I CSK 252/10 · Sąd Najwyższy

Sygn. akt I CSK 252/10

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 11 lutego 2011 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Mirosław Bączyk (przewodniczący, sprawozdawca)

SSN Marta Romańska

SSN Krzysztof Strzelczyk

w sprawie z powództwa Katarzyny A.

przeciwko Miastu W.

o zadośćuczynienie, odszkodowanie i rentę,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej

w dniu 11 lutego 2011 r.,

skargi kasacyjnej powódki od wyroku

Sądu Apelacyjnego z dnia 20 listopada 2009 r.,

1. oddala skargę kasacyjną;

2. nie obciąża powódki kosztami postępowania kasacyjnego.

Uzasadnienie

Powódka K. A. w pozwie skierowanym w 2008 r. przeciwko Miastu W.

sformułowała

roszczenie

o

zadośćuczynienie,

o

rentę

miesięczną,

o

odszkodowanie (obejmujące koszty opieki sprawowanej przez osoby trzecie

i podniesione koszty leczenia). Roszczenie te wywodziła z faktu zderzenia się

samochodu osobowego z łosiem na drodze publicznej, zarządzanej przez stronę

pozwaną. Pozwana zaniechała bowiem właściwego oznaczenia odcinka drogi

publicznej w wyniku nieustawienia tam odpowiedniego znaku drogowego

ostrzegającego o niebezpieczeństwie napotkania dzikich zwierząt.

Sąd Okręgowy w wyroku wstępnie przyjął zasadność roszczenia powódki

z tytułu szkody wywołanej zaniechaniem przez stronę pozwaną ustawienia

właściwego znaku ostrzegawczego. Sąd ten ustalił, że w dniu 29 czerwca 2003 r.

powódka jechała samochodem osobowym ul. Ż. w W. w stronę miejscowości Z. i na

drogę wtargnął łoś pod koła jej samochodu. Potrącenie zwierzęcia spowodowało

zjechanie samochodu na lewą część drogi i zderzenie z najeżdżającymi z

naprzeciwka dwoma innymi samochodami osobowymi. Na drodze nie było znaków

o możliwości napotkania dzikich zwierząt (tj. znaku A-185). Droga ta przebiegała

przez lasy obwodu łowieckiego. Powódka doznała licznych obrażeń, opisanych w

uzasadnieniu wyroku pierwszej instancji. Na rozprawie w dniu 19 marca 2007 r. (w

sprawie poprzedniej, sygn. II C 151/06) ówczesny pełnomocnik powódki cofnął

pozew przeciwko pozwanemu Miastu W. i zrzekł się roszczenia (art. 203 § 1

k.p.c.). W dniu 19 marca 2008 r. powódka złożyła wobec tego pozwanego pisemne

oświadczenie o uchyleniu się od skutków prawnych swojego oświadczenia woli o

cofnięciu pozwu i zrzeczenia się roszczenia.

Sąd Okręgowy uznał prawną skuteczność uchylenia się przez powódkę od

skutków złożonego oświadczenia woli, przyjmując, że cofnięcie pozwu i zrzeczenie

się roszczenia w 2007 r. nastąpiło pod wpływem jej błędu w rozumieniu art. 84 k.c.,

a powódka złożyła odpowiednie oświadczenie w wymaganym terminie jednego

roku od chwili wykrycia błędu (art. 88 k.c.). Powódka pozostawała w błędzie co do

prawa, tj. cofnęła pozew w przekonaniu, że przepisy prawa nie czynią pozwanego

Miasta W. odpowiedzialnym na postawienie znaku na drodze publicznej.

Jednocześnie Sąd Okręgowy przyjął, że to strona pozwana ponosiła winę za

doznaną przez powódkę szkodę z powodu zaniechania umieszczenia na drodze

publicznej odpowiedniego znaku ostrzegawczego (art. 415 k.c., art. 318 k.p.c.).

Sąd Apelacyjny w wyniku apelacji strony pozwanej zmienił zaskarżony wyrok

i oddalił powództwo jako nieuzasadnione. Sąd ten skoncentrował się na badaniu

tego, czy doszło do skutecznego uchylenia się strony powodowej od złożonego

w dniu 19 marca 2007 r. (w poprzednim procesie) oświadczenia procesowego

o cofnięciu pozwu i zrzeczeniu się roszczenia i przyjął, że dokonane ustalenia

faktyczne nie wskazują w ogóle na istnienie po stronie powódki błędu co do prawa

w rozumieniu art. 84 k.c. Obrona pozwanego, polegająca m.in. na wskazywaniu

braku podstaw prawnych przypisania mu odpowiedzialności odszkodowawczej, nie

może być oceniana jako działanie drugiej strony tworzące błąd co do prawa

u przeciwnika procesowego.

W obszernej skardze kasacyjnej wskazano na naruszenie licznych

przepisów prawa procesowego i prawa materialnego, jednakże - wbrew przyjętej

praktyce – prezentowano te przepisy nie osobno, lecz łączne, w ramach

wyodrębnionych punktów (1-4). W każdym razie skarżąca kwestionuje przyjęcie

braku odpowiedzialności odszkodowawczej pozwanej Gminy (pkt 1 skargi). Stara

się podważyć stanowisko Sądu Apelacyjnego, że nie doszło do skutecznego

uchylenia się przez powódkę od skutków prawnych jej oświadczenia procesowego

z dnia 19 marca 2007 r. (w tym zakresie podnosi m.in. zarzut niewłaściwego

zastosowania art. 84 § 1 i § 2 k.c. w zw. z art. 86 § 1 i § 2 k.c. i w zw. z art. 65 § 1

k.c.). W pkt 1 i 3 skargi podniesiono zarzuty naruszenia m.in. art. 3; 231, 233, 328

§ 2 k.c., art. 203 § 3 i § 4, art. 316, art. 382 i art. 386 § 4 k.p.c. Rozstrzygnięcie

o kosztach sądowych (zawarte w pkt 2 zaskarżonego wyroku) zaskarżone zostało

ostatecznie osobnym zażaleniem (sygn.[...]).

Skarżąca wnosiła o uchylenie zaskarżonego wyroku i przekazanie spawy

Sądowi drugiej instancji do ponownego rozpoznania, ewentualnie – o zmianę

wyroku i rozstrzygnięcie co do istoty sprawy.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

1. Z akt sprawy wynika, że powódka wniosła ponownie powództwo

w kwietniu 2008 r. przeciwko stronie pozwanej – Miastu W. po złożeniu w dniu 19

marca 2007 r. oświadczenia procesowego o cofnięciu pozwu wobec tejże strony

pozwanej i zrzeczeniu się wobec niej roszczenia (art. 203 § 1 k.p.c.). Przed

złożeniem pozwu powtórnie powódka złożyła stronie pozwanej oświadczenie z dnia

19 marca 2008 r., zawierające uchylenie się od skutków prawnych wspomnianego

oświadczenia z dnia 19 marca 2007 r. z powodu błędu i podstępu (art. 84, 86 i 88

k.c., k. 20-22 akt sprawy). W wyniku cofnięcia pozwu i zrzeczenia się roszczenia

przez powódkę wydane zostało postanowienie z dnia 11 marca 2007 r. (w sprawie

II C 151/06), którym sąd umorzył postępowanie w tej sprawie po stwierdzeniu braku

okoliczności

przemawiających

za

niedopuszczalnością

cofnięcia

pozwu

i

zrzeczenia się roszczenia odszkodowawczego w rozumieniu art. 203 § 4 k.p.c.

(por. uzasadnienie apelacji pozwanej z dnia 24 czerwca 2009 r.; protokół rozprawy

z dnia 5 maja 2009 r.). Cofnięcie pozwu w dniu 19 marca 2007 r. i zrzeczenie się

zawartego w niej roszczenia wywołało zatem skutki procesowe i materialnoprawne

przewidziane w art. 203 § 1 k.p.c. Skutek procesowy to m.in. umorzenie

postępowania (por. np. postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 19 maja 2000 r.,

II

CKN

628/98

niepubl.),

a

skutek

materialnoprawny

oznacza

prawną

nieskuteczność ponownego dochodzenia roszczenia wobec b. pozwanego,

przejawiającą się w konieczności oddalenia powództwa wytoczonego ponownie

przeciwko temu dłużnikowi (zob. np. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 13 lutego

2004 r., II CK 442/02, niepubl.; wyrok Sądu Najwyższego z dnia 28 czerwca 2007

r., IV CSK 110/07, niepubl.).

2. Oba Sądy meriti przyjęły prawną dopuszczalność uchylenia się strony

powodowej od skutków prawnych tzw. procesowego oświadczenia o cofnięciu

pozwu i zrzeczeniu się roszczenia z powodu wady oświadczenia woli w postaci

błędu (art. 84 k.c. i art. 88 k.c.) i badały, czy – w okolicznościach niniejszej sprawy

– ustalone zostały wszystkie przesłanki przewidziane w tych przepisach. W ocenie

tych Sądów, bez znaczenia prawnego był natomiast fakt wydania wspomnianego

postanowienia z dnia 21 marca 2007 r. o umorzeniu postępowania w związku ze

skutecznym procesowo cofnięciem pozwu i zrzeczeniem się roszczenia. Powstaje

zatem zasadnicza kwestia, czy istnieje określona cezura czasowa dopuszczalności,

mówiąc najogólniej, odwoływanie tzw. procesowych oświadczeń woli stron procesu,

i ewentualnie - jakie przepisy mogłyby wyznaczać tę cezurę: przepisy prawa

procesowego czy przepisy prawa materialnego, właściwe dla danego typu skutków

materialno-prawnych procesowych oświadczeń woli.

W literaturze i orzecznictwie przyjmuje się obecnie jako ogólną zasadę

dopuszczalność odwoływania przez strony tzw. procesowych oświadczeń

woli,

stanowiącej

np.

przejaw

urzeczywistnienia

reguły

dyspozycyjności

(por.

postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 20 stycznia 2004 r., II CK 80/03, niepubl.,

i powołane tam orzecznictwo Sądu Najwyższego). Odwołać można także czynność

procesową obejmującą cofnięcie pozwu i zrzeczenie się roszczenia (art. 203 § 1

k.p.c.) z przyczyn określonych w przepisach prawa materialnego (np. z powodu

wad oświadczenia woli, art. 84, 86 i 87; tak np. trafne uzasadnienie wyroku Sądu

Najwyższego z dnia 28 czerwca 2007 r., IV CSK 110/07, niepubl.). W sensie

procesowym oświadczenie o cofnięciu pozwu i zrzeczeniu się roszczenia składane

jest drugiej stronie (pozwanemu). Odwołalność procesowych czynności prawnych

to także możliwość uchylenia się od ich skutków materialnoprawnych w wyniku

zastosowania

instytucji

przewidzianych

w

przepisach

prawa

materialnego

(np. w art. 88 k.c.).

W judykaturze utrwaliło się trafne stanowisko o istnieniu określonej cezury

czasowej możliwości odwoływania procesowych oświadczeń woli przez strony.

Decydujące znaczenie w tym zakresie będą miały przede wszystkim przepisy

prawa procesowego (por. np. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 20 stycznia 2004 r.,

II CK 80/03, niepubl., wyrok Sądu Najwyższego z dnia 19 marca 2002 r., IV CKN

917/00, niepubl.; wyrok Sądu Najwyższego z dnia 28 czerwca 2007 r., IV CSK

110/07, niepubl.). W uzasadnieniu wyroku z dnia 19 marca 2002 r., IV CKN 917/00

i w uzasadnieniu wyroku z dnia 20 stycznia 2004 r., II CK 80/06, przyjęto trafne

stwierdzenie, że odwołanie procesowego oświadczenia woli może nastąpić do

czasu, w którym „nie osiągnie ono (to oświadczenie) skutku w postaci orzeczenia

kończącego postępowanie”. Oznacza to, że kwestia dopuszczalności odwoływania

procesowych oświadczeń woli powinna być rozważana właśnie z punktu widzenia

określonych skutków procesowych, jakie może kreować w zindywidualizowanym

postępowaniu procesowe oświadczenie woli określonego typu. W odniesieniu do

czynności procesowych, obejmującej cofnięcie pozwu i zrzeczenie się roszczenia

(art. 203 § 1 k.p.c.), taką czasową cezurę dopuszczalności jej skutecznego

odwołania stanowić powinno wydanie postanowienia o umorzeniu postępowania

(art. 203 § 4 k.p.c.).

Jak już wskazano, postępowanie w sprawie II C 151/06 zostało umorzone

postanowieniem z dnia 21 marca 2007 r. Obecny na rozprawie w dniu 5 maja

2009 r. (w sprawie I ACa 821/09) pełnomocnik powódki nie zaprzeczał twierdzeniu

pełnomocnika strony pozwanej, że postanowienie to stało się prawomocne (k. 147149 akt). W związku z tym, że oświadczenie strony powodowej przewidziane w art.

88 k.c., nastąpiło z pewnością po wydaniu i uprawomocnieniu się wspomnianego

postanowienia, niedopuszczalna okazała się ocena oświadczenia procesowego

powódki, obejmującego cofnięcie pozwu i zrzeczenie się roszczenia (art. 203 § 1

k.c.) w świetle materialno-prawnych przepisów o błędzie (art. 84 k.c. i art. 88 k.c.).

Oświadczenie o cofnięciu pozwu i zrzeczeniu się roszczenia wywołało już bowiem

definitywne skutki procesowe i materialno-prawne.

Z przedstawionych racji zaskarżony wyrok zawierał jednak prawidłowe,

ostateczne rozstrzygnięcie mimo jego niewłaściwego jurydycznie uzasadnienia.

Nietrafne okazały się zatem eksponowane w skardze kasacyjnej zarzuty

naruszenia prawa materialnego i procesowego (pkt 1-3 skargi). W tej sytuacji Sąd

Najwyższy oddalił skargę kasacyjną jako nieuzasadnioną (art. 39814 k.p.c.).

O kosztach postępowania kasacyjnego orzeczono przy uwzględnieniu postanowień

art. 102 k.p.c., a przede wszystkim – prawnego skomplikowania sprawy i sytuacji

procesowej powódki.