I CSK 256/06 · Sąd Najwyższy

Sygn. akt I CSK 256/06

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 30 listopada 2006 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Antoni Górski (przewodniczący)

SSN Zbigniew Kwaśniewski (sprawozdawca)

SSN Zbigniew Strus

w sprawie z powództwa Przedsiębiorstwa "S." Spółki z o.o. w W.

przeciwko Skarbowi Państwa reprezentowanemu przez Ministra Finansów

o zapłatę,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej

w dniu 30 listopada 2006 r.,

skargi kasacyjnej strony powodowej od wyroku

Sądu Apelacyjnego z dnia 24 lutego 2006 r.,

oddala skargę kasacyjną i zasądza od powódki na rzecz

pozwanego kwotę 3600 zł (trzy tysiące sześćset złotych) tytułem

kosztów postępowania kasacyjnego.

Uzasadnienie

Sąd pierwszej instancji oddalił powództwo o zapłatę kwoty 1.507.405 zł

tytułem odsetek ustawowych za opóźnienie w spełnieniu świadczenia, należnych za

okres od dnia 31 marca 1991 r. do dnia 2 sierpnia 1995 r. Uznał, że roszczenie

o odsetki jest roszczeniem o świadczenie okresowe przedawniającym się

z upływem trzech lat, na mocy art. 118 k.c. Przyjmując, że zapłata należności

głównej dokonana w dniu 2 sierpnia 1995 r. stanowiła uznanie w tym dniu

roszczenia w całości, to termin jego przedawnienia biegłby na nowo poczynając od

dnia 3 sierpnia 1995 r. i upłynąłby z końcem dnia 3 sierpnia 1998 r., stwierdził Sąd

Okręgowy. W konsekwencji Sąd ten oddalił powództwo, uznając zasadność

podniesionego zarzutu przedawnienia roszczenia.

Sąd Apelacyjny oddalił apelację powodowej Spółki.

Stwierdził, że wynikający z art. 118 k.c. trzyletni termin przedawnienia

roszczeń związanych z prowadzeniem działalności gospodarczej odnosi się nie

tylko

do

roszczeń

w

stosunkach

między

przedsiębiorcami,

ale

do

tak

kwalifikowanych roszczeń z punktu widzenia ich związku z określonym rodzajem

działalności. Nadto uznał, że jeśli roszczenie o spełnienie świadczenia głównego

wygasło na skutek wykonania, to z tą chwilą pozostałe roszczenia uboczne uległy

przekształceniu w roszczenia samodzielne, których przedawnienie powinno być

rozpatrywane

samodzielnie.

Sąd

odwoławczy

przyjął,

że

trzyletni

termin

przedawnienia roszczenia powoda o zapłatę niespłaconych odsetek z tytułu

opóźnienia upłynął z dniem 3 sierpnia 1998 r. (zapłata należności głównej nastąpiła

w dniu 2 sierpnia 1995 r.), a więc jeszcze przed wytoczeniem niniejszego

powództwa, z którym powód wystąpił w dniu 13 lipca 2004 r.

Nadto Sąd drugiej instancji stwierdził, że zasadnie przyjął Sąd Okręgowy,

iż międzyrządowe porozumienia ramowe o przejęciu należności i zobowiązań

przedsiębiorców nie mogą być uznane za przejęcie długu, bowiem nie są one

umową zawartą w konfiguracji podmiotowej określonej w art. 519 § 2 k.c.

Sąd Apelacyjny zaaprobował również stanowisko Sądu pierwszej instancji

wskazujące na brak podstaw do przyjęcia, że nastąpiło odnowienie w rozumieniu

art. 506 k.c. Podkreślił, że odnowienie następuje na mocy umowy między

wierzycielem a dłużnikiem, której strony mają na celu umorzenie dotychczasowego

zobowiązania i zastąpienie go nowym zobowiązaniem. Tymczasem pozwany nie

był zobowiązany do świadczenia na rzecz powoda, bo stron sporu nie wiązał żaden

stosunek zobowiązaniowy.

Skarga kasacyjna powódki oparta została na obu podstawach kasacyjnych.

Skarżąca zarzuciła naruszenie przepisów postępowania mające istotny

wpływ na wynik sprawy, a mianowicie art. 328 § 2 k.p.c. w zw. z art. 233 § 1 k.p.c.

i w zw. z art. 391 § 1 k.p.c. polegające na pominięciu okoliczności, że pozwany nie

przedstawił dokumentu zawierającego zgodę powoda na zrzeczenie się prawa do

dochodzenia odsetek, a nadto niewskazaniu fragmentu Umowy Międzyrządowej

będącego źródłem ograniczenia obowiązku pozwanego do

zapłaty na rzecz

powoda jedynie należności głównej.

W ramach pierwszej podstawy kasacyjnej powódka zarzuciła nieprawidłowe

zastosowanie art. 117 k.c. w zw. z art. 118 k.c. przez błędne uznanie, że roszczenie

powódki jako „roszczenie okresowe” i jednocześnie roszczenie związane

z działalnością gospodarczą przedawnia się z upływem trzech lat i że przedawniło

się przed dniem wniesienia pozwu. Zarzut nieprawidłowej wykładni art. 519 § 2 pkt

2 k.c. w zw. z art. 522 k.c. uzasadniono odmową uznania Porozumienia Ramowego

z 30 stycznia 1995 r. oraz uchwały Rady Ministrów nr 54/95 z dnia 16 maja 1995 r.

za spełniające przymiot umowy o przejęcie długu. Z kolei naruszenie art. 506 k.c.

przez

jego

nieprawidłową

wykładnię

uzasadniono

błędnym

uznaniem,

że wymienione Porozumienie i uchwała Rady Ministrów nie były nowacją, przez

którą pozwany zobowiązał się spełnić wobec powódki to samo świadczenie,

do którego zobowiązany był jej dłużnik lecz z innej podstawy prawnej.

W uzasadnieniem skargi kasacyjnej powódka wywodzi, że roszczenie

o odsetki traci więź zarówno z prowadzeniem działalności gospodarczej jak

i z każdym innym stosunkiem prawnym, a samodzielną jego podstawą jest art.

481 § 1 k.c. W konsekwencji odsetki za opóźnienie w zapłacie należności głównej

należy uznać z świadczenie jednorazowe, a roszczenie o jego spełnienie ulega 10letniemu przedawnieniu, twierdzi skarżąca. Zdaniem powódki, dyskusyjna jest moc

uchwały

nr

54/95

Rady

Ministrów

jako

aktu

prawnego

powszechnie

obowiązującego i będącego źródłem ograniczenia jej roszczeń.

W piśmie procesowym z dnia 20 lipca 2006 r. Prokuratorii Generalnej,

zastępującej Ministra Finansów reprezentującego pozwany Skarb Państwa,

wniesiono m.in. o oddalenie skargi

kasacyjnej i o zasądzenie kosztów

postępowania. Prokuratoria Generalna wskazała na argumenty zmierzające do

podważenia zasadności poszczególnych zarzutów sformułowanych w ramach

każdej z obu podstaw kasacyjnych, przytoczonych w skardze kasacyjnej.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Skarga kasacyjna, jako pozbawiona uzasadnionych podstaw, podlegała

oddaleniu.

W odniesieniu do zarzutu naruszenia przepisów procesowych strona

skarżąca nie przedstawiła żadnej argumentacji mającej wskazywać na to,

że zarzucane naruszenie mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy, co już

wystarcza dla stwierdzenia braku przesłanki przesądzającej o wystąpieniu drugiej

podstawy kasacyjnej. Uzasadnienie zarzutów naruszenia przepisów procesowych

zmierza do wykazania, że powódka nie utraciła uprawnienia do żądania

od pozwanego zapłaty odsetek z tytułu opóźnienia. Nawet hipotetyczne tylko

przyjęcie trafności tego zarzutu nie mogłoby mieć żadnego wpływu na wynik

sprawy, ponieważ o braku podstaw do uwzględnienia roszczeń powódki o zapłatę

odsetek przesądziło

przedmiotowego

ostatecznie ich przedawnienie, a nie

zakresu

roszczeń

powódki

tylko

do

ograniczenie

żądania

spełnienia

naruszenia

przepisów

świadczenia głównego.

W

tym

stanie

rzeczy

oceny

zarzutów

materialnoprawnych należało dokonać z uwzględnieniem stanu faktycznego

będącego podstawą orzekania dla Sądu drugiej instancji.

Nieuzasadnionym okazał się zarzut skarżącej Spółki, że Sąd odwoławczy

dopuścił się błędnej

wykładni przepisów

art. 117 k.c. i art. 118 k.c. uznając,

że roszczenie powódki o zapłatę odsetek za opóźnienie przedawnia się

z upływem trzech lat, a nie - jak twierdzi powódka – podlega dziesięcioletniemu

przedawnieniu. W orzecznictwie Sądu Najwyższego ukształtował się jednolity

pogląd, że także roszczenie o zapłatę odsetek ustawowych należnych z tytułu

opóźnienia w spełnieniu świadczenia pieniężnego ma charakter roszczenia

o świadczenie okresowe, które ulega przedawnieniu po upływie trzyletniego

terminu wynikającego z art. 118 k.c. (zob. np. uchwałę SN z dnia 9 listopada

1994 r., III CZP 141/94, M. Prawn. 1995/3/83 ; wyrok SN z dnia 5 lutego 1998 r.,

III CKN 368/97, niepubl.). Co więcej, w uchwale podjętej w składzie powiększonym

Sąd Najwyższy wyraźnie stwierdził, że ustanowiony w art. 118 k.c. trzyletni termin

przedawnienia roszczeń o świadczenia okresowe stosuje się do roszczeń

o zapłatę odsetek za opóźnienie także wtedy, gdy roszczenie główne ulega

przedawnieniu w krótszym terminie (uchwała składu siedmiu sędziów Sądu

Najwyższego z dnia 26 stycznia 2005 r., III CZP 42/04/, OSNC 2005, Nr 9, poz.

149). Wbrew stanowisku strony skarżącej, na długość terminu przedawnienia

roszczenia o zapłatę odsetek za opóźnienie nie ma wpływu fakt spełnienia

świadczenia głównego. Nawet jeżeli to ostatnio wymienione świadczenie zostało

spełnione przed upływem terminu przedawnienia roszczenia o jego spełnienie,

co powoduje, że roszczenie o odsetki przekształca się wówczas w roszczenie

samodzielne, to takie samodzielne roszczenie o zapłatę odsetek podlega

trzyletniemu

przedawnieniu,

gdyż

nie

traci

ono

charakteru

roszczenia

o świadczenie okresowe (wyrok SN z dnia 21 kwietnia 2005 r., III CK 307/04,

niepubl.) Innymi słowy, nawet w przypadku gdy roszczenie główne wygasło na

skutek dokonania zapłaty przed upływem terminu przedawnienia, to do

przedawnienia roszczenia o zapłatę odsetek za opóźnienie w spełnieniu

świadczenia głównego stosuje się ustanowiony w art. 118 k.c. trzyletni termin

przedawnienia i to także wtedy, gdy termin przedawnienia roszczenia głównego już

upłynął (wyrok SN z dnia 9 czerwca 2005 r., III CK 619/04, niepubl.).

Samodzielność i niezależność roszczenia o odsetki za opóźnienie w spełnieniu

długu głównego nie pozbawia tego roszczenia charakteru roszczenia o świadczenia

okresowe, które podlega ustanowionemu w art. 118 k.c. trzyletniemu terminowi

przedawnienia i to bez względu na związek tego roszczenia z prowadzeniem

działalności gospodarczej (wyrok SN z dnia 19 maja 2005 r., V CK 445/03, niepubl.; wyrok SN

z dnia 10 sierpnia 2005 r., I CK 110/05, niepubl.).

Chybionym okazał się również zarzut nieprawidłowej wykładni art. 519 § 2 pkt 2 k.c.

w zw. z art. 522 k.c. Przeciwnie, Sąd Apelacyjny dokonał prawidłowej wykładni przepisów art.

519 § 2 k.c. trafnie stwierdzając, że dla skuteczności przejęcia długu niezbędne jest zawarcie

umowy z uwzględnieniem konfiguracji podmiotowej wynikającej z któregokolwiek z obu

punktów art. 519 § 2 k.c. W konsekwencji Sąd odwoławczy zasadnie uznał,

że międzyrządowe porozumienia ramowe, stroną których nie była ani powódka, ani jej

dłużnik, nie mogą być uznane za skutkujące przejęciem długu na mocy art. 519 § 2 k.c.,

ponieważ nie są one zawarte ani pomiędzy wierzycielem (którym jest powódka) a osobą

trzecią, ani pomiędzy dłużnikiem powódki a osobą trzecią. I chociaż przejęcie długu nie

narusza treści istniejącego stosunku zobowiązaniowego, a jedynie powoduje zmianę

osoby dłużnika przy zachowaniu tożsamości przejmowanego zobowiązania (wyrok

SN z dnia 23 stycznia 2002 r., II CKN 888/99, LEX nr 53307; wyrok SN z dnia

12 lipca 2002 r., V CKN 1113/00, LEX nr 56056), to o skuteczności tego przejęcia

przesądza jednak zawarcie w formie pisemnej (art. 522) umowy między stronami

wskazanymi w art. 519

§ 2 pkt

1 i 2 k.c. O tym, że do zawarcia umów

w konfiguracji podmiotowej wskazanej w tych przepisach nie doszło świadczy

nawet stanowisko samej powódki, która w uzasadnieniu skargi kasacyjnej

wyraźnie stwierdziła, że zarówno ona jak i jej rosyjski kontrahent nie mieli żadnego

wpływu na kształt nowopowstałego zobowiązania.

Wreszcie bezzasadny okazał się zarzut nieprawidłowej wykładni art. 506

k.c., uzasadniony odmową uznania Porozumienia Ramowego z dnia 30 stycznia

1995 r. i uchwały RM nr 54/95 z dnia 16 maja 1995 r. za będące źródłem nowacji.

Trafna jest dokonana przez Sąd Apelacyjny wykładnia art. 506 k.c., że odnowienie

dochodzi do skutku w wyniku umowy zawartej między wierzycielem a dłużnikiem,

a wolą

stron

tej

umowy

jest

umorzenie

dotychczasowego

zobowiązania

i zastąpienie go nowym zobowiązaniem, lub opartym na innej podstawie prawnej.

Jest bezspornym, że nie doszło do zawarcia takiej umowy między powódką a jej

dłużnikiem, a skutków prawnych nowacji nie może wywoływać ani porozumienie

międzyrządowe zawarte bez udziału stron stosunku obligacyjnego, ani tzw.

samoistna uchwała Rady Ministrów.

W tym stanie rzeczy Sąd Najwyższy orzekł jak w sentencji na podstawie art.

39814 k.p.c.

O kosztach postępowania kasacyjnego orzeczono na podstawie art. 98 § 1

i art. 99 k.p.c. oraz na podstawie § 6 pkt 7 i § 12 ust. 4 pkt 2 rozporządzenia

Ministra Sprawiedliwości z dnia 28 września 2002 r. w sprawie opłat za czynności

radców prawnych oraz ponoszenia przez Skarb Państwa kosztów pomocy prawnej

udzielonej przez radcę prawnego ustanowionego z urzędu (Dz.U. Nr 163

poz. 1349).

jz