w doktrynie wyrażony został pogląd o konieczności odwołania darowizny, której

przedmiot znajduje się we wspólności małżeńskiej wobec obojga małżonków, a jej

bezskuteczności, jeśli to zostanie uczynione wobec tylko jednego z nich.

Argumenty przytaczane na poparcie takiego stanowiska dotyczą przyczyn

stworzenia wspólności majątkowej małżeńskiej w wyniku zawartego związku

małżeńskiego, zasługujących na ochronę interesów rodziny, wybiegających

znacznie poza prawa obdarowanego małżonka. Podnosi się także w świetle

utrwalonego orzecznictwa sądowego przyczyny konstrukcji prawnej współwłasności

łącznej i skutków prawnych odwołania darowizny nieruchomości, a taki jest

przedmiot darowizny w niniejszej sprawie (por. uchwałę Sądu Najwyższego z dnia

28 września 1979 r., III CZP 15/79, OSNCP 1980, nr 4, poz. 63 oraz uchwałę Sądu

najwyższego z dnia 10 sierpnia 1988 r., III CZP 67/88, OSNC 1989, nr 11,

poz. 180).

Odnosząc się najpierw do tej ostatniej kwestii, należy przypomnieć,

że w myśl aprobowanego od lat stanowiska wyrażonego w uchwale składu siedmiu

sędziów Sądu Najwyższego z dnia 7 stycznia 1967 r., III CZP 32/66, (OSNCP

1968, nr 12, poz. 199), odwołanie darowizny nieruchomości nie stwarza skutków

rzeczowych, a więc przejścia własności ex lege na darczyńcę, lecz kreuje

obowiązek obdarowanego do przeniesienia własności nieruchomości z powrotem

na darczyńcę. Rozpatrując to na tle wspólności majątkowej małżeńskiej nie można,

w myśl prezentowanej koncepcji, zrealizować obowiązku przeniesienia własności

nieruchomości przez jednego z obdarowanych małżonków, który okazał się rażąco

niewdzięczny i tylko wobec niego została odwołana darowizna, ponieważ

nieruchomość jest także własnością drugiego małżonka do niepodzielnej ręki. Jeśli

więc oboje małżonkowie okazują się rażąco niewdzięczni, to darczyńca może

wobec ich obojga odwołać darowiznę i wtedy oboje małżonkowie będą zobowiązani

przenieść nieruchomość jako składnik majątku wspólnego na darczyńcę, wtedy też

wyjdzie on z masy majątkowej małżeńskiej. Nie nastąpi wówczas pogwałcenie

reguł rządzących współwłasnością łączną oraz naruszenie art. 35 k.r. i op., a także

art. 42 k.r.o., który to przepis zabrania wierzycielowi małżonka żądać w czasie

trwania małżeństwa zaspokojenia z udziału we wspólności majątkowej.

Naruszenie obu wymienionych przepisów nastąpi w razie przyjęcia

odmiennego stanowiska, mającego swoje liczne przykłady w orzecznictwie,

począwszy od uchwały Sądu Najwyższego z dnia 18 lutego 1969 r., III CZP 133/68

(OSNCP 1969, nr 11, poz. 193). W myśl tej uchwały, okoliczność, że darowizna

została dokonana na rzecz obojga małżonków i że przedmiot darowizny wszedł do

ich majątku wspólnego, nie stoi na przeszkodzie odwołaniu darowizny w stosunku

do jednego tylko małżonka, gdyż wówczas uważa się, że z chwilą skutecznego

odwołania darowizny względem tego małżonka rzecz darowana przestała wchodzić

do majątku wspólnego, a udział w niej małżonka, w stosunku do którego darowizna

nie została odwołana, staje się jego majątkiem odrębnym.

Odstępstwo od zasady zawartej w przywołanej uchwale składu siedmiu

sędziów Sądu Najwyższego w sprawie III CZP 32/66 wyraża się zwłaszcza w tym,

że przyjmując przejście przedmiotu darowizny z majątku wspólnego do majątku

odrębnego drugiego małżonka, z chwilą odwołania darowizny wobec jednego tylko

małżonka, aprobuje się skutek rzeczowy odwołania darowizny. Następuje w takim

przypadku przekształcenie współwłasności łącznej we współwłasność w częściach

ułamkowych, z wierzytelnością darczyńcy wobec niewdzięcznego współmałżonka

do przeniesienia na darczyńcę części ułamkowej własności rzeczy, stanowiącej do

odwołania darowizny składnik majątku wspólnego. Jest to zatem doprowadzenie

przez jednostronne oświadczenie woli do sytuacji tożsamej z rozporządzeniem

udziałem w dotychczasowej współwłasności łącznej, jak i zaspokojeniem

wierzytelności osoby trzeciej wobec udziału przypadającego małżonkowi we

wspólności w czasie trwania małżeństwa, czyli obejście zakazów wyraźnie

formułowanych w art. 35 i art. 42 k.r.o.

W doktrynie uzupełnia się te zastrzeżenia kolejnymi argumentami. Chodzi

więc o art. 898 § 1 k.c., który wprawdzie nie zawiera żadnych ograniczeń

o charakterze podmiotowym lub przedmiotowym co do możliwości odwołania

darowizny, ale jest wątpliwe, aby wystarczył dla stwarzania wyłomu od zasady

niepodzielności wspólności i powodowania, że w odniesieniu do przedmiotu

darowizny, który wszedł do majątku wspólnego przestają obowiązywać przepisy

o małżeńskiej wspólności majątkowej. Ponadto, darczyńca czyniący darowiznę

z zastrzeżeniem objęcia jej przedmiotu małżeńską wspólnością majątkową, a więc

realizujący wyjątek od odmiennej zasady wchodzenia darowizn do majątku

odrębnego małżonków (art. 33 pkt 2 k.r.o.) powinien ponosić pewne tego

konsekwencje i ryzyko swojego oświadczenia o darowiźnie. Nie zasługuje więc tak

dalece na ochronę uprawnień do odwołania darowizny (art. 898 § 1 k.c.), żeby

łamać nimi podstawowe zasady prawnorzeczowe tkwiące we wspólności

ustawowej małżeńskiej.

We współczesnej doktrynie podnosi się również potrzebę ochrony interesów

wierzycieli, którzy mogą żądać zaspokojenia z majątku wspólnego, gdy dłużnikiem

jest tylko jeden z małżonków (art. 41 § 1 k.r.o.), a którego to uprawnienia

wierzyciele ci nie zrealizują po przejściu składników majątku wspólnego do majątku

odrębnego małżonka. Jest wątpliwe, aby małżonek ten mógł się zasłaniać wobec

wierzyciela okolicznością, że oto nieruchomość, stanowiąca główny lub jedyny

realny majątek nadający się do wyegzekwowania na zaspokojenie długów drugiego

małżonka nie podlega egzekucji, bo znalazł się w części w majątku odrębnym

drugiego małżonka i albo jest w pozostałej części wierzytelnością darczyńcy, albo

już jego współwłasnością po powrotnym przeniesieniu własności udziału przez

niewdzięcznego obdarowanego drugiego małżonka.

Na poparcie tej tezy przytacza się art. 471 k.r.o., obowiązujący z mocy

ustawy z dnia 17 czerwca 2004 r. (Dz. U. Nr 162, poz. 1691), według którego,

małżonek może powoływać się względem innych osób na umowę majątkową

małżeńską, gdy jej zawarcie oraz rodzaj były tym osobom wiadome. Przepis ten

wprawdzie nie miałby zastosowania wprost do odwołania darowizny, nie łączącej

się z małżeńską umową majątkową, ale trafnie wskazuje się, że przy obecnych

dużych wartościach majątków małżeńskich, zobowiązań płynących z ryzykownych

interesów gospodarczych prowadzącego je małżonka itp. widać w powołanym

przepisie troskę o interesy wierzycieli i wyraźne ratio legis takiego unormowania.

Chodzi też o potrzebę zapobiegania koluzji w stosunkach rodzinnych i odwoływania

darowizny dokonanej wobec „niewdzięcznego" małżonka tylko po to, aby uchronić

nieruchomość przed egzekucją na rzecz wierzycieli.

Poważne zastrzeżenie względem koncepcji przedstawionej w uchwale

z 1969 r., którą kierowało się późniejsze orzecznictwo, stanowi rozdzielenie

skutków odwołania darowizny w zależności od tego, czy dotyczy obojga, czy tylko

jednego z małżonków. Jeżeli dotyczy równocześnie obojga małżonków, to

odwołanie wywoła jedynie skutek obligacyjny, jak jest przyjmowane zgodnie

z powoływaną uchwałą składu siedmiu sędziów Sądu Najwyższego w sprawie

III CZP 32/66. Jeśli odwołanie darowizny następuje względem tylko jednego

małżonka, to miałby powstawać najpierw skutek rzeczowy przez przejście

z majątku wspólnego do majątków osobistych małżonków udziałów w darowanym

przedmiocie i powstania zobowiązania niewdzięcznego obdarowanego małżonka

do powrotnego przeniesienia jego udziału we własności darowanej rzeczy na

darczyńcę. Jest wątpliwe, czy mogą być na tyle istotne wartości, że są w stanie

przeciwstawić się oczywistej wadzie prawnej takiej konstrukcji.

Należy rozważyć, czy odwołanie się przez art. 898 § 2 zdanie pierwsze k.c.

do przepisów o bezpodstawnym wzbogaceniu nie powinno podpowiedzieć, że

spełnienie świadczenia pieniężnego jest właściwym rozliczeniem się obdarowanego

wobec darczyńcy, który odwołał darowiznę względem jednego z małżonków na

skutek jego rażącej niewdzięczności, a drugi małżonek nie godzi się na

pozostawanie we współwłasności z darczyńcą. Zasadność takiego rozwiązania

potwierdza sytuacja występująca w niniejszej sprawie, gdy między małżonkami

nadal jest wspólność ustawowa i ani nie wystąpiły przesłanki do jej zniesienia, ani

nie chcą tego małżonkowie.

Ze względu na brzmienie art. 898 § 2 k.c. i stosowanie przepisów

o bezpodstawnym wzbogaceniu (art. 405 i nast. k.c.) należy przyjąć, że w razie

odwołania

darowizny

w

stosunku

do

jednego

małżonka

jako

rażąco

niewdzięcznego, albo w stosunku do obojga małżonków, którym zarzuca się

niewdzięczność, ale egzekwowania obowiązków wynikających z oświadczenia

o odwołaniu tylko w stosunku do jednego z małżonków, iż darczyńca ma wyłącznie

roszczenie o świadczenie pieniężne, a nie roszczenie o powrotne przeniesienie

własności w postaci udziału w dotychczasowej wspólności majątkowej małżeńskiej

(art. 405 in fine). Połowa wartości darowanej nieruchomości stanowi – co do zasady

- wysokość wzbogacenia należnego do zwrotu darczyńcy przez niewdzięcznego

małżonka.

W tej sytuacji nie jest skuteczna umowa o powrotnym przeniesieniu

własności, jaką zawarł wnioskodawca z darczyńcą oraz nie jest skuteczny wpis do

księgi

wieczystej

darczyńcy

w

/2

części

w

miejsce

wnioskodawcy

we

współwłasności z uczestniczką – żoną wnioskodawcy.

Mając to na uwadze Sąd Najwyższy na podstawie art. 398 15 § 1 k.p.c. uchylił

zaskarżone postanowienie i przekazał sprawę do ponownego rozpoznania,

rozstrzygając o kosztach postępowania kasacyjnego na podstawie art. 108 § 2

w związku z art. 391 § 1, art. 13 § 2 i art. 39821 k.p.c.