I CSK 234/10 · Sąd Najwyższy

Sygn. akt I CSK 234/10

POSTANOWIENIE

Dnia 22 lipca 2010 r.

Sąd Najwyższy w składzie:

SSN Tadeusz Wiśniewski (przewodniczący)

SSN Irena Gromska-Szuster (sprawozdawca)

SSN Krzysztof Strzelczyk

w sprawie z wniosku P. R.

przy uczestnictwie E. R.

o umieszczenie w szpitalu psychiatrycznym,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej w dniu 22 lipca 2010 r.,

skargi kasacyjnej uczestnika postępowania

od postanowienia Sądu Okręgowego w O. z dnia 19 listopada 2009 r., sygn. akt I Ca

(…),

uchyla zaskarżone postanowienie i przekazuje sprawę Sądowi Okręgowemu w O.

do

ponownego

rozpoznania

i rozstrzygnięcia

o

kosztach

postępowania

kasacyjnego.

Uzasadnienie

Zaskarżonym postanowieniem z dnia 19 listopada 2009r. Sąd Okręgowy w O.

oddalił apelację uczestnika postępowania E. R. od postanowienia Sądu pierwszej

instancji zezwalającego na umieszczenie uczestnika w szpitalu psychiatrycznym.

Sąd Okręgowy, w oparciu o materiał dowodowy zebrany przez Sąd pierwszej

instancji oraz uzupełniony w postępowaniu apelacyjnym, ustalił, że z wnioskiem o

umieszczenie uczestnika w szpitalu psychiatrycznym wystąpił jego syn P. R. Uczestnik

ma jeszcze jedno dziecko: 12-letnią córkę M. R. Jego małżeństwo z matką dzieci A. R.

zostało rozwiązane przez rozwód w listopadzie 2007 r., jednak cała rodzina mieszka

razem. Uczestnik nie pracuje w Polsce, podejmuje sezonowe prace w Irlandii. Między

byłymi małżonkami często dochodzi do nieporozumień, w czasie których wzywana jest

policja. Uczestnik został skazany za pobicie teścia. Mimo rozwodu uczestnik kontroluje

byłą żonę, wypytuje dzieci z kim się spotyka i z kim sypia. Kwestionuje swoje ojcostwo,

śledzi dzieci. Wbrew woli córki odwozi ją do szkoły, gdyż uważa, że grozi jej

niebezpieczeństwo. Córka po każdym spotkaniu z ojcem płacze i grozi samobójstwem.

Uczestnik boi się również o swoje życie, twierdzi, że w nocy ktoś może go zabić. Z

inicjatywy rodziny zgłosił się do lekarza psychiatry, jednak nie widzi potrzeby leczenia i

nie przyjmuje żadnych leków. Z zaświadczenia lekarza psychiatry wynika, że uczestnik

ma urojenia, jest bezkrytyczny co do zaburzeń i potrzeby leczenia, wymaga leczenia,

które może przynieść poprawę jego stanu zdrowia i funkcjonowania. W oparciu

o przeprowadzony w postępowaniu przed Sądem pierwszej instancji dowód z opinii

biegłego sądowego lekarza psychiatry Sądy ustaliły, że uczestnik cierpi na zespół

paranoiczny z zaburzeniami myślenia pod postacią urojeń niewiary małżeńskiej i urojeń

prześladowczych o charakterze usystematyzowanym, ma też osobowość o cechach

pieniaczych. Nie ma poczucia choroby, nie podjął zaproponowanego mu leczenia w

warunkach ambulatoryjnych, uważając, że jest mu niepotrzebne. Kwalifikuje się do

leczenia w warunkach szpitalnych.

Sąd drugiej instancji, uznając za uzasadniony zarzut apelacji uczestnika

postępowania, że samo stwierdzenie biegłego w opinii, iż stan zdrowia uczestnika

kwalifikuje go do leczenia szpitalnego, nie jest wystarczającą podstawą do wydania

orzeczenia w oparciu o art. 29 ust. 1 pkt 1 ustawy z dnia 19 sierpnia 1994 r. o ochronie

zdrowia psychicznego (Dz. U. Nr 111, poz. 535 ze zm.- dalej: „u.o.z.p.”) o umieszczenie

go w szpitalu psychiatrycznym wbrew jego woli, dopuścił dowód z opinii uzupełniającej

tego samego biegłego sądowego lekarza psychiatry, któremu zlecił wypowiedzenie się,

czy nieprzyjęcie

uczestnika

do szpitala

psychiatrycznego

spowoduje

znaczne

pogorszenie stanu jego zdrowia psychicznego. Sąd Okręgowy nie uwzględnił wniosku

uczestnika o dopuszczenie dowodu z opinii innego biegłego uznając opinię

dotychczasowego biegłego za logiczną, rzetelną i wyczerpującą, wydaną na podstawie

pełnej dokumentacji lekarskiej, akt sprawy oraz badań uczestnika. Uznał też za

nieuzasadniony apelacyjny zarzut nieważności postępowania przed Sądem pierwszej

instancji z powodu nie doręczenia uczestnikowi opinii biegłego psychiatry i doręczył mu

odpis tej opinii.

uwagi na to, że biegły w opinii uzupełniającej wydanej w postępowaniu

apelacyjnym stwierdził, iż nieprzyjęcie E. R. do szpitala psychiatrycznego spowoduje

znaczne pogorszenie stanu jego zdrowia psychicznego, Sąd Okręgowy uznał, że

zachodzą podstawy z art. 29 ust. 1 pkt 1 u.o.z.p. do orzeczenia o potrzebie przyjęcia

uczestnika do szpitala psychiatrycznego i dlatego oddalił apelację.

W skardze kasacyjnej opartej na obu podstawach, uczestnik postępowania

w ramach zarzutów procesowych wskazał na naruszenie art. 5 k.p.c., art. 233 § 1 k.p.c. ,

art. 278 § 1 k.p.c. w zw. z art. 13 § 2 k.p.c. i art. 42 oraz 46 ust. 2 u.o.z.p. przez oparcie

rozstrzygnięcia na wniosku biegłego zawartym w opinii uzupełniającej a nie na własnym

rozważeniu zgromadzonego materiału dowodowego, nie zapewnienie uczestnikowi

działającemu bez zawodowego pełnomocnika możliwości czynnego udziału w

postępowaniu przez niedoręczenie mu odpisu opinii biegłego psychiatry w postępowaniu

przed sądem pierwszej instancji, brak pouczenia uczestnika co do możliwości podjęcia

czynności procesowych zmierzających do uzyskania ustnych wyjaśnień biegłego,

oddalenie wniosku uczestnika o powołanie dowodu z opinii innego biegłego psychiatry,

spoza listy biegłych Sądu Okręgowego w O., nie dopuszczenie dowodu z opinii innych

biegłych lekarzy psychiatrów, stosowanie do art. 46 ust. 2 u.o.z.p.

W ramach zarzutów opartych na pierwszej podstawie kasacyjnej uczestnik

wskazał na naruszenie art. 29 ust. 1 pkt 1 u.o.z.p. przez niewłaściwe zastosowanie w

wyniku nie ustalenia w jaki sposób dotychczasowe zachowanie uczestnika świadczy o

tym, że nie przyjęcie go do szpitala psychiatrycznego spowoduje znaczne pogorszenie

stanu jego zdrowia psychicznego.

Wnosił o zmianę zaskarżonego postanowienia przez oddalenie wniosku,

ewentualnie uchylenie tego postanowienia i przekazanie sprawy Sądowi Okręgowemu

do ponownego rozpoznania, przy uwzględnieniu w każdym wypadku wniosku o

zasądzenie kosztów postępowania kasacyjnego.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Nie można odmówić słuszności zarzutowi naruszenia art. 5 k.p.c., który choć nie

nakłada na sąd obowiązku udzielania stosownych pouczeń stronom i uczestnikom

występującym bez adwokata, jednak wskazuje, że w razie uzasadnionej potrzeby

istnieje taka możliwość, z której sąd, w takich wypadkach, powinien skorzystać, aby

zapobiec nierówności podmiotów toczącego się postępowania i zapewnić możliwość

rzeczywistego

udziału

w

czynnościach

procesowych

stronom

i

uczestnikom

nieporadnym, nie posiadającym dostatecznej znajomości procedury lub nie umiejącym

korzystać ze swoich uprawnień procesowych. Stosowne pouczenie jest niewątpliwie

obowiązkiem sądu w stosunku do uczestników postępowania o zastosowanie wobec

nich przymusowego umieszczenia w szpitalu psychiatrycznym, jeżeli z opinii biegłego

wynika, że osoba taka cierpi na schorzenia psychiczne, które zniekształcają jej obraz

rzeczywistości i utrudniają podjęcie sensownej obrony jej praw, a nie zachodzi

przewidziana w art. 48 ustawy o ochronie zdrowia psychicznego podstawa do

ustanowienia dla tej osoby adwokata z urzędu.

W rozpoznawanej sprawie żaden z Sądów nie pouczył uczestnika postępowania

przede wszystkim o tym, że, stosownie do art. 286 k.p.c., może złożyć wniosek o

zażądanie od biegłego lekarza psychiatry ustnych wyjaśnień na rozprawie do opinii

złożonej na piśmie w postępowaniu przed Sądami pierwszej i drugiej instancji. Uczestnik

kwestionował tę opinię i rzeczywiście, jak stwierdził Sąd Okręgowy, nie zawierała ona

istotnych ustaleń ani ocen, co spowodowało dopuszczenie przez ten Sąd dowodu z

opinii uzupełniającej. Jednakże również po wydaniu opinii uzupełniającej, Sąd Okręgowy

także nie pouczył uczestnika o możliwości złożenia wniosku o wezwanie biegłego na

rozprawę celem ustnego wyjaśnienia tej opinii, co było uzasadnione z uwagi na

wyjątkową lakoniczność opinii uzupełniającej. Opinia ta składa się bowiem w istocie z

jednego zdania, które stanowi odpowiedź na pytanie Sądu Okręgowego sformułowane

w sposób sugerujący tę odpowiedź w nawiązaniu do przesłanki ustawowej określonej w

art. 29 ust. 1 pkt 1 u.o.z.p. Biegły nie wyjaśnił dlaczego uważa, że nieprzyjęcie

uczestnika

do

szpitala

spowoduje

znaczne

pogorszenie

stanu

jego

zdrowia

psychicznego, jakie leczenie jest konieczne w przypadku schorzeń psychicznych

występujących u uczestnika oraz czy i dlaczego nieleczenie spowoduje znaczne

pogorszenie stanu jego zdrowia psychicznego. Odpowiedź na te pytania jest konieczna,

w świetle art. 29 ust. 1 pkt 1 u.o.z.p., do ustalenia i oceny, czy zachodzą przewidziane w

tym przepisie podstawy do orzeczenia przez sąd o potrzebie przyjęcia uczestnika do

szpitala psychiatrycznego bez jego zgody (art. 29 ust. 2 ustawy).

Jak wielokrotnie wskazywał Sąd Najwyższy, uwzględnienie wniosku o przyjęcie

do szpitala psychiatrycznego na podstawie powyższego przepisu jest niewątpliwie

przypadkiem ingerencji w sferę wolności i nietykalności osobistej człowieka. Regułą

bowiem jest, że każda osoba ma swobodny wybór co do potrzeby podjęcia leczenia

oraz jego sposobu i rodzaju zaś omawiany przepis swobodę tę wyłącza. Z tych

względów musi on być wykładany ściśle, wręcz restryktywnie, przy świadomości, że

celem ustawy o ochronie zdrowia psychicznego i jednoznaczną intencją ustawodawcy

jest zagwarantowanie osobom z zaburzeniami psychicznymi ochrony ich praw oraz

poszanowania sfery ich wolności i godności osobistej, a wszelkie środki przewidziane w

ustawie mogą być wobec nich stosowane tylko dla ich dobra, w celu ochrony ich zdrowia

i praw. Wynika to jednoznacznie z preambuły ustawy, z jej przepisów ogólnych,

w szczególności art. 2 ust. 2 oraz licznych przepisów szczególnych. Te zasady i intencję

ustawodawcy powinny mieć na uwadze sądy wydające orzeczenia w trybie art. 22-29

ustawy i jako istotną dyrektywę swojego postępowania w tym przedmiocie powinny

traktować wymóg, by rozstrzygnięcie, które powezmą, było celowe z punktu widzenia

dobra i interesu osoby, której dotyczy (porównaj między innymi orzeczenia Sądu

Najwyższego z dnia 12 lipca 1996 r. II CRN 81/96, OSNC 1996/12/164, z dnia 14 lutego

1996 r. II CRN 201/95 nie publ, z dnia 12 lutego 1997 r. II CKU 72/96, OSNC 1997/67/84, z dnia 27 lutego 2008 r. III CSK 318/07 i z dnia 16 kwietnia 2009 r. I CSK 402/08,

niepubl.).

Jak wskazał Sąd Najwyższy w powołanym wyżej postanowieniu z dnia 12 lipca

1996 r. II CRN 81/96 z tych wszystkich względów kontrola sądów występowania w

stanie faktycznym sprawy przesłanek ustawowych, uzasadniających uwzględnienie

wniosku, powinna być zawsze szczególnie wnikliwa, zwłaszcza wówczas, gdy osoba,

której wniosek dotyczy żąda wyjaśnienia, czy rzeczywiście jej zachowanie uzasadnia w

świetle obowiązującego prawa przymusową hospitalizację. Sąd nie może biernie

poprzestać na ocenie wyrażonej przez biegłego sądowego lekarza psychiatrę, bowiem

opinia lekarza psychiatry nie może być uznana za źródło poczynionych przez Sąd

ustaleń w przedmiocie wystąpienia materialnoprawnych przesłanek uwzględnienia

wniosku szczególnie wówczas, gdy jest tak lakoniczna jak w rozpoznawanej sprawie i

bez żadnego uzasadnienia ani wyjaśnień powtarza jedynie ustawowy zwrot stanowiący

przesłankę przymusowego umieszczenia w szpitalu psychiatrycznym.

Ocena materialnoprawnej przesłanki orzeczenia przymusowego umieszczenia w

szpitalu psychiatrycznym, określona w art. 29 ust. 1 pkt 1 u.o.z.p. wymaga z jednej

strony wiadomości specjalnych uzasadniających konieczność dopuszczenia dowodu z

opinii jednego lub kilku biegłych, zgodnie z art. 278 § 1 k.p.c. i art. 46 ust. 1 u.o.z.p.,

celem ustalenia, czy i na jakie schorzenia psychiczne cierpi uczestnik, jaki jest sposób

ich leczenia, szczególnie w szpitalu psychiatrycznym oraz czy i dlaczego brak takiego

leczenia spowoduje znaczne pogorszenie stanu jego zdrowia. Z drugiej zaś strony

wymaga wnikliwej oceny Sądu, jakie okoliczności sprawy, w szczególności, jakie

zachowania uczestnika wskazują na to, że nieprzyjęcie go do szpitala psychiatrycznego

spowoduje znaczne pogorszenie stanu jego zdrowia psychicznego oraz na czym to

znaczne pogorszenie mogłoby polegać.

Z uwagi na to, że, jak słusznie zarzucono w skardze kasacyjnej, kwestie te nie

zostały w sprawie ustalone ani ocenione, bowiem opinia biegłego nie zawiera

stosownych wyjaśnień w tym przedmiocie, jak również Sąd Okręgowy nie dokonał

właściwej oceny przesłanki znacznego pogorszenia stanu zdrowia psychicznego w razie

nieprzyjęcia do szpitala, wskazanej w art. 29 ust. 1 pkt.1 u.o.z.p., uzasadniony jest

kasacyjny zarzut naruszenia tego przepisu jak również art. 278 § 1 w zw. z art. 13 § 2

k.p.c. oraz art. 42 i art. 46 ust. 2 u.o.z.p.

Z tych względów Sąd Najwyższy na podstawie art. 398 15 k.p.c. uchylił zaskarżone

postanowienie i przekazał sprawę Sądowi Okręgowemu do ponownego rozpoznania i

rozstrzygnięcia o kosztach postępowania kasacyjnego (art. 108 § 2 w zw. z art. 391 § 1 i

art. 39821 k.p.c.).