I CSK 235/06 · Sąd Najwyższy

Sygn. akt I CSK 235/06

POSTANOWIENIE

Dnia 30 listopada 2006 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Antoni Górski (przewodniczący)

SSN Zbigniew Kwaśniewski

SSN Zbigniew Strus (sprawozdawca)

w sprawie z wniosku P. Spółki z o.o. w K.

przy uczestnictwie L. M.

o wpis,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej

w dniu 30 listopada 2006 r.,

skargi kasacyjnej uczestnika postępowania od postanowienia

Sądu Okręgowego w W.

z dnia 9 września 2005 r.,

oddala skargę kasacyjną.

Uzasadnienie

Sąd Okręgowy oddalił apelację uczestnika postępowania o wpis zmiany

wierzyciela hipotecznego w dziale IV księgi wieczystej nr […] prowadzonej przez

Sąd Rejonowy uwzględniając następujące bezsporne okoliczności:

Bank Gospodarki Żywnościowej S.A. w W. działający jako Syndyk Masy

Upadłości Banku Spółdzielczego w K. będącego wierzycielem hipotecznym przelał

na P. Spółkę z ograniczoną odpowiedzialnością w K., wierzytelność zabezpieczoną

hipoteką przymusową w kwocie 1 890 294,13 zł. Na podstawie umowy przelewu,

Sąd prowadzący księgę wieczystą dokonał wpisu zmiany wierzyciela. Apelację od

tego wpisu, opartą na zarzucie naruszenia art. 79 u.k.w.h. polegającego na

dokonaniu wpisu zmiany wierzyciela mimo braku klauzuli wykonalności nadanej na

rzecz cesjonariusza, wniósł L. M. współwłaściciel 18/1000 części nieruchomości

obciążonej - uczestnik postępowania z tego tytułu.

Sąd Okręgowy oddalił apelację.

W skardze kasacyjnej opartej na pierwszej podstawie (art. 398 3 pkt 1 k.p.c.)

uczestnik postępowania wskazał naruszenie art. 109 i 110 ukwh przez ich

niezastosowanie. Skarżący wyraził zapatrywanie, że ujawnienie nabywcy jako

wierzyciela wymaga, stosownie do powołanych przepisów, dołączenia jako

podstawy wpisu tytułu wykonawczego z klauzulą wykonalności na rzecz

cesjonariusza.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Art. 109 ustawy z dnia 6 lipca 1982 r. o księgach wieczystych i hipotece

(tekst jednolity Dz.U. 2001 r. nr 124 poz. 1361 ze zm.) stanowi, że hipotekę

przymusową może uzyskać wierzyciel, którego wierzytelność jest stwierdzona

tytułem wykonawczym, określonym w przepisach o postępowaniu egzekucyjnym,

na podstawie tego tytułu.

Tytuł wykonawczy określa nie tylko wierzytelność ale i podmioty:

uprawnionego oraz zobowiązanego, gdyż jego integralną częścią jest tytuł

egzekucyjny wskazujący dłużnika oraz wierzyciela, na rzecz którego nadawana jest

klauzula wykonalności.

Istota zagadnienia prawnego podnoszonego przez skarżącego zawiera się

w tym, czy art. 109 u.k.w.h. ma zastosowanie również w razie zmiany wierzyciela,

wynikającej z przelewu wierzytelności zabezpieczonej. Nie dostrzega tej różnicy

skarżący powołując się na postanowienie Sądu Najwyższego z 20 marca 2003 r.

sygn. III CKN 205/00, OSNC 2004/6/93 dotyczące podstawy wpisu (ustanowienia)

hipoteki a nie wpisu zmiany wierzyciela.

Rozważając zarzuty podniesione w skardze należy wskazać wyjątkowość

regulacji zawartej w art. 109 u.k.w.h., w stosunku do zasad przenoszenia własności

stosowanych również do ustanawiania ograniczonego prawa rzeczowego (art. 245

§ 1 w związku z art. 155 § 1 k.c.). Wyjątkowość polega na uprawnieniu wierzyciela,

który uzyskał tytuł wykonawczy, do ingerencji w treść prawa własności dłużnika bez

jego zgody – ze skutkami określonymi przede wszystkim w art. 65 ust. 1 u.k.w.h.

Od chwili powstania hipoteki przymusowej jej akcesoryjność – jak hipoteki umownej

zwykłej - dotyczy wierzytelności, a nie tytułu wykonawczego będącego podstawą

wpisu. Od chwili wpisu jego skutki wyrażają się w treści hipoteki, natomiast

doniosłość tytułu objawia się ponownie w fazie egzekucji (art. 75 u.k.w.h.).

Przepisy ustawy nie zawierają postanowień uzależniających istnienie omawianego

prawa rzeczowego od posiadania przez wierzyciela tytułu wykonawczego,

a hipoteka zabezpieczająca wierzytelność przed skutkami upływu czasu nie

zobowiązuje wierzyciela nawet do wszczynania egzekucji.

Dłużnik może zwolnić rzecz od obciążenia hipotecznego wskazując

zdarzenie powodujące wygaśnięcie wierzytelności, natomiast skutku takiego nie

osiągnie zgłaszając np. zarzut utraty tytułu wykonawczego.

Nie można pominąć konsekwencji związanych ze swobodą obrotu

wierzytelnościami, jeżeli ograniczenia nie wynikają z ustawy lub czynności prawnej.

Dopuszczalność przelewu (art. 509 § 1 k.c.) znalazła swoje odbicie w ustawie

o księgach wieczystych i hipotece której przepisy modyfikują jedynie skutki cesji

w zakresie hipoteki, wynikające z akcesoryjności (art. 79), rękojmi ( art. 80) oraz

zaostrzenia ochrony dłużnika spełniającego świadczenie do rąk zbywcy (art. 81

i 82).

Przyjęcie ścisłej akcesoryjności hipoteki przymusowej i tytułu wykonawczego

– jak domaga się skarżący podważałoby celowość art. 112 u.k.w.h., ponieważ

wierzyciel dysponujący tytułem wykonawczym nie powołuje się na ochronę nabycia

wierzytelności wynikającą z art. 80 w związku z art. 5 u.k.w.h. Tymczasem

odrzucenie poglądu o istnieniu takiej zależności (akcesoryjności) i dopuszczenie

wpisu cesjonariusza bez powoływania jako podstawy tytułu wykonawczego

pozwala zrozumieć ratio legis unormowania sprowadzającego się do nałożenia na

wierzyciela

hipotecznego

obowiązku

wykazywania

swej

wierzytelności

w postępowaniu egzekucyjnym. Nie deprecjonuje to hipoteki jako sposobu

zabezpieczenia, a jedynie w odniesieniu do tego rodzaju hipoteki pozbawia

wierzyciela niezbyt istotnego w praktyce przywileju: domniemania istnienia

wierzytelności wynikającego z wpisu.

Podzielenie

osłabiałoby

zapatrywania

znaczenie

hipoteki

przedstawionego

w

skardze

przymusowej

razie

–

w

kasacyjnej

powszechnego

w gospodarce rynkowej – obrotu wierzytelnościami, a to ze względu na warunki

prawne

przelewu wierzytelności hipotecznej. Zgodnie z art. 245 1 k.c. do

przeniesienia ograniczonego prawa rzeczowego na nieruchomości potrzebna jest

umowa między uprawnionym a nabywcą, a jeżeli prawo jest ujawnione w księdze

wieczystej również wpis do tej księgi. Umowa przelewu uprawnia sąd według art.

788 § 1 k.p.c. do nadania klauzuli wykonalności na rzecz nabywcy, jeżeli przejście

będzie wykazane odpowiednim dokumentem. Ponieważ wpis ma charakter

konstytutywny wierzytelność przechodzi na nabywcę po jego dokonaniu. Dlatego

wniosek o nadanie klauzuli wykonalności nie będzie uwzględniony przed

dokonaniem

wpisu.

Gdyby

nawet

skutecznie

zakwestionować

przesłankę

konstytutywności wpisu, do czego nie ma podstaw, to należy wskazać dalsze

konsekwencję odrębnego postępowania klauzulowego. W postępowaniu o wpis

zmiany w dziale IV. sąd wieczystoksięgowy nie mógłby uwzględnić wniosku

cesjonariusza jako wierzyciela hipotecznego przed zakończeniem postępowania

klauzulowego, nie można natomiast wykluczyć rozstrzygnięcia przeciwnego.

Uwzględnienie zapatrywania skargi kasacyjnej prowadzi wiec do figury logicznej

zwanej błędnym kołem, niedopuszczalnej w procesie wykładni. Poza tym okres

trwania postępowania klauzulowego mógłby wykorzystać nierzetelny dłużnik,

co prowadziłoby do powstawania kolejnych skomplikowanych stosunków prawnych

miedzy cedentem a cesjonariuszem.

Przytoczone rozważania prowadzą do wniosku, że w razie przelewu wierzytelności

stwierdzonej tytułem wykonawczym i zabezpieczonej hipoteką przymusową

podstawą wpisu nabywcy jako wierzyciela hipotecznego

jest umowa przelewu

stwierdzona pismem (art. 511 k.c.).

Na zakończenie trzeba dodać, że sprzedaż przez syndyka wierzytelności

wchodzących w skład osobnej masy podlega przepisom art. 447 ustawy dnia

28 lutego 2003 r. Prawo upadłościowe i naprawcze, stanowiącego w ust. 5, iż

umowa sprzedaży wierzytelności zabezpieczonej hipoteką, o której mowa w ust. 2,

stanowi podstawę wpisu w księdze wieczystej. Podstawa faktyczna rozstrzygnięcia

nie obejmowała hipotezy tego przepisu, a jego naruszenia nie podniesiono

w skardze kasacyjnej, wobec czego pozostaje również poza zakresem rozważań

Sądu Najwyższego. Rozstrzygnięcie skargi jest bowiem możliwe na podstawie

przepisów przytoczonych w jej podstawie.

Kierując się zasadami wyżej przedstawionymi Sąd Najwyższy na podstawie art.

39813 § 1 k.p.c. oraz art. 39814 k.p.c. w związku z art. 13 § 2 k.p.c. oddalił skargę

kasacyjną.

jz