I CSK 248/12 · Sąd Najwyższy

Sygn. akt I CSK 248/12

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 14 grudnia 2012 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Grzegorz Misiurek (przewodniczący)

SSN Mirosław Bączyk

SSN Kazimierz Zawada (sprawozdawca)

w sprawie z powództwa A. S.

przeciwko Skarbowi Państwa - Centralnemu Zarządowi Służby Więziennej

w W.

o zapłatę,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej

w dniu 14 grudnia 2012 r.,

skargi kasacyjnej powoda od wyroku Sądu Apelacyjnego

z dnia 6 grudnia 2011 r.,

uchyla zaskarżony wyrok i przekazuje sprawę Sądowi

Apelacyjnemu do ponownego rozpoznania i rozstrzygnięcia o

kosztach postępowania kasacyjnego.

Uzasadnienie

M. S. w pozwie z dnia 19 października 2009 r. wniósł o zasądzenie od

Skarbu Państwa - Centralnego Zarządu Służby Więziennej kwoty 180 550 zł

tytułem zadośćuczynienia za krzywdę doznaną wskutek naruszenia jego dóbr

osobistych: godności i prawa do intymności, przez osadzenie go w zakładach

karnych i aresztach śledczych - w których przebywa od 1990 r. - w przeludnionych

celach, bez zapewnienia odpowiednich warunków sanitarnych i socjalnych.

Sąd Okręgowy wyrokiem z dnia 8 lutego 2011 r. oddalił jego powództwo,

a Sąd Apelacyjny wyrokiem z dnia 6 grudnia 2011 r. - apelację.

Oddalając apelację powoda, Sąd drugiej instancji wyjaśnił, że art. 24 § 1 k.c.

ustanawia jedynie domniemanie bezprawności naruszenia dóbr osobistych.

Natomiast sam fakt ich naruszenia nie podlega domniemaniu. Powoda zatem

zgodnie z ogólną regułą rozkładu ciężaru dowodu (art. 6 k.c.) obciążał obowiązek

wykazania, iż do naruszenia jego dóbr osobistych doszło na skutek działań

pozwanego. Powód jednak temu obowiązkowi nie uczynił zadość.

W okolicznościach sprawy przesłanka spowodowania naruszenia dóbr

osobistych przez pozwanego nie mogła, zdaniem Sądu Apelacyjnego, zostać

ustalona na podstawie art. 228, 229, 230 lub 231 k.p.c.

Powód w ocenie Sądu Apelacyjnego nie przedstawił też żadnych dowodów

na to, że spędził określony czas w celi, w której powierzchnia przypadająca na

jednego więźnia wynosiła poniżej normatywu ustawowego, ani nie przytoczył

żadnych konkretnych okoliczności, z których wynikałyby złe warunki sanitarne

panujące w celach. Ograniczył się jedynie do przedstawienia ogólnej sytuacji

w więzieniach w latach 1990-2007 r., choć pozwany od początku procesu domagał

się od niego sprecyzowania podstawy faktycznej powództwa przez wskazanie

konkretnych zdarzeń, świadczących o naruszeniu jego dóbr osobistych, w tym

wskazania okresów odbywania kary pozbawienia wolności w przeludnionych celach

lub w warunkach naruszających przyjęte standardy sanitarne i socjalne.

Do skonkretyzowania podstawy faktycznej powództwa wezwał powoda również

Sąd Okręgowy zarządzeniem z dnia 28 października 2010 r. Powód w odpowiedzi

na to wezwanie podał jedynie okresy i jednostki penitencjarne, w których był

osadzony.

Wobec nieustalenia, że doszło do

naruszenia dóbr osobistych powoda,

bezprzedmiotowe, według wyjaśnień Sądu Apelacyjnego, okazały się zawarte

w apelacji zarzuty naruszenia art. 23 i 24 k.c. w związku z art. 110 § 2 k.k.w. oraz

art. 3 Europejskiej konwencji o ochronie praw człowieka i podstawowych wolności

(Dz.U.1993.61.284. ze zm. - dalej: „konwencja europejska”). W związku

z podniesieniem przez pozwanego zarzutu przedawnienia, Sąd Apelacyjny

zaznaczył

także,

że

w

sprawie,

czego

nie

dostrzegł

Sąd

Okręgowy,

ma zastosowanie art. 4421 k.c.

Skarżąc w całości wyrok Sądu Apelacyjnego, powód jako podstawy

kasacyjne przytoczył naruszenie - w różnych układach i powiązaniach - przepisów

art. 5, 228 § 1 i 2, 229, 231, 232 i art. 379 pkt 5 k.p.c., przepisów art. 6, 23, 24

i 448 k.c., przepisów art. 30, 40, 41 ust. 4 i art. 47 Konstytucji, przepisów art. 3 i 8

konwencji europejskiej oraz przepisu art. 10 ust. 1 Międzynarodowego paktu praw

obywatelskich i politycznych (Dz. U. 1977.38.167.).

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

1. W pierwszej kolejności wymagał rozpatrzenia jako najdalej idący

podniesiony przez skarżącego zarzut nieważności postępowania z powodu

pozbawienia możliwości obrony jego praw (art. 379 pkt 5) wskutek odmowy

ustanowienia dla niego pełnomocnika z urzędu.

Według dominującego w orzecznictwie poglądu, nieważność postępowania

z powodu pozbawienia strony możności obrony jej praw zachodzi wtedy, gdy strona

nie mogła na skutek naruszenia przepisów postępowania przez sąd lub przeciwnika

w sporze brać udziału w postępowaniu sądowym lub jego istotnej części (zob. np.

wyroki Sądu Najwyższego z dnia 28 lutego 2007 r., V CSK 431/06 i z dnia 10 maja

2012 r., IV CSK 473/011). W celu stwierdzenia nieważności postępowania

z powodu pozbawienia strony możności obrony jej praw konieczne jest zatem

uprzednie

wykazanie

w postępowaniu.

naruszenia

przepisów

dotyczących

udziału

strony

Nieuwzględnienie wniosku o ustanowienie pełnomocnika z urzędu stanowi

naruszenie prawa, jeżeli w danych okolicznościach reprezentowanie strony przez

pełnomocnika jest niezbędne. W sprawie jednak kwestionowana przez skarżącego

odmowa ustanowienia dla niego pełnomocnika z urzędu nie nasuwa zastrzeżeń

w świetle regulacji zawartej w art. 117 § 5 k.p.c. Leżąca u podstaw tej odmowy

ocena co do możliwości działania powoda w sposób samodzielny mieściła się

w granicach przyznanej sądowi w art. 117 § 5 k.c. swobody decyzji.

Wskutek kwestionowanej przez skarżącego odmowy ustanowienia dla niego

pełnomocnika z urzędu nie doszło więc do naruszenia przepisów postępowania,

tym samym nie zaistniała konieczna przesłanki do stwierdzenia podnoszonej

przez skarżącego

możliwości

nieważności

obrony

swych

postępowania

praw

wskutek

z

powodu

odmowy

pozbawienia

go

ustanowienia

dla

niego pełnomocnika z urzędu.

2. Zgodnie z art. 6 k.c., ciężar udowodnienia danego faktu spoczywa na

osobie, która z faktu tego wywodzi skutki prawne. Stanowisko Sądu Apelacyjnego

co do rozkładu ciężaru dowodu w sprawach o ochronę dób osobistych jest więc

niewątpliwie trafne. Ciężar dowodu faktu naruszenia dobra osobistego, a gdy

powód dochodzi zadośćuczynienia pieniężnego - także ciężar dowodu doznanej

wskutek naruszenia dobra osobistego krzywdy, spoczywa na powodzie jako osobie

wywodzącej z tych faktów skutki prawne. Co do tych faktów, inaczej niż co do

bezprawności naruszenia dobra osobistego, art. 24 § 1 k.c., ani żaden inny przepis,

nie zmienia wynikającej z art. 6 k.c. reguły rozkładu ciężaru dowodu, ustanawiając

na rzecz powoda domniemanie prawne ziszczenia się tych faktów (por. uchwała

składu siedmiu sędziów Sądu Najwyższego z dnia 18 października 2011 r., III CZP

25/11).

Jeżeli więc powód dochodzi - tak jak w niniejszej sprawie - zadośćuczynienia

pieniężnego za doznaną krzywdę wskutek naruszenia jego godności przez

osadzenie go w celi więziennej bez zapewnienia minimalnej powierzchni

przypadającej na jednego osadzonego i odpowiednich warunków sanitarnych oraz

socjalnych, to na nim spoczywa ciężar dowodu osadzenia go w określonym czasie

w takich warunkach i wynikłego stąd naruszenia jego godności oraz doznania

krzywdy niemajątkowej. Zasadniczym skutkiem nałożenia na niego ciężaru dowodu

tych faktów, jest oddalenie powództwa, gdy w sprawie nie dojdzie do ustalenia tych

faktów. Konsekwencją spoczywania na powodzie - z wspomnianym skutkiem ciężaru dowodu wskazanych faktów jest oczywiście także powinność zgłoszenia

przez niego dotyczących tych faktów dowodów (art. 232 zdanie pierwsze k.c.).

Sąd może jednak również dopuścić w tym zakresie dowody z urzędu (art. 232

zdanie drugie k.p.c.). W wyjątkowych, szczególnie uzasadnionych przypadkach,

zastosowanie przez sąd art. 232 zdanie drugie k.p.c. może się nawet stać

obowiązkiem sądu, naruszenie zaś tego obowiązku przez sąd drugiej instancji podstawą kasacyjną (por. wyroki Sądu Najwyższego z dnia: 22 lutego 2006 r.,

III CK 341/05; 13 lutego 2004 r., IV CK 24/03; 19 kwietnia 2007 r., I CSK 27/07).

Nie można też wykluczyć dokonania w okolicznościach konkretnego przypadku

ustaleń co do omawianych faktów w sposób przewidziany w art. 228-232 k.p.c.

Dokonując ustaleń co do tych faktów należy mieć oczywiście na względzie nie tylko

materiał dowodowy zgromadzony z inicjatywy powoda, ale cały materiał prawidłowo

zebrany w sprawie (por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 12 maja 2005 r., V CK

588/04); jeżeli orzeka sąd drugiej instancji - zarówno zgromadzony w postępowaniu

pierwszoinstancyjnym, jak i apelacyjnym (art. 382 k.p.c.).

Sąd Apelacyjny trafnie uznał, że w okolicznościach sprawy, na etapie

toczącego się przed nim postępowania, nie było podstaw do stwierdzenia

osadzenia powoda w przeludnionych celach na zasadach określonych w art. 228

(fakt powszechnie znany), 229 (fakt przyznany wyraźnie), 230 (fakt przyznany

w sposób dorozumiany) lub 231 k.p.c. (okoliczność stwierdzona w drodze

domniemania faktycznego opartego na innych ustalonych faktach).

Sąd

Apelacyjny

naruszył

jednak

art.

zdanie

drugie

k.p.c.,

nie dopuszczając z urzędu dowodu z ewidencji pobytów powoda w celach

więziennych i stopnia zagęszczenia tych cel dla ustalenia, czy i ewentualnie

w jakich okresach powód, w czasie nie objętym przedawnieniem dochodzonego

roszczenia,

był osadzony w warunkach niedopuszczalnego zagęszczenia celi.

Wprawdzie, jak wyjaśniono na powodzie spoczywała w tym względzie inicjatywa

dowodowa, niemniej jest oczywiste, że zasadnicze znaczenie dla ustalenia tej

okoliczności ma wspomniana ewidencja, jeżeli zaś dla ustalenia oznaczonego faktu

zasadnicze znaczenie ma określony dowód, sąd powinien dopuścić ten dowód,

choćby nie został on zgłoszony przez stronę. Taki przypadek należy uznać

za wyjątkowy w rozumieniu art. 232 zdanie drugie k.p.c. Również nieprzedstawienie

takiej ewidencji może mieć wpływ na ustalenia dotyczące wspomnianej okoliczności

(zob. art. 233 § 2 k.p.c., a także wyrok Sądu Najwyższego z dnia 3 marca 1971 r.,

II PR 453/70).

Wobec konieczności uzupełnienia w sprawie postępowania dowodowego,

bezprzedmiotowe stało się rozpatrywanie pozostałych, dotyczących prawa

materialnego zarzutów kasacyjnych.

Z tych względów Sąd Najwyższy na podstawie art. 39815 § 1 k.p.c. orzekł jak

w sentencji.