I CSK 240/08 · Sąd Najwyższy

Sygn. akt I CSK 240/08

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 17 grudnia 2008 r.

Sąd Najwyższy w składzie:

SSN Gerard Bieniek (przewodniczący, sprawozdawca)

SSN Irena Gromska-Szuster

SSN Henryk Pietrzkowski

w sprawie z powództwa M. T., A. T., J. S. i Ł. R.

przeciwko P.(...) Spółce z o.o. w W. o zapłatę,

po rozpoznaniu na rozprawie w Izbie Cywilnej w dniu 17 grudnia 2008 r., skargi

kasacyjnej strony pozwanej od wyroku Sądu Apelacyjnego z dnia 13 listopada 2007 r.,

sygn. akt I ACa (…),

oddala skargę kasacyjną i zasądza od pozwanej na rzecz powodów kwotę 1.800 zł

tytułem kosztów postępowania kasacyjnego.

Uzasadnienie

Sąd Okręgowy wyrokiem z dnia 4.06.2007 r. zasądził od pozwanej Spółki P.(...)

na rzecz powodów M. T., A. T., J. S. i Ł. R. kwotę 141.160 zł z odsetkami, ustalając co

następuje:

W dniu 1.02.2006 r. strony zawarły umowę, na podstawie której pozwana zleciła

powodom wykonanie za wynagrodzeniem prac projektowych związanych z realizacją

stosownego programu obejmującego 25 oddziałów pozwanego w regionie x. Na mocy §

13 pkt 3 z umowy pozwana Spółka była zobowiązana do zapłaty powodom kary

umownej z tytułu odstąpienia od umowy z przyczyn zależnych od pozwanej w wysokości

10 % wynagrodzenia, przy czym – stosownie do § 16 ust. 5 umowy – pozwana była

uprawniona do odstąpienia od umowy do 31.03.2006 r. bez obowiązku zapłacenia kar

umownych. W dniu 4.04.2006 r. powodowie otrzymali od pozwanej Spółki pismo z dnia

31.03.2006 r. zawierające oświadczenie o odstąpieniu od umowy na podstawie § 16 ust.

5 umowy. Powodowie pismem z dnia 11.04.2006 r. poinformowali pozwaną Spółkę, o

nieskuteczności odstąpienia, ponieważ oświadczenie zostało złożone po 31.03.2006 r.

W tej sytuacji pozwana Spółka pismem z dnia 14.04.2006 r. odstąpiła od umowy na

podstawie art. 644 k.c. i wezwała do sporządzenia zestawienia prac wykonanych i w

toku, w celu rozliczenia wynagrodzenia. Powodowie określili wynagrodzenia ostatecznie

na kwotę 199.341,29 zł i tę należność pozwana Spółka uiściła. Pismem z dnia

10.08.2006 r. powodowie wezwali pozwaną Spółkę o zapłatę kary umownej w kwocie

141.160,55 zł, którą to kwotę obliczono w ten sposób, że od pełnego wynagrodzenia

netto w kwocie 1.575.000 zł odliczono wypłaconą należność netto 163.994,50 zł, a od

różnicy obliczono 10%.

Uwzględniając powództwo Sąd Okręgowy uznał, że odstąpienie od umowy przez

pozwaną Spółkę było skuteczne, a ponieważ nastąpiło ono z przyczyn od niej

zależnych, powodom należy się kara umowna. Pozwana nie wykazała, jakoby

odstąpienie od umowy nastąpiło z przyczyn niezawinionych i niezależnych od niej. Sąd

Apelacyjny wyrokiem z dnia 13.11.2007 r. oddalił apelację pozwanej Spółki. Sąd ten

podniósł, że zastrzeżenie kary umownej nastąpiło na wypadek odstąpienia od umowy, a

nie niewykonania zobowiązania pieniężnego tj. zapłaty wynagrodzenia. Nie został więc

naruszony art. 483 k.c. Wskazał też, że przy odstąpieniu od umowy na podstawie art.

644 k.c. obowiązek zapłaty wynagrodzenia, nie wyklucza zastrzeżenia kary umownej.

Wyrok ten zaskarżyła pozwana Spółka. Zarzuciła naruszenie art. 483, 3581 w

związku z art. 58, 471 i art. 395 k.c., art. 6 k.c. w związku z art. 361, 471 i 472 k.c., a

nadto art. 232 k.p.c. w związku z art. 6, 483 i 471 k.c. Wskazując na powyższe wniosła o

uchylenie zaskarżonego wyroku i orzeczenie co do istoty sprawy przez oddalenie

powództwa względnie o przekazanie sprawy Sądowi Apelacyjnemu do ponownego

rozpoznania.

Alternatywnie

wniosła

o

uchylenie

zaskarżonego

wyroku

oraz

poprzedzającego wyroku Sądu Okręgowego i przekazanie sprawy Sądowi Okręgowemu

do ponownego rozpoznania.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Zgodnie z ujętą w art. 483 § 1 k.c. definicją, przez zastrzeżenie kary umownej

strony ustalają, że naprawienie szkody wynikającej z niewykonania lub nienależytego

wykonania zobowiązania niepieniężnego nastąpi przez zapłatę określonej sumy. Oprócz

wspomnianego przepisu granice dopuszczalnego kształtowania konstrukcji kary

umownej wyznaczają także kryteria wskazane w art. 358 1 oraz art. 58 § 1 i 2 k.c. De

lege lata zastrzeżenie kary umownej może odnosić się wyłącznie do niewykonania lub

nienależytego wykonania zobowiązania o charakterze niepieniężnym. Należy tu zwrócić

uwagę

na

istotną różnicę

w tym

zakresie

pomiędzy normatywnym

ujęciem

odszkodowania umownego w kodeksie zobowiązań (art. 82 k.z. dopuszczał odnoszenie

go do wszelkich kategorii zobowiązań) i kary umownej w kodeksie cywilnym (art. 483 § 1

k.c. odnosi ją jedynie do verba legis „zobowiązań niepieniężnych). Przez tę zmianę

normatywną nastąpiła modyfikacja jurydycznej konstrukcji kary umownej, zawężając

zakres dopuszczalności jej stosowania. Konsekwentnie rzecz ujmując postanowienia

kontraktu łączące obowiązek zapłaty kary umownej z brakiem lub nieterminowym

spełnieniem świadczenia pieniężnego powinny być traktowane jako poczynione contra

legem (art. 58 § 3 k.c.). Do przedmiotowo istotnych elementów zastrzeżenia kary

umownej zalicza się określenie zobowiązania (albo pojedynczego obowiązku), którego

niewykonanie lub nienależyte wykonanie rodzi obowiązek zapłaty kary. Karę umowną

strony mogą bowiem zastrzec na wypadek niewykonania lub nienależytego wykonania

zobowiązania w ogólności (zobowiązania obligującego dłużnika do świadczenia

polegającego na daniu, czynieniu, zaniechaniu lub znoszeniu]; mogą też powiązać karę

z poszczególnymi przejawami niewykonania lub nienależytego wykonania zobowiązania

(np. zwłoką dłużnika, spełnieniem świadczenia niewłaściwej jakości).

W uchwale składu 7 sędziów Sądu Najwyższego z dnia 11.04.2003 r. III CZP

61/03 (OSNC 2004, nr 5, poz. 69) podkreślono, że kategorię zobowiązania

niepieniężnego w rozumieniu art. 483 § 1 k.c. należy rozumieć szeroko. Obejmuje ono z

pewnością zobowiązania niepieniężne przewidujące świadczenia o

majątkowym

np.

zawarcie

umowy

przyrzeczonej

oraz

charakterze

niemajątkowym

np.

powstrzymanie się od działalności konkurencyjnej. Podkreślono jednak, że w praktyce

kontraktowej można zaobserwować zastrzeganie kar umownych także na wypadek

skorzystania przez jednego z kontrahentów z uprawnienia kształtującego np.

wypowiedzenia umowy lub odstąpienia od niej, przy czym jako jedną z przesłanek

dochodzenia kary przewiduje się niekiedy wyrządzenie określonej szkody.

Takie rozwiązanie zastosowano w umowie łączącej strony. Zgodnie z § 13 ust. 2

pkt 2.2 powodowie zobowiązali się zapłacić pozwanej - jako zamawiającemu - karę

umowną w razie odstąpienia od umowy przez pozwaną z przyczyn zależnych od

powodów, zaś stosownie do § 13 ust. 3 pkt 3.2 pozwana zobowiązała się zapłacić karę

umowną powodom w razie odstąpienia od umowy z przyczyn zależnych od pozwanej.

Sąd Apelacyjny dokonując oceny tych postanowień stwierdził, że zastrzeżenie kary

umownej

nastąpiło

nie

na

wypadek

niezapłacenia

lub

zwłoki

w

uiszczeniu

wynagrodzenia – jako niewątpliwie świadczenia pieniężnego, lecz na wypadek

odstąpienia

od

umowy,

czyli uprawnienia

kształtującego

–

jako

świadczenia

niepieniężnego. Taka praktyka jest akceptowana w orzecznictwie, choć podnosi się, że

nie jest ona karą umowną, ale ma charakter represyjny i jest dopuszczalna w ramach

art. 3531 k.c.

Zagadnienie to zostało rozwinięte w kilku orzeczeniach Sądu Najwyższego. W

szczególności w wyroku z dnia 20.10.2006 r. IV CSK 154/06 (OSNC 2007, nr 7-8, poz.

117) Sąd Najwyższy oceniał możliwość zastrzeżenia kary umownej dla leasingodawcy

na wypadek niespełnienia przez leasingobiorcę zobowiązań z umowy leasingu.

Stwierdzono, że okoliczność, iż podstawą odstąpienia od umowy było nienależyte

wykonanie przez leasingobiorcę zobowiązania pieniężnego, nie przesądza charakteru

jego zobowiązania, za które zastrzeżono karę umowną. Odstąpienie od umowy

powoduje bowiem obowiązek zwrotu przez strony tego, co sobie strony świadczyły m.

in. obowiązek zwrotu rzeczy leasingodawcy. Karę umowną można więc wiązać z

nienależytym wykonaniem obowiązku zwrotu rzeczy, a to jest niewątpliwie świadczenie

niepieniężne. W konsekwencji uznano, że można zastrzec skutecznie, na podstawie art.

483 k.c., karę umowną na wypadek odstąpienia od umowy leasingu, w razie

niewykonania lub nienależytego wykonania obowiązków przez leasingobiorcę. Z kolei w

orzeczeniu z dnia 7.02.2007 r. III CSK 288/06 (Lex 274 191) Sąd Najwyższy uznał, że

co do zasady nie jest wyłączone zastrzeżenie kary umownej na wypadek odstąpienia od

umowy przez stronę, która zgodnie z umową uprawniona była do żądania świadczenia

pieniężnego. Zastrzegł jednak, że jeżeli przyczyną odstąpienia od umowy było wyłącznie

niewykonanie zobowiązania pieniężnego, wówczas zastrzeżona kara umowna jest

nieważna, jako sprzeczna z przepisem art. 483 § 1 k.c. Na uwagę zasługuje też wyrok z

dnia 20.10.2006 r. IV CSK 178/06 (OSNC 2007, nr 7-8, poz. 118). W rozpoznawanej

sprawie strony umowy o dzieło zastrzegły, że na wypadek skorzystania przez

zamawiającego z uprawnienia do wypowiedzenia umowy zawartej na czas oznaczony

zapłaci

on

wykonawcy

karę

umowną.

Przyczyną

wprowadzenia

do

umowy

postanowienia o karze umownej był zamiar zabezpieczenia interesu wykonawcy przez

zryczałtowanie mu utraty zysku, jaki mógłby osiągnąć, gdyby umowa nie została

wcześniej rozwiązana. Sąd Najwyższy dokonując oceny prawnej takiego zastrzeżenia

stwierdził, że tego (...) rodzaju zastrzeżenia niezbędące karą umowną w rozumieniu art.

483 § 1 k.c. ale bez wątpienia mające charakter represyjny, dopuszczalne jest w świetle

zasady swobodnego kształtowania stosunku prawnego (art. 3531 k.c.), choć nie jest

charakterystyczne dla umowy o dzieło, ani nie może być postrzegane jako źródło

roszczeń wynikających z umowy o dzieło (art. 646 k.c.). Nie dotyczy ono wykonania

działa, jego jakości i terminowości wykonania, ani obowiązków stron w zakresie

dostarczania i zwrotu materiałów, czy kwestii wynagrodzenia, które to obowiązki są

właściwe dla umowy o dzieło, a ich niewykonanie może się ujawnić dopiero w związku z

oddaniem lub nieoddaniem dzieła. Może być elementem każdej innej umowy, której

rozwiązanie w drodze wypowiedzenia skutkuje powstaniem szkody lub stawia stronę

dotkniętą wypowiedzeniem w innej niekorzystnej sytuacji. Roszczenie z niego

wynikające staje się wymagalne z chwilą wystąpienia umówionego zdarzenia, które nie

należy do zdarzeń objętych odpowiedzialnością typową dla danej umowy i nie pozostaje

w żadnym związku z kwestią spełnienia świadczenia będącego przedmiotem umowy. W

ten sposób powyższe zastrzeżenie odrywa się od rodzaju umowy (...)”.

Jeżeli więc dokonać pewnej rekapitulacji wniosków wynikających z tych orzeczeń

Sądu Najwyższego w kwestii dopuszczalności zastrzeżenia kary umownej, przy

przestrzeganiu treści art. 483 § 1 k.c., to stwierdzić należy co następuje:

Nie ulega żadnej wątpliwości, że zastrzeżenie kary umownej na wypadek

odstąpienia od umowy jest dopuszczalne. Jest to przecież uprawnienie kształtujące, o

charakterze niepieniężnym. Nie może być także kwestionowane stwierdzenie, że jeśli

przyczyną odstąpienia od umowy byłoby wyłącznie niewykonanie zobowiązania

pieniężnego, to wówczas zastrzeżenie kary umownej byłoby co do zasady sprzeczne z

art. 483 § 1 k.c. Stanowisko wyrażone przez Sąd Najwyższy w wyroku z dnia

20.10.2006 r. IV CSK 154/06 upoważnia jednak do stwierdzenia, że nie zawsze

niewykonanie przez stronę zobowiązaną do świadczenia pieniężnego (w tym przypadku

leasingobiorcę) przesądza o charakterze zobowiązania, za które zastrzeżono karę

umową. Może bowiem być tak, że skutkiem odstąpienia od umowy będzie spełnienie

zobowiązania o charakterze niepieniężnym np. zwrot rzeczy będącej przedmiotem

leasingu. W takim przypadku zastrzeżenie kary umownej powiązano z tymi obowiązkami

dotyczącymi świadczeń niepieniężnych. Odmienna sytuacja zaistniała w niniejszej

sprawie. Zastrzeżenia kary umownej dokonano na wypadek odstąpienia od

umowy

przez zamawiającego z przyczyn leżących po jego stronie (§ 13 ust. 3 pkt 3.2). Jako

podstawę prawną odstąpienia wskazano art. 644 k.c., który stanowi, że dopóki dzieło nie

zostało ukończone, zamawiający może w każdej chwili od umowy odstąpić.

Zamawiający nie wskazał przyczyn odstąpienia, zresztą w świetle art. 644 k.c. nie był do

tego zobowiązany. Jednocześnie nie podniesiono jednak zarzutu, że nie nastąpiło to z

przyczyn zależnych od zamawiającego; a więc nie kwestionowano spełnienia

przesłanek zastosowania § 13 ust. 3 pkt 3.2. Zamawiający, który złożył oświadczenie o

odstąpieniu od umowy, nie był uprawniony, lecz zobowiązany do spełnienia świadczenia

pieniężnego (zapłaty wynagrodzenia). Ten kontekst okoliczności faktycznych pozwala

stwierdzić, że stan faktyczny jest analogiczny do tego, jaki był przedmiotem

rozstrzygnięcia Sądu Najwyższego w wyroku z dnia 20.10.2006 r. IV CSK 178/06

(OSNC 2007, nr 7-8, poz. 118). Także w niniejszej sprawie zastrzeżenie kary umownej

w wypadku odstąpienia od umowy przez zamawiającego z przyczyn leżących po jego

stronie w istocie miało zabezpieczyć interes powodów przez - jak określono „zryczałtowanie utraty zysku”, jaki mogli osiągnąć, gdyby umowa została zrealizowana.

Ta klauzula nie dotyczy wykonania dzieła co do sposobu i terminu, nie dotyczy

obowiązków stron, w tym zapłaty wynagrodzenia, lecz ma zabezpieczać interesy stron,

które w razie odstąpienia od umowy mogą doznać uszczerbku. Godzi się zauważyć, że

§ 13 ust. 2 pkt 2.2. umowy przewidywał także karę umowną dla zamawiającego w razie

odstąpienia od umowy przez wykonawców z przyczyn leżących po ich stornie. To

wskazuje na zamiar stron, które zastrzegły dla siebie wzajemnie karę umowną w razie

odstąpienia od umowy. Takie postanowienie jest dopuszczalne w ramach art. 353 1 k.c.

Skład orzekający w niniejszej sprawie podziela w tym względzie stanowisko wyrażone

przez Sąd Najwyższy w wyroku z dnia 20.10.2006 r. IV CSK 178/06. Tym samym nie

można przyjąć, aby w sprawie doszło do naruszenia art. 483 § 1, 353 1 i 58 k.c.

Odnosząc się do zarzutu naruszenia art. 395 k.c. należy zauważyć, że nie ten

przepis był podstawą odstąpienia od umowy przez zamawiającego, lecz art. 644 k.c.,

który zezwala na odstąpienie od umowy przez zamawiającego dopóki dzieło nie zostało

wykonane. Nie sposób uznać też za uzasadniony zarzut naruszenia art. 6, 361, 471 i

472 k.c. Rzecz w tym, że klauzula o karze umownej została przez strony wprowadzona

w celu zabezpieczenia ich interesów na wypadek odstąpienia od umowy, bez potrzeby

wykazania szkody.

Z tych względów, na podstawie art. 39814 k.p.c., orzeczono jak w sentencji.