I CSK 2630/23 · Sąd Najwyższy

I CSK 2630/23 POSTANOWIENIE 29 września 2023 r.Sąd Najwyższy w Izbie Cywilnej w składzie: SSN Monika Koba na posiedzeniu niejawnym 29 września 2023 r. w Warszawie‎w sprawie z wniosku Prokuratora Okręgowego w Bydgoszczy‎z udziałem J. L., G. L. i A.T.‎o ubezwłasnowolnienie częściowe J.L.,‎na skutek skargi kasacyjnej J. L.‎od postanowienia Sądu Apelacyjnego w Gdańsku‎z 19 grudnia 2022 r., V ACa 728/22, odmawia przyjęcia skargi kasacyjnej do rozpoznania.

UZASADNIENIE

Postanowieniem z 19 grudnia 2022 r. Sąd Apelacyjny w Gdańsku oddalił apelację uczestnika J. L. od postanowienia Sądu Okręgowego w Bydgoszczy z 24 marca 2022 r., orzekającego jego ubezwłasnowolnienie częściowe z powodu schizofrenii paranoidalnej. U podstaw rozstrzygnięcia Sądów meriti legło stwierdzenie, że u uczestnika stwierdzono schizofrenię paranoidalną oraz niezdolność do pracy i samodzielnej egzystencji na stałe. Wprawdzie jest częściowo zdolny do samodzielnego funkcjonowania w zakresie prostych czynności życia codziennego, a także do uczestnictwa w postępowaniu sądowym z pomocą prawną, ale wymaga nadzoru nad leczeniem, gdyż jego wgląd i krytycyzm chorobowy nie jest aktualnie zadawalający, a od regularnego leczenia i systematycznego przyjmowania leków jest uzależnione jego przystosowanie do norm społecznych i właściwy ogląd rzeczywistości.

Ponadto jego orientacja w zakresie przedmiotu i kierunku toczących się z jego udziałem spraw sądowych jest niewystarczająca, wymaga w tym zakresie nadzoru i wsparcia. Nie jest w stanie samodzielnie kierować swoim postępowaniem i podjąć ważnych życiowo decyzji. Ubezwłasnowolnienie częściowe pozwoli na zabezpieczenie interesów uczestnika, toczy się bowiem postępowanie spadkowe po zmarłej matce uczestników A. T., G. L. i J. L., w którym rodzeństwo jest silnie skonfliktowane. Uczestnik zamieszkuje w spadkowej nieruchomości, a jego żywotne interesy nie mogą być identyfikowane z interesami brata G.

L. i bratanka Ł. L., którzy udzielają mu bieżącej pomocy. Orzeczenie to zostało zaskarżone skargą kasacyjną przez uczestnika J. L. ( w treści skargi na skutek oczywistej omyłki odwołano się do postanowienia Sądu Apelacyjnego w Gdańsku III Wydziału Pracy i Ubezpieczeń Społecznych, prawidłowo przytaczając datę i sygnaturę zaskarżonego orzeczenia oraz domagano się zasądzenia kosztów postępowania według norm przepisanych od organu rentowego na rzecz odwołujących się). Skarżący we wniosku o przyjęcie skargi do rozpoznania powołał się na przesłanki z art. 3989 § 1 pkt 1, 2 i 4 k.p.c. Jego zdaniem w sprawie występuje istotne zagadnienie prawne dotyczące właściwego zastosowania art. 16 k.c. w zakresie przesłanek ubezwłasnowolnienia częściowego w sytuacji, gdy ubezwłasnowolnienie ma na celu pomóc osobie, która ma być ubezwłasnowolniona w załatwianiu jej spraw osobistych lub majątkowych a ograniczono się jedynie do ustalenia, że spełnione są przesłanki choroby psychicznej.Niezależnie od powyższego skarga kasacyjna jest oczywiście uzasadniona.

Ustalenie samego faktu choroby psychicznej nie może bowiem prowadzić do ubezwłasnowolnienia częściowego w sytuacji, gdy osoba, której postępowanie dotyczy, ma możliwość kierowania swym postępowaniem i nie jest jej potrzebna pomoc do prowadzenia swoich spraw. W konsekwencji Sąd powinien oddalić wniosek o ubezwłasnowolnienie, skoro sytuacja życiowa skarżącego jest ustabilizowana i nie zachodzi potrzeba podjęcia żadnych działań wymagających ustanowienia opieki. Prokurator Okręgowy w Bydgoszczy i uczestniczka A. T. w odpowiedziach na skargę kasacyjną wnieśli o odmowę przyjęcia jej do rozpoznania.Sąd Najwyższy zważył, co następuje:Skarga kasacyjna jest nadzwyczajnym środkiem zaskarżenia, którego rozpoznanie przez Sąd Najwyższy musi być uzasadnione względami o szczególnej doniosłości, wykraczającymi poza indywidualny interes skarżącego, a mającymi swoje źródło w interesie publicznym.

Zgodnie z art. 3989 § 1 k.p.c. Sąd Najwyższy przyjmuje skargę kasacyjną do rozpoznania, jeżeli w sprawie występuje istotne zagadnienie prawne, potrzeba wykładni przepisów prawnych budzących poważne wątpliwości lub wywołujących rozbieżności w orzecznictwie sądów, zachodzi nieważność postępowania lub skarga kasacyjna jest oczywiście uzasadniona. Sąd Najwyższy w ramach przedsądu bada tylko wskazane w skardze kasacyjnej okoliczności uzasadniające jej przyjęcie do rozpoznania, a nie podstawy kasacyjne i ich uzasadnienie.

Cel wymagania określonego w art. 3984 § 2 k.p.c. może być osiągnięty tylko przez powołanie i uzasadnienie istnienia przesłanek o charakterze publicznoprawnym, które będą mogły stanowić podstawę oceny skargi kasacyjnej pod kątem przyjęcia jej do rozpoznania. Sąd Najwyższy nie jest trzecią instancją sądową i nie jest jego rolą usuwanie błędów w zakresie wykładni i stosowania prawa w każdej indywidualnej sprawie. W judykaturze Sądu Najwyższego utrwalił się pogląd, że wskazanie przyczyny określonej w art. 3989 § 1 pkt 1 k.p.c. nakłada na skarżącego obowiązek przedstawienia zagadnienia o charakterze abstrakcyjnym wraz z argumentami prowadzącymi do rozbieżnych ocen prawnych, wykazania, że nie zostało ono rozstrzygnięte w dotychczasowym orzecznictwie, a wyjaśnienie go ma istotne znaczenie nie tylko dla rozstrzygnięcia tej konkretnej sprawy, ale także innych podobnych spraw, przyczyniając się do rozwoju prawa (zob. m.in. postanowienia Sądu Najwyższego z 10 maja 2001 r., II CZ 35/01, OSNC 2002, nr 1, poz. 11 i z 11 stycznia 2002 r., III CKN 570/01, OSNC 2002, nr 12, poz. 151).Oparcie natomiast wniosku o przyjęcie skargi kasacyjnej do rozpoznania na tym, że istnieje potrzeba wykładni przepisów prawnych budzących poważne wątpliwości lub wywołujących rozbieżności w orzecznictwie sądów wymaga wykazania, że określony przepis prawa, mimo że budzi poważne wątpliwości, nie doczekał się wykładni albo niejednolita wykładnia wywołuje wyraźnie wskazane przez skarżącego rozbieżności w orzecznictwie w odniesieniu do identycznych lub podobnych stanów faktycznych, które należy przytoczyć.

Nie istnieje przy tym istotne zagadnienie prawne ani potrzeba wykładni przepisów prawa, jeżeli Sąd Najwyższy zajął już stanowisko w kwestii tego zagadnienia oraz wykładni przepisów i wyraził swój pogląd we wcześniejszych orzeczeniach, a nie zachodzą żadne okoliczności uzasadniające zmianę tego poglądu (zob. m. in. postanowienia Sądu Najwyższego z 17 marca 2015 r., I PK 4/15, niepubl.; z 23 kwietnia 2015 r., I CSK 691/14, niepubl.; i z 12 grudnia 2008 r., II PK 220/08, niepubl.).Wniosek o przyjęcie skargi do rozpoznania nie spełnia tych wymogów.

Nie uzasadniono w nim odrębnie zagadnienia prawnego i wątpliwości wykładniczych, nie przeprowadzono analizy orzecznictwa i poglądów doktryny. Argumentacja skarżącego jest ogólnikowa, jednostronna i ogranicza się do lakonicznego przedstawienia własnego poglądu w opozycji do stanowiska prawnego Sądu drugiej instancji. Nie wykazuje zatem, że w sprawie ujawniły się zagadnienia wykładnicze o problemowym czy precedensowym charakterze, których wyjaśnienie wymagałoby zaangażowania Sądu Najwyższego i sprzyjało rozwojowi prawa. W takim ujęciu sformułowany przez skarżącego problem sprowadza się do kwestionowania prawidłowości stosowania przez Sąd Apelacyjny instytucji ubezwłasnowolnienia w okolicznościach sprawy.

Skarżący opiera się przy tym na założeniach sprzecznych z podstawą faktyczną zaskarżonego orzeczenia. Z jego motywów nie wynika bowiem by podstawą uwzględnienia wniosku było wyłącznie stwierdzenie u uczestnika choroby psychicznej. Niezależnie od powyższego problematyka przesłanek orzeczenia ubezwłasnowolnienia częściowego jest przedmiotem bogatego orzecznictwa Sądu Najwyższego, a uzasadnienie wniosku nie dostarcza argumentów przemawiających za potrzebą dodatkowej wypowiedzi Sądu Najwyższego w tym zakresie. Materia sprawy o ubezwłasnowolnienie, wkracza bezpośrednio w sferę dóbr wysoko chronionych i głęboko ingeruje w prawa i wolności człowieka ( zob. m.in. wyrok Trybunału Konstytucyjnego z 7 marca 2007 r., K 28/05, OTK-A 2007, nr 3, poz. 24).

W orzecznictwie Sądu Najwyższego instytucja ta została jednak ukształtowana jako stosowana wyłącznie w celu ochrony dobra i interesów osoby której dotyczy ( zob. m.in. postanowienia Sądu Najwyższego z 13 marca 1962 r., 2CR 435/61, RPE i S 1962, Nr 4, s.301; z 16 sierpnia 1962 r., I CR 320/62, OSN 1963, Nr 9, poz. 206; z 16 stycznia 1964 r., I CR 32/1963, OSN 1965, Nr 2, poz. 28; z 8 stycznia 1966 r., II CR 412/65, OSN 1966, Nr 10, poz. 170; z 15 maja 1969 r., I CR 132/1968, NP 1970, Nr 1, s. 114; z 27 października 1976 r., II CR 387/76, niepubl.; z 5 stycznia 1977 r., I CR 450/76, niepubl.; z 29 grudnia 1983 r., I CR 377/83, niepubl.; i z 28 września 1999 r., II CKN 269/99, Prok.

I Pr.- wkł. 2000/2/27). Kwestia czy warunki te zostały spełnione w okolicznościach konkretnej sprawy nie stanowi istotnego zagadnienia prawnego ani nie tworzy wątpliwości wykładniczych, lecz należy do sfery stosowania prawa.Zgodnie z utrwalonym stanowiskiem Sądu Najwyższego przez oczywistą zasadność skargi kasacyjnej (art. 3989 § 1 pkt 4 k.p.c.) należy natomiast rozumieć sytuację, w której skarga jest uzasadniona w sposób ewidentny, wskazując na rażące i poważne uchybienia zaskarżonego orzeczenia, które są możliwe do stwierdzenia bez konieczności prowadzenia bardziej złożonych rozumowań.

Jedynie w takim wypadku możliwa jest kontrola prawomocnego orzeczenia sądu drugiej instancji w postępowaniu kasacyjnym. Obciążenie go oczywistą i istotną wadą wskazuje, że usunięcie tego orzeczenia z obrotu leży w interesie publicznym – a tym samym, że może dojść do realizacji celu skargi kasacyjnej, jako nadzwyczajnego środka zaskarżenia (tak np. Sąd Najwyższy w postanowieniach z 10 kwietnia 2013 r., III CSK 67/13, niepubl. i z 29 września 2017 r., V CSK 162/17, niepubl.). Przesłanką przyjęcia skargi kasacyjnej nie jest oczywiste naruszenie konkretnego przepisu prawa materialnego lub procesowego, lecz sytuacja, w której naruszenie to spowodowało wydanie oczywiście nieprawidłowego orzeczenia (zob. m.in. postanowienie Sądu Najwyższego z 8 października 2015 r., IV CSK 189/15, niepubl. i przywołane tam orzecznictwo).

Bliższa analiza lakonicznego uzasadnienia wniosku o przyjęcie skargi kasacyjnej do rozpoznania nie pozwala przyjąć, by skarga była – w powyższym rozumieniu – oczywiście uzasadniona. Skarżący nie uwzględnił, że Sąd Najwyższy na etapie przedsądu nie bada podstaw kasacyjnych i ich uzasadnienia (art. 3984 § 1 pkt 2 k.p.c.), a jedynie wniosek o przyjęcie skargi kasacyjnej do rozpoznania i jego uzasadnienie (art. 3984 § 2 k.p.c.), które stanowią odrębne elementy konstrukcyjne skargi kasacyjnej. Skarga kasacyjna winna być zatem tak zredagowana i skonstruowana, by Sąd Najwyższy nie musiał poszukiwać w jej podstawach lub ich uzasadnieniu elementów kreatywnych skargi.

Skarżący powinien zatem podać argumenty wykazujące, że rzeczywiście skarga kasacyjna jest oczywiście uzasadniona i w czym – w jego ocenie – wyraża się ta „oczywistość”, a czego nie uczynił, odwołując się do zdawkowego zanegowania wystąpienia w sprawie przesłanek do orzeczenia ubezwłasnowolnienia częściowego. Odwołał się także do instytucji opieki, która nie znajduje zastosowania w przypadku ubezwłasnowolnienia częściowego ( art. 16 § 2 k.c.). Uzasadnienie przedstawione przez Sąd Apelacyjny nie pozwala przy tym stwierdzić oczywistych i rażących uchybień, które mogłyby odpowiadać analizowanej przesłance.

Ponadto, skarżący – twierdząc, że jedyną przyczyną zastosowania w stosunku do niego instytucji ubezwłasnowolnienia był sam fakt choroby psychicznej, przy ustabilizowanej sytuacji życiowej i braku potrzeby udzielenia mu pomocy do prowadzenia swoich spraw - pominął, że skarga kasacyjna jest instrumentem prawidłowości stosowania prawa przez sądy, a nie instrumentem kontroli ustaleń faktycznych przyjętych za podstawę zaskarżonego orzeczenia. Nie można zatem przenosić do postępowania kasacyjnego sporów dotyczących stanu faktycznego, gdyż jego ustalenie należy do sądów meriti, a Sąd Najwyższy nie ma w tym zakresie żadnych, ustrojowych ani procesowych kompetencji (zob. m.in. wyrok Sądu Najwyższego z 14 stycznia 2000 r., I CKN 1169/99, OSNC 1169/99, OSNC 2000, nr 7-8, poz. 139 oraz postanowienie Sądu Najwyższego z 18 lipca 2014 r., IV CSK 671/13, niepubl.).

Skarżący zasad tych nie respektuje odwołując się w podstawach skargi i jej uzasadnieniu do naruszenia art. 233 § 1 k.p.c. mimo, że jego zgłaszanie w postępowaniu kasacyjnym jest niedopuszczalne ( art. 3983 § 3 i 39813 § 2 k.p.c.). O oczywistej zasadności skargi nie może zatem świadczyć dokonanie przez Sąd Apelacyjny oceny dowodów w sposób który skarżący uznaje za wadliwy, są to bowiem zagadnienia usuwające się spod kontroli Sądu Najwyższego w postępowaniu kasacyjnym. Niedopuszczalne jest negowanie na etapie postępowania kasacyjnego podstawy faktycznej zaskarżonego orzeczenia z której wynika, że skarżący ma możliwość jedynie częściowego kierowania swoim postępowaniem, jest mu potrzebna pomoc do prowadzenia swoich spraw, w tym przede wszystkim w związku z toczącym się postępowaniem spadkowym.

Nie znajduje także potwierdzenia w poczynionych w sprawie ustaleniach faktycznych teza, że jego sytuacja życiowa jest ustabilizowana, skoro toczy się postępowanie spadkowe po jego matce, elementem majątku spadkowego jest nieruchomość, w której zamieszkuje, a konflikt między rodzeństwem i sprzeczne interesy w sprawach majątkowych związane ze spadkiem powodują, że jest mu potrzebna pomoc osoby trzeciej, która będzie mieć na względzie jego interesy, a nie innych członków jego rodziny. W konsekwencji wniosek o przyjęcie skargi do rozpoznania, w konfrontacji z motywami zaskarżonego orzeczenia, nie wykazuje tezy, że przy jego ferowaniu popełniono uchybienia w zakresie stosowania i wykładni prawa, które miały charakter kwalifikowany i nie podlegały różnym ocenom.Z tych względów, na podstawie art. 3989 § 2 k.p.c., Sąd Najwyższy odmówił przyjęcia skargi kasacyjnej do rozpoznania, nie znajdując też okoliczności, które w ramach przedsądu jest obowiązany brać pod uwagę z urzędu.Sąd Najwyższy nie orzekał o kosztach postępowania kasacyjnego w odpowiedziach na skargę nie domagano się bowiem zasądzenia kosztów od skarżącego, a pełnomocnik z urzędu - reprezentująca uczestnika także z wyboru - nie sformułowała wniosku w tym przedmiocie.[SOP][ms]