I CSK 259/10 · Sąd Najwyższy

Sygn. akt I CSK 259/10

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 3 lutego 2011 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Krzysztof Pietrzykowski (przewodniczący,

sprawozdawca)

SSN Bogumiła Ustjanicz

SSN Dariusz Zawistowski

Protokolant Beata Rogalska

w sprawie z powództwa Richarda K.

przeciwko Skarbowi Państwa reprezentowanemu przez Ministra Skarbu Państwa

o zapłatę,

po rozpoznaniu na rozprawie w Izbie Cywilnej w dniu 3 lutego 2011 r.,

skargi kasacyjnej powoda od wyroku Sądu Apelacyjnego

z dnia 17 września 2009 r.,

1. oddala skargę kasacyjną;

2. zasądza od powoda na rzecz Prokuratorii Generalnej

Skarbu Państwa 5400 (pięć tysięcy czterysta) złotych

tytułem kosztów postępowania kasacyjnego.

Uzasadnienie

Richard K. domagał się od Skarbu Państwa - Ministra Skarbu Państwa

zasądzenia kwoty 954 463,49 zł z odsetkami ustawowymi. Sąd Okręgowy

wyrokiem z dnia 29 czerwca 2006 r. oddalił powództwo. Na skutek apelacji powoda

Sąd Apelacyjny wyrokiem z dnia 13 marca 2008 r. uchylił zaskarżony wyrok i

znosząc postępowanie przed sądem pierwszej instancji od 13 dnia czerwca 2006 r.

przekazał

sprawę

Sądowi

Okręgowemu

do

ponownego

rozpoznania

i

rozstrzygnięcia o kosztach postępowania apelacyjnego.

Sąd Okręgowy, po ponownym rozpoznaniu sprawy, wyrokiem z dnia 31

grudnia 2008 r. oddalił powództwo oraz zasądził od powoda na rzecz pozwanego

kwotę 20 300 zł tytułem zwrotu kosztów procesu. Ustalił, że Sąd Okręgowy

wyrokiem z dnia 8 maja 2002 r. zasądził od przedsiębiorstwa państwowego Przedsiębiorstwa Automatyki i Aparatury Pomiarowej (dalej: Przedsiębiorstwa) na

rzecz Richarda K. kwotę 884 617,09 zł z ustawowymi odsetkami oraz kwotę

69 846,40 zł tytułem zwrotu kosztów postępowania. Zasądzona kwota stanowiła

odsetki od wierzytelności przypadających powodowi od upadłego Przedsiębiorstwa,

liczone od dnia ogłoszenia upadłości do dnia wykonania planu podziału funduszy

masy upadłości. Upadłość Przedsiębiorstwa została ogłoszona postanowieniem

Sądu Rejonowego z dnia 30 listopada 1994 r., a ukończenie postępowania

upadłościowego

stwierdzono

postanowieniem

z

dnia

czerwca

2000 r.

Przedsiębiorstwo zostało wykreślone z rejestru przedsiębiorstw postanowieniem

Sądu Rejonowego z dnia 20 lipca 2000 r., które uprawomocniło się dnia 29 stycznia

2002 r. Postanowieniem z dnia 13 sierpnia 2002 r., które uprawomocniło się dnia

30 kwietnia 2003 r., sędzia komisarz wydał Ministrowi Skarbu Państwa kwotę

4 583 553,97 zł pozostałą po przeprowadzonym postępowaniu upadłościowym,

złożoną w depozycie Sądu Rejonowego. Protokół zdawczo - odbiorczy przekazania

mienia został sporządzony dnia 27 grudnia 2006 r. Komornik Sądu Rejonowego

prowadził, na wniosek powoda, postępowanie egzekucyjne, które zostało umorzone

postanowieniem z dnia 17 września 2005 r.

Sąd Okręgowy podkreślił, że zamieszczone w art. 49 ust. 1 i 2 ustawy z dnia

25 września 1981 r. o przedsiębiorstwach państwowych (jedn. tekst: Dz. U.

z 2002 r. Nr 112, poz. 981 ze zm.; dalej „u.p.p.”), w brzmieniu obowiązującym do

dnia 15 stycznia 2003 r., sformułowanie „z dniem likwidacji”, należy rozumieć

zgodnie z definicją zawartą w art. 18a ust. 1 u.p.p., z której wynika, iż chodzi tu

o wykreślenie przedsiębiorstwa z rejestru. Przedsiębiorstwo zostało wykreślone

z rejestru dnia 29 stycznia 2002 r., a przejęcie mienia Przedsiębiorstwa nastąpiło

po jego likwidacji, a nie w toku postępowania upadłościowego. Sąd Okręgowy nie

dopatrzył się podstawy odpowiedzialności pozwanego w art. 40 § 2 k.c., który ma

zastosowanie w razie nieodpłatnego przejęcia określonego składnika mienia od

państwowej osoby na podstawie odrębnego przepisu, a nie przejęcia mienia po

likwidacji państwowej osoby prawnej. Sąd Okręgowy nie uwzględnił wniosków

powoda o zwrócenie się do Trybunału Konstytucyjnego z pytaniem o zgodność

prezentowanej wykładni art. 40 § 2 k.c. z art. 21 Konstytucji RP oraz do ETS

z pytaniem, czy art. 40 § 2 k.c. nie narusza przepisów TWE o swobodzie przepływu

kapitału pomiędzy państwami członkowskimi.

Powód wniósł apelację od wyroku Sądu Okręgowego.

Sąd Apelacyjny wyrokiem z dnia 17 września 2009 r. oddalił apelację i

zasądził od powoda na rzecz pozwanego 5 400 zł tytułem kosztów zastępstwa

procesowego w postępowaniu apelacyjnym.

Sąd Apelacyjny podkreślił, że powód uzyskał tytuł wykonawczy przeciwko

Przedsiębiorstwu, które – po ukończeniu postępowania upadłościowego – zostało

wykreślone z rejestru. Podzielił wykładnię art. 49 ust. 1 u.p.p. w brzmieniu

obowiązującym przed dniem 15 stycznia 2003 r. dokonaną przez Sąd Okręgowy,

że zwrot „z dniem likwidacji lub upadłości przedsiębiorstwa” oznaczał dzień

wykreślenia przedsiębiorstwa z rejestru, co zresztą expressis verbis znalazło wyraz

w brzmieniu tego przepisu obowiązującym od dnia 15 stycznia 2003 r. W wypadku

likwidacji przedsiębiorstwa odpowiedź co do daty ustania bytu prawnego zawierał

przepis 18a u.p.p., wiążąc likwidację z wykreśleniem przedsiębiorstwa z rejestru.

Przepisy rozporządzenia Prezydenta Rzeczypospolitej z dnia 24 października

1934 r. - Prawo upadłościowe (jedn. tekst: Dz. U. z 1991 r. Nr 118, poz. 512 ze zm.)

nie zawierały regulacji co do upadłości, ale, uwzględniając, że przedsiębiorstwo

państwowe jest osobą prawną, odpowiedzi należało poszukiwać w przepisach

dotyczących rejestracji tych osób. Zdaniem Sądu Apelacyjnego, z punktu widzenia

celu regulacji zawartej w art. 49 ust. 1 u.p.p. nie ma dostatecznego uzasadnienia

prawnego czynienie różnicy pomiędzy chwilą likwidacji (wykreśleniem z rejestru)

a chwilą

upadłości

(według

skarżącego

–

postanowieniem

o

ukończeniu

postępowania upadłościowego). Nie wiadomo bowiem, dlaczego przy likwidacji

mienie to miałby przejmować minister Skarbu Państwa z chwilą ustania bytu

prawnego przez przedsiębiorstwo, a przy upadłości – o wiele wcześniej, bo już po

uprawomocnieniu się postanowienia o ukończeniu postępowania upadłościowego,

a więc wówczas, gdy przedsiębiorstwo ciągle istnieje. Pozbawienie w takiej sytuacji

przedsiębiorstwa mienia nosiłoby wszelkie cechy wywłaszczenia. Sąd Apelacyjny

podkreślił ponadto, że art. 49 ust. 1 u.p.p. nie czyni Skarbu Państwa następcą

prawnym przedsiębiorstwa państwowego ani też nie kreuje odpowiedzialności

Skarbu Państwa za długi takiego przedsiębiorstwa. Kwestię tę rozstrzyga art. 40

§ 2 k.c., z którego wynika, że dopuszcza on - jako wyjątek od zasady przewidzianej

w § 1 - odpowiedzialność Skarbu Państwa za zobowiązania państwowej osoby

prawnej wówczas, gdy Skarb Państwa przejął nieodpłatnie składnik mienia od tej

osoby prawnej (kumulatywne przystąpienie do długu). Osoba prawna musi jednak

istnieć, co w niniejszej sprawie nie miało miejsca.

Sąd Apelacyjny podzielił stanowisko Sądu Okręgowego, że nie było

podstawy do zwracania się do Trybunału Konstytucyjnego o zbadanie zgodności

art.

§

k.c.

oraz

art.

i

49a

u.p.p.

z

art.

Konstytucji.

Niemożność zaspokojenia się wierzyciela wobec utraty przez dłużnika bytu

prawnego nie pozostaje w związku z przewidzianą w art. 56-60 TWE zasadą

swobody przepływu kapitału, stąd brak było potrzeby występowania do ETS

z sugerowanym w apelacji pytaniem prawnym.

Powód w skardze kasacyjnej zaskarżył wyrok Sądu Apelacyjnego w całości,

zarzucając naruszenie prawa materialnego, mianowicie art. 40 § 2 k.c. oraz art. 49

ust. 1 i art. 49a u.p.p. przez błędną wykładnię i niewłaściwe zastosowanie.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Podniesione w skardze kasacyjnej zarzuty naruszenia prawa materialnego

są nietrafne, o czym świadczy w szczególności powołane w uzasadnieniu

zaskarżonego wyroku orzecznictwo Sądu Najwyższego.

Zgodnie z art. 49 ust. 1 u.p.p., w brzmieniu obowiązującym przed dniem

15 stycznia 2003 r., z dniem likwidacji lub upadłości przedsiębiorstwa mienie tego

przedsiębiorstwa pozostałe po likwidacji lub upadłości, w tym środki finansowe,

przejmuje, z zastrzeżeniem ust. 5, minister właściwy do spraw Skarbu Państwa

albo Agencja Własności Rolnej Skarbu Państwa. Przepis ten otrzymał nowe

brzmienie na podstawie art. 3 ustawy z dnia 5 grudnia 2002 r. o zmianie ustawy

o zasadach wykonywania uprawnień przysługujących Skarbowi Państwa, ustawy

o komercjalizacji i prywatyzacji przedsiębiorstw państwowych oraz niektórych

innych ustaw (Dz. U. Nr 240, poz. 2055), według którego z dniem wykreślenia

przedsiębiorstwa państwowego z rejestru sądowego mienie pozostałe po tym

przedsiębiorstwie, w tym środki finansowe, przejmuje, z zastrzeżeniem ust. 5,

minister właściwy do spraw Skarbu Państwa.

Sąd Najwyższy podkreślił w wyroku z dnia 8 sierpnia 2007 r., I CSK 181/07

(niepubl.; zob. także wyrok Sądu Najwyższego z dnia 27 marca 2008 r., II CSK

556/07, niepubl.), że zarzuty dotyczące naruszenia prawa materialnego w istocie

rzeczy sprowadzają się – jak w niniejszej sprawie – do tego, czy Skarb Państwa

przejmuje

zobowiązania

po

zlikwidowanym

lub

upadłym

przedsiębiorstwie

państwowym, a jeśli tak, to na jakiej podstawie prawnej. Problem ten wiąże się

z prawidłową wykładnią przede wszystkim art. 40 § 2 k.c. i art. 49 ust. 1 u.p.p.

Artykuł 49 ust. 1 u.p.p. w obecnym brzmieniu nie daje podstaw do zastosowania

art. 40 § 2 k.c. w zakresie zobowiązań zlikwidowanego przedsiębiorstwa

państwowego przez Skarb Państwa, a skoro brak jest przepisu szczególnego,

na podstawie którego można byłoby uzasadnić takie przyjęcie, to obowiązuje

reguła wyrażona w art. 40 § 1 k.c., który przewiduje nieponoszenie przez Skarb

Państwa odpowiedzialności za zobowiązania państwowych osób prawnych.

Uzasadniony jest więc wniosek, że art. 49 ust. 1 u.p.p. w brzmieniu obowiązującym

od dnia 15 stycznia 2003 r. nie stanowi podstawy prawnej do przejęcia przez

Skarb Państwa zobowiązań po zlikwidowanym przedsiębiorstwie państwowym

(zob. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 22 lutego 2006 r., III CSK 4/06, niepubl.).

W okolicznościach niniejszej sprawy znajduje jednak zastosowanie art. 49

ust. 1 u.p.p. w brzmieniu sprzed nowelizacji. Nie oznacza to jednak, że w sprawie

znajduje zastosowanie art. 40 § 2 k.c., według którego w razie nieodpłatnego

przejęcia, na podstawie obowiązujących ustaw, określonego składnika mienia od

państwowej osoby prawnej na rzecz Skarbu Państwa, ten ostatni odpowiada

solidarnie z osobą prawną za zobowiązania powstałe w okresie, gdy składnik

stanowił własność danej osoby prawnej, do wysokości wartości tego składnika

ustalonej według stanu z chwili przejęcia, a według cen z chwili zapłaty.

Zgodnie z wyrokiem Sądu Najwyższego z dnia 8 sierpnia 2007 r., I CSK 181/07,

przemawiają za tym następujące argumenty. Po pierwsze, art. 49 ust. 2 u.p.p.

znajduje zastosowanie w sytuacji, gdy po likwidacji lub upadłości przedsiębiorstwa

państwowego pozostało mienie (czyli aktywa). Przejęcie tego mienia w rozumieniu

art. 44 k.c. (własność i inne prawa majątkowe) następuje po likwidacji lub upadłości

państwowej osoby prawnej, to jest przedsiębiorstwa państwowego, a nie od

państwowej osoby prawnej, jak tego wymaga art. 40 § 2 k.c. Przejęcie mienia

na podstawie art. 49 ust. 1 u.p.p. następuje więc po likwidacji, czyli po wykreśleniu

z rejestru sądowego przedsiębiorstwa państwowego. Nie chodzi tu więc o przejęcie

mienia od przedsiębiorstwa państwowego postawionego w stan likwidacji,

czyli w toku likwidacji, a więc w sytuacji istnienia dwóch podmiotów prawa, to jest

przedsiębiorstwa państwowego i Skarbu Państwa. Takiej zaś sytuacji dotyczy art.

40 § 1 k.c. przewidujący solidarną odpowiedzialność obu tych podmiotów.

Po drugie, sformułowanie art. 49 ust. 1 u.p.p., w brzmieniu obowiązującym

do dnia 15 stycznia 2003 r., „z dniem likwidacji” musi być rozumiane tak,

jak zdefiniowano to ustawowo w art. 18a ust. 1 u.p.p. Z tej zaś definicji

jednoznacznie wynika, że elementem pojęcia likwidacji przedsiębiorstwa jest

„wykreślenie przedsiębiorstwa z rejestru”. Po trzecie, art. 40 § 2 k.c., będący

wyjątkiem

od przedstawionej

w

art.

§

k.c.

zasady

wzajemnej

nieodpowiedzialności Skarbu Państwa i państwowych osób prawnych, dotyczy tylko

i wyłącznie sytuacji nieodpłatnego przejęcia przez Skarb Państwa od państwowej

osoby określonego składnika mienia na podstawie odrębnego przepisu, a nie

przejęcia

mienia

pozostałego

po

likwidacji

państwowej

osoby

prawnej.

Oznacza to, że art. 40 § 2 k.c. nie ma zastosowania w zakresie odpowiedzialności

za zobowiązania zlikwidowanych państwowych osób prawnych. Po czwarte,

nowelizacja art. 49 ust. 1 u.p.p., a w szczególności zastąpienie sformułowania

„z dniem

likwidacji

przedsiębiorstwa”

określeniem

„z

dniem

wykreślenia

przedsiębiorstwa państwowego z rejestru” uzasadnia wniosek, że ratio legis

przepisu od początku była taka sama. Chodziło o stosowanie szczególnej podstawy

prawnej do przejęcia przez Skarb Państwa - Ministra Skarbu Państwa mienia

pozostałego po likwidacji przedsiębiorstwa państwowego, przy czym przez

likwidację należy rozumieć ustanie bytu prawnego przedsiębiorstwa państwowego.

Z przedstawionych powodów Sąd Najwyższy na podstawie art. 39814 k.p.c.

orzekł, jak w sentencji.

jz