I CSK 281/11 · Sąd Najwyższy

Sygn. akt I CSK 281/11

POSTANOWIENIE

Dnia 6 lipca 2011 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Tadeusz Wiśniewski (przewodniczący)

SSN Zbigniew Kwaśniewski

SSN Katarzyna Tyczka-Rote (sprawozdawca)

w sprawie z wniosku A. K.-H.

przy uczestnictwie Miasta Stołecznego Warszawy, Skarbu Państwa – Prezydenta

Miasta Stołecznego Warszawy, Towarzystwa Krzewienia Kultury Fizycznej Ogniska

„R.” w W. i Polskich Kolei Państwowych S.A. w W.

o stwierdzenie nabycia własności nieruchomości przez zasiedzenie,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej

w dniu 6 lipca 2011 r.,

skarg kasacyjnych uczestników postępowania Miasta Stołecznego Warszawy

i Skarbu Państwa – Prezydenta Miasta Stołecznego Warszawy

od postanowienia Sądu Okręgowego

z dnia 14 stycznia 2010 r.,

oddala obydwie skargi kasacyjne.

Uzasadnienie

Sąd Rejonowy postanowieniem z dnia 14 stycznia 2010 r. stwierdził, że

wnioskodawczyni A. K. – H. nabyła przez zasiedzenie z dniem 28 maja 2005 r.

własność nieruchomości położonej w W. przy ul. B. i ul. W., składającej się z

działek ewidencyjnych nr 73 o pow. 156 m 2, nr 40/5 o pow. 14 m2, nr 40/6 o pow.

570 m2, nr 40/8 o pow. 26 m2, nr 102/1 o pow. 303 m2, nr 40/4 o pow. 83 m2, a z

dniem 2 października 2005 r. – pozostałych dwóch działek – nr 42 o pow. 481 m2 i

nr 39 o pow. 332 m2.

Sąd Okręgowy postanowieniem z dnia 14 stycznia 2010 r. oddalił apelację

uczestników postępowania Miasta Stołecznego Warszawy oraz Skarbu Państwa –

Prezydenta Miasta Stołecznego Warszawy od powyższego postanowienia.

Obydwa Sądy oparły swoje rozstrzygnięcia na następujących ustaleniach:

Wszystkie powyższe działki wraz z będącą własnością wnioskodawczyni

działką nr 40/3, zabudowaną budynkiem mieszkalnym, stanowią jeden ogrodzony

kompleks. Należały do E. B. Następnie zostały objęte działaniem dekretu z dnia 26

października 1945 r. o własności i użytkowaniu gruntów na obszarze m. st.

Warszawy. W 1950 r. przeszły na własność Skarbu Państwa. Działki o numerach

73, 40/5, 40/6, 40/8, 102/1 i 40/4 zostały skomunalizowane. W budynku na

nieruchomości mieszkali przez ponad 30 lat pracownicy PKP.

E. B. zmarł 11 września 1970 r. Spadek po nim nabyła matka

wnioskodawczyni – J. K., która – po objęciu bez pytania kogokolwiek o zgodę

nieruchomości w posiadanie – odgrodziła część działek na ogród kwiatowowarzywny, zajmowała się drzewami i krzewami na całej działce, dokonywała

napraw ogrodzenia, zatrudniała osoby trzecie do sprzątania posesji i koszenia

trawy, gościła na działce znajomych. Miała klucze do obydwu bram do

nieruchomości. Po jej śmierci 1 sierpnia 1987 r. wnioskodawczyni – jedyna

spadkobierczyni – przejęła posiadanie działki i przeniosła się do Polski z Holandii.

Kontynuowała działania matki. Zleciła rozbiórkę budynku gospodarczego, opłacała

podatki za wszystkie działki składające się na posesję, uregulowała zaległości

w opłatach na rzecz MPWiK powstałe w czasie, kiedy w budynku mieszkali

pracownicy PKP.

Sądy wskazały, że zachowania wnioskodawczyni, a wcześniej jej matki,

uzasadniały przypisanie im posiadania samoistnego nieruchomości. Zwróciły

ponadto uwagę na wiążące je domniemania prawne dobrej wiary (art.7 k.c.),

samoistności posiadania (art. 339 k.c.) i jego ciągłości (art. 340 k.c.), stwierdzając,

że

nie

zostały

one

podważone

przez

uczestników.

Okresowe

wyjazdy

wnioskodawczyni do Holandii nie obaliły domniemania ciągłości posiadania, gdyż

wnioskodawczyni zachowywała wolę posiadania, a po powrocie posiadanie

kontynuowała bez przeszkód. Administrowanie budynkiem przez PKP nie

rozciągało się na grunt, poza tym stanowiło przejaw posiadania zależnego,

a lokatorzy budynku nie zakłócali władania resztą posesji lub korzystali z niej za

zgodą posiadaczek. Stanowiący odrębną od gruntu nieruchomość budynek zaś

pozostawał własnością kolejno E. B., matki wnioskodawczyni, a potem jej samej.

Niewątpliwie jednak posiadanie wnioskodawczyni, podobnie jak wcześniej jej matki,

było posiadaniem w złej wierze. Obie wiedziały, że grunty przeszły na własność

Skarbu Państwa. Sądy przyjęły więc, że zastosowanie znajduje 30-letni termin

zasiedzenia, skrócony zgodnie ze wskazaniami art. 10 ustawy z dnia 28 lipca 1990

r. o zmianie ustawy Kodeks cywilny (Dz.U. Nr 55, poz. 321). Przy uwzględnieniu

treści art. 5 ust. 2 ustawy z dnia 10 maja 1990 r.- Przepisy wprowadzające ustawę

o samorządzie terytorialnym i ustawę o pracownikach samorządowych (Dz.U. Nr

32, poz. 191 ze zm.), uzasadniało to nabycie przez wnioskodawczynie własności

działek stanowiących od 27 maja 1990 r. własność Miasta Stołecznego Warszawy

z dniem 28 maja 2005 r., natomiast działek Skarbu Państwa – z dniem 2

października 2005 r.

Orzeczenie Sądu Okręgowego zaskarżyli skargami kasacyjnymi uczestnicy.

Skarb Państwa oparł skargę na podstawie z art. 398 3 § 1 pkt 1 k.p.c.

i zarzucił niewłaściwe zastosowanie art. 172 § 1 i § 2 k.c. w zw. z art. 336 k.c.;

art. 172 § 2 w zw. z art. 336 k.c. i w zw. z art. 176 § 2 k.c.; art. 339 k.c. oraz

niewłaściwą

wykładnię

art.

k.c.

Wniósł

o

uchylenie

zaskarżonego

postanowienia w całości i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania Sadowi

Okręgowemu.

Miasto Stołeczne Warszawa powołało się na obydwie podstawy kasacyjne

z art. 3983 § 1 k.p.c. Zgłoszone zarzuty materialnoprawne dotyczą niewłaściwego

zastosowania art. 172 k.c. w zw. z art. 10 ustawy z dnia 28 lipca 1990 r. o zmianie

ustawy Kodeks cywilny, ustawą z dnia 10 maja 1990 r. - Przepisy wprowadzające

ustawę o samorządzie terytorialnym i ustawę o pracownikach samorządowych oraz

w zw. z art. 176, art. 340, art. 336 i art. 339 k.c. Podstawa naruszenia prawa

procesowego, mogącego mieć wpływ na wynik sprawy obejmuje zarzut uchybienia

art. 233 k.p.c. Wnioski skarżącego obejmują uchylenie postanowień obydwu

Sądów i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania Sądowi pierwszej

instancji; ewentualnie uchylenie tych postanowień i orzeczenie co do istoty sprawy

przez oddalenie w całości wniosku wnioskodawczyni.

Obydwaj

skarżący

złożyli

także

wnioski

o

zasądzenie

kosztów

postępowania.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Podniesiony przez Miasto Stołeczne Warszawę zarzut naruszenia art. 233

k.p.c. nie może być rozpatrywany z uwagi na ustawowy zakaz powoływania

w skardze kasacyjnej zarzutów dotyczących ustalenia faktów lub oceny dowodów

wprowadzony w art. 3983 § 3 k.p.c.

Nie są również przekonujące argumenty obydwu skarżących dotyczące

wadliwej oceny posiadania nieruchomości przez wnioskodawczynię, a poprzednio

przez jej matkę jako posiadania samoistnego.

Zmiana sytuacji prawnej wnioskodawczyni, która w czasie, kiedy biegł termin

zasiedzenia objętych postępowaniem działek stała się wieczystą użytkowniczką

działki nr 40/3, zabudowanej budynkiem, nie może stanowić argumentu

przekonującego o zmianie jej nastawienia do posiadania całości nieruchomości,

skoro z umowy ustanawiającej użytkowanie wieczyste wynikało wyraźnie, jakiego

obszaru dotyczy nabywane prawo. Wprawdzie na zewnątrz posiadanie w zakresie

prawa własności i w zakresie prawa użytkowania wieczystego nie różni się, jednak

w obu sytuacjach odmienny jest stan świadomości i woli posiadania posiadacza

(por. np. powołana przez skarżący Skarb Państwa uchwała Sądu Najwyższego

z dnia 23 lipca 2008 r., III CZP 68/08, OSNC 2009/7-8/109, czy postanowienie

tego Sądu z dnia 11 grudnia 2009 r., V CSK 183/09, Lex nr 627249), a ustalenie

tego stanu musi nastąpić w konkretnych okolicznościach faktycznych. Jeśli

posiadacz pozostawał w przekonaniu, że także działka posiadana przez niego bez

tytułu prawnego wraz z działką użytkowaną wieczyście ma taki sam status prawny,

uznać należy, że posiadał ją w granicach prawa użytkowania wieczystego. Jeśli

natomiast miał świadomość, że nieruchomość takiego statusu nie ma – jak

w niniejszej sprawie – nie można mu przypisać zmiany treści woli posiadania tylko

dlatego, że udało mu się uregulować stan prawny części nieruchomości.

Nie można także zgodzić się z poglądem, że do 2001 r. (kiedy

wnioskodawczyni wydano działkę z budynkiem) wnioskodawczyni (ani jej matka)

w ogóle nie posiadały nieruchomości. Skarb Państwa wyciąga taki wniosek

z interpretacji pisma, które nie było przedmiotem rozważań Sądów obydwu

instancji, a jednocześnie nie stawia zarzutu naruszenia przez Sąd Okręgowy

art. 382 k.p.c. poprzez pominięcie części materiału dowodowego. W konsekwencji

podstawą oceny może być tylko stan faktyczny ustalony przez Sąd drugiej instancji

(art. 39813 § 2 k.p.c.). Na marginesie już tylko stwierdzić należy, że sformułowanie

zawarte w piśmie z 22 stycznia 2008 r. skarżący nadinterpretuje, skoro mowa

w nim o odzyskaniu nieruchomości, który to termin odnieść można było w owym

czasie tylko do działki 40/3, a z innych pism wynika, że wnioskodawczyni była

doskonale zorientowana w stanie własności kompleksu działek, który otaczał dom

i działkę 40/3.

Sądy

obydwu

potwierdzających

instancji

samodzielne,

poczyniły

szereg

długotrwałe,

ustaleń

faktycznych

niezakłócone

posiadanie

nieruchomości przez wnioskodawczynię i jej matkę. Ustalenia te są wiążące,

wobec niepodniesienia przez skarżących prawidłowych zarzutów wymierzonych

w podstawę faktyczną rozstrzygnięcia i zarazem są wystarczające, aby przyjąć, że

posiadanie nieruchomości przez wnioskodawczynie i jej matkę miało charakter

samoistny i było rozciągnięte w czasie od 1970 r. Ewentualne przerwy posiadania

związane z wyjazdami wnioskodawczyni do Holandii nie powodowały utraty

posiadania, ponieważ po powrocie dotychczasowe władztwo nad nieruchomością

było kontynuowane. Ciągłość posiadania wspiera domniemanie z art. 340 k.c.

Kolejny zarzut Skarbu Państwa dotyczy wykładni art. 339 k.c. Zdaniem tego

skarżącego, porównanie treści art. 339 k.c. z art. 341 k.c. wskazuje na to, że

domniemanie samoistnego posiadania dotyczy tylko posiadacza aktualnego i nie

daje podstaw, aby rozciągnąć je także na poprzedniego posiadacza, którego

posiadanie może być doliczone do terminu zasiedzenia na podstawie art. 176 § 1

i 2 k.c. Rzeczywiście obydwa przepisy różnią się redakcją. Artykuł 339 k.c.

formułuje domniemanie „że ten, kto rzeczą faktycznie włada, jest posiadaczem

samoistnym”.

Natomiast

art.

k.c.

poza

podobnie

skonstruowanym

domniemaniem zgodności posiadania ze stanem prawnym („Domniemywa się, że

posiadanie jest zgodne ze stanem prawnym”) zawiera jeszcze drugie zdanie –

„Domniemanie to dotyczy również posiadania przez poprzedniego posiadacza”.

Zdaniem

skarżącego,

brak

analogicznego

postanowienia,

rozciągającego

domniemanie z art. 339 k.c. na poprzedniego posiadacza, wyłącza możliwość jego

zastosowania

przy

określeniu

charakteru

władztwa

poprzednika,

którego

posiadanie dolicza się na podstawie art. 176 k.c. Jeżeli więc aktualny posiadacz

chce skorzystać z możliwości doliczenia – musi wykazać, że poprzednik był

posiadaczem samoistnym, a nie tylko, że posiadał rzecz. Takie rozumowanie nie

jest uzasadnione. Zespół domniemań umieszczony w art. 339-341 k.c., jakkolwiek

w całości reguluje korzyści, jakie dla posiadacza wynikają z faktu władania rzeczą,

nie jest jednolity. W piśmiennictwie przyjmuje się, że domniemania realizują szereg

funkcji - zastępczą dla prawa własności, konstrukcyjno-prawną i wzbogacającą

treść prawa. Dwa pierwsze domniemania (posiadania samoistnego i ciągłości

posiadania) mają znaczenie przede wszystkim przy ocenie, czy zachodzą

przesłanki do nabycia własności przez zasiedzenie, a więc w sytuacji, kiedy

domniemanie z art. 341 k.c. nie działa, bowiem zasiedzieć rzecz może tylko ten,

kto nie jest jej właścicielem, a więc ten, czyje posiadanie przynajmniej przez

znaczny

okres

czasu

nie

było

wyrazem

realizacji

prawa

rzeczywiście

przysługującego lecz prawa uzurpowanego. Domniemania z art. 339 i 340 k.c.

pomagają zrekonstruować charakter i ciągłość posiadania, które to cechy – z uwagi

na długi termin, jaki musi upłynąć szczególnie do osiągnięcia skutku w postaci

zasiedzenia nieruchomości, często stawałyby się praktycznie nie do udowodnienia.

W tym wyraża się ich funkcja konstrukcyjno-prawna istotna z punktu widzenia

art. 172 k.c. Są to więc domniemania prawne, w których z określonego faktu

(faktycznego władztwa nad rzeczą) wywodzone są wnioski dotyczące także faktów

(samoistności posiadania i jego ciągłości). Inaczej działa domniemanie z art. 341

k.c. Jego rola polega na legitymizowaniu posiadacza w stosunku do osób trzecich

i zastępuje dowód własności lub dowód innego prawa, w zakresie którego

posiadanie jest wykonywane, opierając się na założeniu, że stan posiadania

najczęściej jest przejawem przysługującego prawa.

Generalnie domniemania działają na rzecz aktualnego posiadacza, nie zaś

na korzyść posiadacza który już utracił posiadanie, są bowiem korzyścią

wynikającą z faktu rzeczywistego wykonywanie władztwa nad rzeczą. O ile jednak

zmiana osoby posiadacza nie przekreśla faktu i charakteru posiadania przez

poprzednika, ponieważ są to dwa stanu faktyczne następujące po sobie, nie

podważające się wzajemnie, o tyle zmiana osoby posiadacza – gdyby nie zdanie

drugie z art. 341 k.c. – wyłączałaby możliwość powoływania się na posiadanie

przez poprzednika, jako dowód jego prawa do rzeczy. Skoro bowiem nie utrzymał

się on przy posiadaniu to jego prawo do rzeczy budziłoby wątpliwości i nie mogło

być łączone z posiadaniem lecz wykazywane wprost. W związku z wątpliwościami

jakie wywołał zakres działania domniemania przewidzianego w zdaniu drugim

art. 341 k.c., w orzecznictwie wyjaśniono, że przepis ten nie może być

interpretowany jako podstawa zwalczania domniemania na rzecz aktualnego

posiadacza domniemaniem na rzecz poprzedniego, daje natomiast możliwość

aktualnemu posiadaczowi, który wywodzi swoje posiadanie od poprzednika,

powołania się w stosunku do roszczeń osób trzecich na domniemanie wynikające

z posiadania przez tego poprzednika, a poprzednikowi umożliwia powołanie się na

domniemanie za okres jego posiadania (tak Sąd Najwyższy w orzeczeniu z dnia

25 stycznia 1958 r., I CR 1343/57, OSPiKA 1959/9/251, jeszcze na podstawie

art. 300 § 1 k.z.). W literaturze podniesiono dodatkowo, że nie jest też wyłączone

powołanie

się

przez poprzedniego

posiadacza

na

domniemanie

płynące

z posiadania przez aktualnego posiadacza, jeśli by to go miało chronić przed

roszczeniami osób trzecich. Jest to więc zupełnie inny, specyficzny splot powiązań

między posiadaniem jako dowodem prawa do nieruchomości aktualnego

posiadacza

i

posiadacza

poprzedniego.

Natomiast

posiadanie

samoistne

aktualnego posiadacza nie podważa możliwości takiego samego posiadania przez

poprzedniego i nie powoduje możliwości wystąpienia podobnych komplikacji, jak te,

które mogą powstać w wypadku domniemania zgodności posiadania z prawem.

Jeszcze silniej odmienności te zaznaczają się w wypadku domniemania z art. 340

k.c., dotyczącego ciągłości posiadania. Wprowadzanie dodatkowych zastrzeżeń

przez ustawodawcę było więc w tych przepisach zbędne.

Artykuł 176 k.c. uprawnia do doliczenia czasu posiadana poprzednika do

okresu posiadania posiadacza, w czasie posiadania przez którego upłynął okres

potrzebny do zasiedzenia własności w wypadkach kiedy doszło do przeniesienia

posiadania (§ 1) lub nastąpiło dziedziczenie posiadania (§ 2). W tych sytuacjach

ustawodawca dopuścił i usankcjonował sukcesję stanu faktycznego, jakim jest

posiadanie. Oznacza to, że następca przejmuje i kontynuuje stan posiadania

poprzednika. Wejście w posiadanie w miejsce poprzednika nie uzasadnia

pozbawienia następcy korzyści płynących z domniemań samoistności posiadania

i jego ciągłości, które do chwili przejścia posiadania współtworzyły charakter

władztwa poprzednika nad rzeczą. Jeśli więc posiadanie poprzednika należało

traktować jako samoistne i ciągłe – to takie posiadanie może doliczyć do swojego

następca. Pogląd ten, jako nie budzący wątpliwości, przyjmowany jest bez

szerszego uzasadnienia w piśmiennictwie i wyrażany w orzecznictwie (por.

np. postanowienie sadu najwyższego z dnia 12 maja 1998 r., II CKN 749/97,

nie publ.).

Niezależnie jednak od powyższych rozważań prawnych, prowadzących

do wniosku, że wnioskodawczyni mogła skutecznie powołać się na domniemanie

samoistnego i ciągłego posiadania spornej nieruchomości przez swoją matkę,

po której dziedziczy, stwierdzić należy, że ustalenia faktyczne poczynione

przez Sądy obydwu instancji stanowiły dostateczną podstawę do wnioskowania

o samoistnym i ciągłym posiadaniu działek przez J. K., nawet gdyby nie

zachodziły podstawy do stosowania domniemań z art. 339 i 340 k.c. Nie budzi

także wątpliwości spełnienie przez wnioskodawczynię pozostałych wymagań

stawianych przez art. 172 k.c. w zw. z art. 10 ustawy nowelizującej z dnia 28 lipca

1990 r.

W rezultacie skargi kasacyjne uczestników okazały się nieuzasadnione, co

spowodowało ich oddalenie na podstawie art. 39814 k.p.c. w zw. z art. 13 § 2 k.p.c.