I CSK 253/11 · Sąd Najwyższy

Sygn. akt I CSK 253/11

POSTANOWIENIE

Dnia 15 lutego 2012 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Tadeusz Wiśniewski (przewodniczący, sprawozdawca)

SSN Grzegorz Misiurek

SSN Wojciech Katner

w sprawie z wniosku S. T.

o stwierdzenie nabycia spadku,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej

w dniu 15 lutego 2012 r.,

skargi kasacyjnej wnioskodawczyni

od postanowienia Sądu Okręgowego

z dnia 27 stycznia 2011 r.,

uchyla zaskarżone postanowienie oraz postanowienie Sądu

Rejonowego z 27 września 2010 r.

Uzasadnienie

Postanowieniem z dnia 27 stycznia 2011 r. Sąd Okręgowy oddalił zażalenie

wnioskodawczyni na postanowienie Sądu Rejonowego z dnia 27 września 2010 r. o

odrzuceniu - ze względu na brak jurysdykcji krajowej sądów polskich - wniosku w

sprawie o stwierdzenie nabycia spadku po zmarłej J. H.

Wnioskodawczyni od postanowienia Sądu drugiej instancji złożyła skargę

kasacyjną, w której - zarzucając naruszenie art. 17 ust. 4 ustawy z dnia

15 lutego 1962 r. o obywatelstwie polskim (tekst jedn.: Dz.U. z 2000 r., Nr 28, poz.

353 ze zm.) oraz art. 1108 k.p.c. - wniosła o uchylenie tego postanowienia oraz

poprzedzającego je postanowienia Sądu Rejonowego.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Skarga kasacyjna zasługuje na uwzględnienie.

Zgodnie z art. 1099 § 1 k.p.c., brak jurysdykcji krajowej sąd bierze pod

rozwagę w każdym stanie sprawy, a w razie stwierdzenia braku jurysdykcji krajowej

odrzuca pozew albo wniosek, z zastrzeżeniem jednak art. 1104 § 2 lub art. 1105

§ 5 k.p.c. Z regulacji tej wynika, że ustalenie jurysdykcji krajowej w sprawie, w której

nie jest dopuszczalne zawarcie umowy o jurysdykcję, powinno następować

z urzędu. W tym bowiem zakresie jurysdykcja krajowa stanowi bezwzględną

przesłankę procesową, która prowadzi, w razie jej braku do nieważności

postępowania (art. 1099 § 2 k.p.c.). W związku z tym nie może budzić wątpliwości,

że kwestia wyjaśnienia, czy w sprawie sądom polskim przysługuje jurysdykcja

krajowa jest obowiązkiem sądu.

W

okolicznościach

sprawy

wnioskodawczyni

A.

T. domagała

się

stwierdzenia nabycia spadku po zmarłej 14 sierpnia 1993 r. w Toronto – J. H.

Należy zatem podkreślić, że zgodnie z art. 1108 § 1 k.p.c. w brzmieniu

obowiązującym przed 1 lipca 2009 r. (wniosek w sprawie wpłynął do Sądu w dniu

12 czerwca 2009 r., zob. k. 11), do jurysdykcji krajowej należą sprawy spadkowe,

jeżeli spadkodawca w chwili śmierci miał obywatelstwo polskie lub, nie posiadając

żadnego obywatelstwa, zamieszkiwał w Polsce. Wynika z tego, że łącznikiem, który

mógł ewentualnie uzasadnić jurysdykcję krajową sądów polskich w myśl

przytoczonego artykułu było przede wszystkim polskie obywatelstwo zmarłej J. H. w

chwili śmierci, tj. 14 sierpnia 1993 r. Sądy obu instancji uznały jednak, że

okoliczność, iż spadkodawczyni była obywatelką polską w chwili śmierci nie została

przez wnioskodawczynię, mimo kilkukrotnego wzywania, wykazana.

Ze stanowiskiem Sądów obu instancji nie sposób jednak się zgodzić.

W nauce polskiej dominuje pogląd, że sąd ma obowiązek z urzędu zgromadzić

materiał procesowy niezbędny dla oceny istnienia bezwzględnych przesłanek

procesowych. Chodzi tu zarówno o powoływanie się na istnienie lub też brak tego

rodzaju przesłanki, jak i wskazywanie stosownych dowodów na te okoliczności.

Kwestia ta nie może być pozostawiona wyłącznie inicjatywie stron i uczestników

postępowania wobec istnienia, związanego z bezwzględnymi przesłankami

procesowymi, interesu publicznego, przejawiającego się w rozważanym wypadku

w obowiązku respektowania swojej właściwości międzynarodowej przez sądy

polskie. W

tej sytuacji nie można uznać za prawidłowe nałożenie na

wnioskodawczynię przez Sąd Rejonowy, pod rygorem odrzucenia wniosku,

obowiązku wykazania faktu posiadania przez spadkodawczynię obywatelstwa

polskiego. Tym bardziej, że wnioskodawczyni poza twierdzeniami o polskim

obywatelstwie spadkodawczyni, przedstawiła paszport zmarłej wykazujący jej

obywatelstwo polskie w chwili opuszczania Polski w 1958 r. Wbrew twierdzeniom

zawartym w uzasadnieniu Sądu drugiej instancji, następcze uzyskanie przez zmarłą

obywatelstwa kanadyjskiego nie przesądza wcale, że utraciła ona obywatelstwo

polskie. Wnioskodawczyni przedstawiła bowiem dokumentację, w której wykazała,

że podejmuje próby ustalenia, czy zmarła została pozbawiona lub zrzekła

się obywatelstwa polskiego. Jak do tej pory nie udało się jednak wyjaśnić tej

kwestii, w związku z brakiem jakichkolwiek dokumentów archiwalnych dotyczących

takiego postępowania.

Należy

także

wskazać,

że

nie

było

uzasadnione

zobowiązanie

wnioskodawczyni przez Sądy obu instancji do wystąpienia na drogę postępowania

administracyjnego, przewidzianą w art. 17 ust. 4 ustawy z dnia 15 lutego 1962 r.

o obywatelstwie polskim, a to celem stwierdzenia przez wojewodę posiadania lub

utraty obywatelstwa polskiego przez zmarłą J. H. Choć nie ulega wątpliwości, że

wnioskodawczyni z możliwości tej nie skorzystała, to należy zaznaczyć, iż

postępowanie to ma charakter fakultatywny i nie stanowi wyłącznego sposobu

wykazania posiadania lub utraty obywatelstwa polskiego. Wnioskodawczyni była

zatem uprawniona w każdy możliwy sposób do wykazywania zasadności swego

twierdzenia co do obywatelstwa spadkodawczyni J. H. Jeśli jednak Sąd

rozstrzygający sprawę uznał, że przedstawione dowody budzą wątpliwości lub nie

są wystarczające powinien był przeprowadzić stosowne ustalenia z urzędu. W tym

zakresie mógł skorzystać z inicjatywy dowodowej (art. 232 zd. 2 k.p.c.), w tym z

możliwości

zwrócenia

się

do

właściwych

organów

celem

przedstawienia

dokumentów (art. 248 k.p.c.). W literaturze wyrażany jest wręcz pogląd, że w

zakresie

badania

przesłanek

procesowych

sąd

może

prowadzić

swoiste

dochodzenie, jeśli tylko ma wątpliwości co do ich istnienia względnie nieistnienia.

Oczywiście nie oznacza to obowiązku każdorazowego badania z urzędu braku

wszystkich możliwych przesłanek procesowych, lecz powinno ono znaleźć

zastosowanie wtedy, gdy sąd ma w tym względzie wątpliwości w konkretnej

sprawie.

Jak wynika ze stanu faktycznego sprawy, zarówno Sąd pierwszej, jak

i drugiej instancji miały wątpliwość co do istnienia jurysdykcji sądów polskich.

Jednocześnie jednak w aktach sprawy nie ma dowodów podważających

twierdzenie wnioskodawczyni o obywatelstwie polskim spadkodawczyni w chwili

śmierci. Wręcz przeciwnie okoliczność ta została wykazana kopią paszportu

pozwanej. Same wątpliwości sądów co do aktualności danych zawartych w tym

dokumencie nie mogły być wystarczające dla przyjęcia, że sądy polskie nie miały

jurysdykcji krajowej w omawianej sprawie. Oznacza to, że niezbędne było

wyjaśnienie tej kwestii z urzędu.

Z tego względu Sąd Najwyższy uchylił zaskarżone postanowienie Sądu

Okręgowego oraz poprzedzające je postanowienia Sądu Rejonowego (art. 398 15

§ 1 k.p.c.).