I CSK 247/10 · Sąd Najwyższy

Sygn. akt I CSK 247/10

POSTANOWIENIE

Dnia 11 lutego 2011 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Mirosław Bączyk (przewodniczący)

SSN Marta Romańska

SSN Krzysztof Strzelczyk (sprawozdawca)

w sprawie z wniosku "Społem" Powszechnej Spółdzielni Spożywców w L.

przy uczestnictwie Józefa K.

o zasiedzenie służebności drogi koniecznej,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej

w dniu 11 lutego 2011 r.,

skargi kasacyjnej wnioskodawcy od postanowienia

Sądu Okręgowego

z dnia 27 listopada 2009 r.,

uchyla zaskarżone postanowienie i przekazuje sprawę

do

ponownego

rozpoznania

Sądowi

Okręgowemu

pozostawiając temu Sądowi rozstrzygnięcie o kosztach

postępowania kasacyjnego.

Uzasadnienie

Postanowieniem z dnia 18 czerwca 2009 r. Sąd Rejonowy uwzględnił

wniosek „Społem” Powszechnej Spółdzielni Spożywców w L. i stwierdził, że

spółdzielnia ta nabyła z dniem 2 października 2005 r. przez zasiedzenie służebność

przejazdu, przechodu przez działkę stanowiącą własność uczestnika Józefa K.,

pasem o szerokości 2,80 m, w miejscu określonym na opisanej w orzeczeniu

mapie.

W wyniku rozpoznania apelacji uczestnika Sąd Okręgowy postanowieniem z

dnia 27 listopada 2009 r. zmienił zaskarżone postanowienie Sądu Rejonowego w

ten sposób, że oddalił wniosek o zasiedzenie.

Sąd Okręgowy podzielił bezsporne ustalenia faktyczne Sądu Rejonowego co do

tego, że nieruchomość obciążona stanowiła własność Skarbu Państwa a dopiero

później, jako mienie skomunalizowane, przeszła na własność Gminy Miasto L.,

stosownie do treści art. 5 ust. 1 ustawy z dnia 10 maja 1990 r. Przepisy

wprowadzające ustawę o samorządzie terytorialnym i ustawę o pracownikach

samorządowych (Dz. U. Nr 32, poz. 191 ze zm.). Odwołując się do stanowiska

wyrażonego przez Sąd Najwyższy w uchwale z dnia 13 kwietnia 2007 r. (sygn. akt

III CZP 23/07, OSNC 2008/5/45), Sąd Okręgowy podkreślił, ze Gminy są

oddzielnymi w stosunku do Skarbu Państwa podmiotami prawa i prawo własności

gmin do mienia należącego poprzednio do Skarbu Państwa nie podlega tym

samym regułom. Dlatego bieg zasiedzenia służebności gminnej obciążającej

nieruchomość, która była do dnia 27 maja 1990 r. przedmiotem własności

państwowej rozpoczyna się dopiero z tą datą. W ocenie Sądu drugiej instancji, brak

było podstaw do uwzględnienia wniosku, ponieważ od dnia 27 maja 1990 r. nie

upłynęło 30 lat. Tym samym Sąd Okręgowy nie podzielił stanowiska Sądu pierwszej

instancji co do możliwości skrócenia wymaganego okresu zasiedzenia na

podstawie art. 10 ustawy z dnia 28 lipca 1990 r. o zmianie ustawy - Kodeks cywilny

(Dz. U. nr 55, poz. 321 ze zm. wymienianej dalej jako „ustawa zmieniająca”).

Wnioskodawczyni złożyła skargę kasacyjną. Zarzuciła w niej naruszenie art.

292 k.c. w zw. z art. 10 ustawy zmieniającej, polegające na błędnym przyjęciu

przez Sąd drugiej instancji, że art. 10 tej ustawy nie ma zastosowania do mienia

będącego przedmiotem własności państwowej, które z dniem 27 maja 1990 r.,

z mocy prawa, stało się mieniem komunalnym i bieg zasiedzenia takiego mienia

rozpoczyna się dnia 27 maja 1990 r., bez skrócenia ustawowego terminu

zasiedzenia. Na tej podstawie wnioskodawczyni wniosła o uchylenie zaskarżonego

postanowienia i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania Sądowi

Okręgowemu ewentualnie o uchylenie tego postanowienia i oddalenie apelacji

uczestnika.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Wyłączenie

zasiedzenia

własności

terenu

państwowego

położonego

w granicach miast i osiedli oraz położonego poza tymi granicami, lecz włączonego

do planu zagospodarowania przestrzennego miasta lub osiedla i przekazanego dla

realizacji zadań gospodarki zostało wprowadzone od dnia 21 lipca 1961 r. na

podstawie art. 7 w związku z art. 1 ust. 1 ustawy z dnia 14 lipca 1961 r.

o gospodarce terenami w miastach i osiedlach (Dz. U. Nr 32, poz. 159 ze zm.).

Z chwilą wejścia w życie kodeksu cywilnego, został uchylony art. 7 wymienionej

ustawy (art. XX Przepisów wprowadzających kodeks cywilny), a obowiązujący od

dnia 1 stycznia 1965 r. art. 177 k.c. wykluczył w ogóle możliwość zasiedzenia

nieruchomości będących przedmiotem własności państwowej. W piśmiennictwie

i orzecznictwie aprobowano odpowiednie zastosowanie przepisów o nabywaniu

przez zasiedzenie własności nieruchomości do nabywania w drodze zasiedzenia

służebności gruntowej, a wobec tego również wyłączone było nabycie przez

zasiedzenie

służebności

obciążającej

nieruchomość

stanowiącą

przedmiot

własności państwowej (zob. postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 25 listopada

2010 r., I CSK 704/09, nie publ. oraz z dnia 10 kwietnia 2008 r., IV CSK 21/08, nie

publ.). Zakaz zasiedzenia własności nieruchomości państwowych obowiązywał aż

do 30 września 1990 r., kiedy na podstawie art. 1 pkt 35 ustawy zmieniającej został

uchylony artykuł 177 k.c. Problem intertemporalny, związany z uchyleniem art. 177

k.c., został rozwiązany w art. 9 i 10 tej ustawy. Stosownie do treści art. 9 ustawy

zmieniającej, do zasiedzenia, którego bieg rozpoczął się przed dniem wejścia w

życie niniejszej ustawy, w tym także do oceny możliwości nabycia prawa przez

zasiedzenie, miarodajne stały się przepisy tej ustawy. Zgodnie zaś z art. 10, jeżeli

przed tym dniem istniał stan, który według przepisów dotychczasowych wyłączał

zasiedzenie nieruchomości, a według przepisów obowiązujących po wejściu ustawy

zmieniającej prowadzi do zasiedzenia, zasiedzenie biegnie od dnia wejścia jej w

życie; jednakże termin ten ulega skróceniu o czas, w którym powyższy stan istniał

przed wejściem w życie ustawy, lecz nie więcej niż o połowę.

Przepis

art.

ustawy

zmieniającej

ma

także

zastosowanie

do

nieruchomości państwowych, które z dniem 27 maja 1990 r. stały się z mocy prawa

(art. 5 ust. 1 ustawy z dnia 10 maja 1990 r. Przepisy wprowadzające ustawę

o samorządzie terytorialnym i ustawę o pracownikach samorządowych Dz. U. Nr

32, poz. 191 ze zm.) mieniem komunalnym (zob. uchwałę Sądu Najwyższego

z dnia 13 stycznia 1995 r., III CZP 174/94, OSNC 1995, z. 4, poz. 67). Zgodnie

z utrwalonym orzecznictwie Sądu Najwyższego poglądem, jeżeli korzystanie

z trwałego i widocznego urządzenia nastąpiło przed dniem 27 maja 1990 r., bieg

zasiedzenia służebności gruntowej obciążającej nieruchomość, która do tego dnia

była przedmiotem własności państwowej i z tym dniem stała się mieniem

komunalnym, rozpoczyna się 27 maja 1990 r. Takie stanowisko zajął Sąd

Najwyższy w uchwale z dnia 13 kwietnia 2007 r. (III CZP 23/07, OSNC 2008/5/45;

zob. też postanowienie z dnia 6 marca 2008 r., I CSK 419/07, nie publ. a także

uchwałę z dnia 19 stycznia 2006 r., III CZP 100/05, OSNC 2006, z. 6, poz. 95).

W uchwale tej nie została rozstrzygnięta inna - mające istotne znaczenie

w rozpoznanej sprawie - kwestia, czy art. 10 ustawy zmieniającej ma zastosowanie

do posiadania nieruchomości lub służebności obciążającej nieruchomość, która

była własnością państwową, ale od dnia 27 maja 1990 r. stała się z mocy prawa

własnością jednostki samorządu terytorialnego, co więcej, w jej uzasadnieniu Sąd

Najwyższy podkreślając formalne przeszkody do jej rozstrzygnięcia zauważył, że

zagadnienie dotyczące możliwości skrócenia terminu zasiedzenia o czas, w którym

nieruchomość była własnością państwową w sytuacji, gdy została ona w okresie

wyłączającej nabycie przez zasiedzenie własności nieruchomości państwowej

zbyta na rzecz osoby fizycznej, było przedmiotem wymienionej wyżej uchwały Sądu

Najwyższego z dnia 19 stycznia 2006 r.

Do tego zagadnienia odnosi się uchwała składu siedmiu sędziów Sądu

Najwyższego z dnia 19 stycznia 2006 r. , w której przyjęto, że jeżeli nieruchomość

państwowa,

znajdująca

właścicielem,

się

w

samoistnym

posiadaniu

osoby

niebędącej

została w okresie obowiązywania regulacji wyłączającej nabycie

przez zasiedzenie własności nieruchomości państwowych zbyta na rzecz osoby

fizycznej, zasiedzenie biegnie od dnia utraty przez nieruchomość statusu

przedmiotu własności państwowej; termin zasiedzenia ulega jednak skróceniu

o czas, w którym nieruchomość była własnością państwową, lecz nie więcej niż

o połowę (zob. też postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 20 maja 2004 r., II CK

337/03, OSP 2005, z. 6, poz. 77). Zarówno sama uchwała, jak i jej motywy, które

w całości akceptuje Sąd Najwyższy w składzie rozpoznającym skargę

kasacyjną

wnioskodawczyni, mają zastosowanie do każdego przypadku przejścia prawa

własności nieruchomości państwowych na inne osoby, w tym na jednostki samorządu

terytorialnego przed dniem wejścia w życie ustawy zmieniającej. Jak trafnie zwrócił

uwagę Sąd Najwyższy w postanowieniu z dnia 6 marca 2008 r., z chwilą uchylenia

art. 177 k.c. rozważanie skutków czasowych zmiany stanu prawnego mogło odnosić

się do okresu, w którym wyłączona była możliwość zasiedzenia własności

nieruchomości państwowych i okres ten został poddany regulacji intertemporalnej,

przyznającej przywilej skrócenia terminu, natomiast posiadanie nieruchomości

przez osoby niebędące właścicielami po dniu 27 maja 1990 r., oceniane pod

kątem biegu

zasiedzenia

własności

lub

służebności

gruntowej,

podlegało

unormowaniu podstawowemu zawartemu w art. 172 k.c., a ten przepis nie czyni

różnic w dopuszczalności i biegu terminów zasiedzenia ze względu na osobę

właściciela lub tytuł jego własności. Wobec tego należy przyjąć, że art. 10 ustawy

zmieniającej ma zastosowanie do posiadania w okresie poprzedzającym uchylenie

art. 177 k.c. w odniesieniu do nieruchomości, która była własnością państwową,

lecz od dnia 27 maja 1990 r. stała się z mocy prawa własnością jednostki

samorządu terytorialnego (podobnie Sąd Najwyższy w postanowieniu z dnia 15 maja

2008 r., I CSK 539/07, nie publ.; z dnia 17 kwietnia 2008 r., I CSK 520/07, nie publ.

oraz w wymienionym postanowieniu z dnia 6 marca 2008 r.). Spełnienie

przewidzianych

w

tym

przepisie przesłanek

prowadzi

do

skrócenia

okresu

posiadania służebności gruntowej wymaganego w art. 172 w związku z art. 292 zd.

2 k.c. do jej nabycia przez zasiedzenie. Dlatego słusznie zarzuca się w skardze

kasacyjnej

negatywne

rozstrzygnięcie

wniosku

o stwierdzenie

zasiedzenia

służebności obciążającej skomunalizowaną nieruchomość oparte na błędnym

założeniu, że art. 10 ustawy zmieniającej nie ma zastosowania w sytuacji, kiedy

nieruchomość obciążona, stała się z dniem 27 maja 1990 r. z mocy prawa

przedmiotem własności jednostki samorządu terytorialnego.

Z tych względów Sąd Najwyższy orzekł, jak w sentencji, na podstawie art.

39815 § 1 k.p.c.