I CSK 231/07 · Sąd Najwyższy

Sygn. akt I CSK 231/07

POSTANOWIENIE

Dnia 10 października 2007 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Antoni Górski (przewodniczący)

SSN Iwona Koper (sprawozdawca)

SSA Michał Kłos

w sprawie z wniosku T.A.

przy uczestnictwie Miasta W., J.A., I.A. i Z.S.

o stwierdzenie nabycia własności nieruchomości przez zasiedzenie,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej

w dniu 10 października 2007 r.,

skargi kasacyjnej uczestnika postępowania - Miasta W.

od postanowienia Sądu Okręgowego w W.

z dnia 18 stycznia 2007 r., sygn. akt [...]

oddala skargę kasacyjną.

Uzasadnienie

Postanowieniem z dnia 18 października 2006 r. Sąd Rejonowy w W.

stwierdził, że:

-

I.S. nabyła przez zasiedzenie z dniem 27 maja 2000 r. własność

nieruchomości gruntowej zabudowanej o pow. 460 m2, położonej w W. przy ul. G.

15A, w obrębie [...], stanowiącej część działki ewidencyjnej nr 24, nr rozliczeniowy

działki 24/3, dla której Sąd Rejonowy w W. prowadzi księgę wieczystą KW nr [...],

przedstawionej na mapie sporządzonej przez geodetę A.G., wpisanej do ewidencji

zasobu powiatowego w dniu 30 listopada 2005 r. za nr ewidencyjnym [...],

- J.A. nabył przez zasiedzenie z dniem 27 maja 2000 r. własność

nieruchomości gruntowej zabudowanej o pow. 504 m 2, położonej w W. przy ul G.

15A, w obrębie [...], stanowiącej część działki ewidencyjnej nr 24 o projektowanym

nr ewidencyjnym 24/4, dla której Sąd Rejonowy w W. prowadzi księgę wieczysta

KW nr [...], przedstawionej na wyżej opisanej mapie sporządzonej przez geodetę

A.G.,

- T.A. i Z.S. na zasadach wspólności majątkowej małżeńskiej nabyli przez

zasiedzenie z dniem 27 maja 2000 r. własność nieruchomości gruntowej

zabudowanej o pow. 449 m2, położonej w W. przy ul. G. 15A w obrębie [...],

stanowiącej działkę o projektowanym numerze ewidencyjnym 106, na którą

składają się część działki ewidencyjnej nr 24 w zakresie nr rozliczeniowego 24/2 o

pow. 435 m2, dla której Sąd w W. prowadzi księgę wieczysta KW nr [...] oraz część

działki o nr ewidencyjnym 13 w zakresie nr rozliczeniowego 13/1, o pow. 14 m2, dla

której Sąd Rejonowy w W. prowadzi księgę wieczystą KW nr [...], przedstawionej na

wyżej opisanej mapie sporządzonej przez geodetę A.G..

Postanowienie zapadło w oparciu o następujący stan faktyczny ustalony

przez Sąd Rejonowy.

Nieruchomość położona w W. przy ul G. 15A, stanowiąca działkę

ewidencyjną nr 24 i częściowo działkę nr 13, została objęta przed II Wojną

Światową przez S. i A. małżonków A., którzy byli jej właścicielami. Małżonkowie A.

wybudowali na działce dom mieszkalny i zagospodarowali teren. Korzystali z działki

z wyłączeniem osób trzecich do chwili swojej śmierci, wykonując nad nią fizyczne

władztwo. W ten sam sposób korzystali z nieruchomości po wejściu w życie dekretu

z dnia 26 października 1945 r. o własności i użytkowaniu gruntów na terenie m.st.

Warszawy (Dz. U. Nr 50, poz. 279 – dalej jako „dekret warszawski”). Pomimo

zmiany stanu prawnego uważani byli przez otoczenie za właścicieli nieruchomości.

S.A. zajmował się rolnictwem, był właścicielem całej tabeli likwidacyjnej, w skład

której

wchodziły także

przedmiotowe

działki.

Jeszcze

za

życia

podzielił

nieruchomości na trzy części, przekazując je swoim dzieciom: J.A., T.A. i I.S. T.A.

otrzymał tę część, na której był posadowiony dom rodziców. J.A. na wydzielonej

jemu części, którą początkowo uprawiał, wybudował dom i tam zamieszkał. I.S. na

wydzielonej dla niej części również wybudowała dom, w którym mieszkała do

śmierci. Następnie działkę zajęła jej spadkobierczyni I.A. zamieszkując w domu po

spadkodawczyni. Podział działki na trzy części funkcjonuje do dzisiaj. Wszystkie

działki mają widoczne i urządzone granice, są ogrodzone, zadbane, domy są

poddawane bieżącym remontom. Wszyscy wymienieni korzystali z wydzielonych im

części jak wyłączni właściciele, tak też byli traktowani przez otoczenie. Płacili

podatki od nieruchomości, podejmowali decyzje dotyczące działek z pominięciem

osób trzecich. J.A. i I.S. złożyli wnioski o ustanowienie na ich rzecz prawa

użytkowania

wieczystego

nieruchomości.

S.A.

zmarł

w

1950

r.,

jego

spadkobiercami zostali żona A.A. oraz dzieci J.A., T.A. i I.S. A.A. zmarła w 1973 r.,

pozostawiając spadkobierców w osobach wymienionych już dzieci, z małżeństwa

ze S.A. I.S. zmarła w 2001 r., a spadek po niej odziedziczyła I.A.

Przytoczone ustalenia

uzasadniały według Sądu Rejonowego przyjęcie,

że J.A., T.A. i I.S. posiadali przedmiotową nieruchomość w wydzielonych fizycznie

częściach tak jak właściciele, spełniając tym samym przymiot posiadaczy

samoistnych. Uczestnik postępowania m. W. nie zakwestionował faktu posiadania

przez wymienionych przedmiotowej nieruchomości po wejściu w życie dekretu, ani

też sposobu wykonywania władztwa nad nią w sensie przedmiotowym przez te

osoby. Sąd Rejonowy nie podzielił stanowiska uczestnika co do braku przymiotu

posiadania samoistnego z uwagi na złożenie przez osoby wcześniej wymienione

wniosków o ustanowienie na ich rzecz prawa użytkowania wieczystego. Zdaniem

tego

Sądu

świadczyło

to

o

dążeniu

do

uregulowania

stanu

prawnego

nieruchomości i bez dodatkowych negatywnych okoliczności nie może przesądzać

o wykonywaniu przez te osoby władztwa jak posiadacze zależni.

Sąd Rejonowy stwierdził, że momentem objęcia przez małżonków A. w

posiadanie nieruchomości, istotnym z punktu widzenia instytucji zasiedzenia, był

pierwszy dzień obowiązywania dekretu warszawskiego. W ocenie tego Sądu objęli

oni nieruchomość w posiadanie w dobrej wierze, nie mając świadomości wejścia w

życie dekretu i jego skutków prawnych. Potwierdzają to zeznania świadków oraz

dowód z zaświadczenia Państwowego Biura Notarialnego, z którego wynika, że

pomimo obowiązywania dekretu warszawskiego, w 1948 r. S.A. przekazał na rzecz

córki I. część przedmiotowej nieruchomości w formie aktu notarialnego.

Podniósł również, że zarówno w doktrynie jak i orzecznictwie ugruntowany

jest pogląd, iż dla oceny dobrej lub złej wiary posiadacza decydujący jest moment

objęcia w posiadanie nieruchomości (również poprzednika prawnego obecnych

posiadaczy), zaś późniejsze zaistnienie okoliczności usuwających dobrą wiarę nie

ma wpływu na długość terminu niezbędnego do zasiedzenia nieruchomości.

Podzielając go uznał, iż obecna wiedza posiadaczy przedmiotowej nieruchomości

na temat jej rzeczywistego stanu prawnego nie wpływa na bieg terminu

zasiedzenia.

Sąd Rejonowy wskazał, że z wejściem w życie dekretu warszawskiego

przedmiotowe nieruchomości stały się własnością Gminy m. W., a następnie

przeszły na własność Państwa. Możliwość ich zasiedzenia została wyłączona przez

art. 7 ustawy z dnia 14 lipca 1961 r. o gospodarce terenami w miastach i osiedlach

(Dz. U. Nr 32, poz. 159). Zakaz ten, rozszerzony następnie przez art. 177 k.c.,

uchyliła ustawa z dnia 28 lipca 1990 r. o zmianie ustawy - Kodeksu cywilny (Dz. U.

Nr 55, poz. 321), która weszła w życie 1 października 1990 r. Zgodnie z jej art. 10

termin zasiedzenia, który dla posiadacza w dobrej wierze na podstawie

zmienionego art. 172 k.c. wynosi 20 lat, ulega skróceniu o połowę, przy czym z

uwagi na komunalizację przedmiotowych nieruchomości ustawą z dnia 10 maja

1990 r. – Przepisy wprowadzające ustawę o samorządzie terytorialnym (Dz. U. Nr

32, poz. 191 ze zm.), termin ich zasiedzenia należy liczyć od wejścia w życie tej

ustawy w dniu 27 maja 1990 r.

W konkluzji przedstawionych wywodów Sąd Rejonowy stwierdził, że do

nabycia własności przedmiotowych nieruchomości doszło z dniem 27 maja 2000 r.

W tym stanie rzeczy wytoczenie przez uczestnika w dniu 16 czerwca 2005 r.

sprawy o ich wydanie nie przerwało biegu terminu zasiedzenia.

Rozpoznając sprawę na skutek apelacji uczestnika m. W., Sąd Okręgowy w

W. zaakceptował ustalenia Sądu pierwszej instancji i wywiedzione z nich wnioski

prawne. Sąd Okręgowy podkreślił , że stwierdzenie zasiedzenia nieruchomości

nastąpiło w sprawie nie na rzecz małżonków S. i A.A., lecz na rzecz ich następców,

którzy objęli je w posiadanie w 1950 r., będąc w tej dacie w dobrej wierze.

Przekazanie w 1948 r. nieruchomości przez S.A. na rzecz córki I. na podstawie

aktu notarialnego uprawniało

przekonanie jego następców, że w chwili

obejmowania darowanych im gruntów nabywają je od właściciela. Dobra wiara

następców małżonków A. nie była zaś – jak stwierdził Sąd Okręgowy – w sprawie

nigdy, w tym także w apelacji, kwestionowana, działa więc w stosunku do nich

domniemanie z art. 7 k.c. Niezależnie od tego Sąd Okręgowy podzielił stanowisko

zaskarżonego

apelacją

wyroku,

iż

zgromadzony

materiał

dowodowy

nie

doprowadził także do obalenia domniemania dobrej wiary małżonków S. i A.A.

Zdaniem Sądu Okręgowego również przy przyjęciu – zgodnie ze stanowiskiem

uczestnika postępowania – posiadania w złej wierze po stronie małżonków A., czy

ich następców prawnych, termin zasiedzenia upłynąłby

przed wytoczeniem

powództwa o wydanie nieruchomości. Na podstawie ustawy sporna nieruchomość,

z uwagi na komunalizację, przestała bowiem być z dniem 27 maja 1990 r.

nieruchomością państwową i od tego dnia, na podstawie stosowanego przez

analogię art. 10 ustawy zmieniającej kodeks cywilny z 28 lipca 1990 r., którego 15 letni termin, skrócony o połowę, upływał 27 maja 2005 r.

Kierując

się

powyższym

Sąd

Okręgowy

oddalił

apelację

uznając

bezzasadność podniesionych w niej zarzutów obrazy art. 7 k.c., art. 172 k.c. w zw.

z art. 10 ustawy zmieniającej k.c. i art. 176 k.c.

W skardze kasacyjnej uczestnik postępowania zarzucił, wywiedzione

w ramach podstawy naruszenia prawa materialnego, - w postaci błędnej wykładni

i niewłaściwego zastosowanie - naruszenie przepisów :

1)

art. 172 k.c. poprzez uznanie, iż posiadanie przedmiotowej nieruchomości

przez S.A. i A.A. oraz ich następców prawnych miało charakter posiadania w

dobrej wierze, pomimo tego, iż nieruchomość znajdowała się na terenie

objętym działaniem dekretu z 26 października 1945 r. o własności i

użytkowaniu gruntów na obszarze m.st. Warszawy, co świadczy o tym, że

dobrej wiary przyjąć nie można;

2)

art. 10 ustawy z dnia 28 lipca 1990 r o zmianie ustawy - Kodeks cywilny

w zw. z art. 172 k.c. i w zw. z art. 176 § 1 i 2 k.c. polegające na przyjęciu,

że zasiedzenie przedmiotowej nieruchomości nastąpiło z dniem 27 maja

2000 r., podczas gdy właściwa wykładnia, i zastosowanie tychże przepisów

powinna skutkować konkluzję, że zasiedzenie mogło nastąpić dopiero dnia

1 października 2005 r.;

3)

art. 175 w zw. z art. 123 § 1 k.c. poprzez przyjęcie, że nie nastąpiło

przerwanie biegu zasiedzenia, pomimo wytoczenia wnioskodawcy przez

uczestnika powództwa o wydanie nieruchomości przed 1 października

2005 r.

We wnioskach skargi domagał się uchylenia zaskarżonego postanowienia

i przekazania

sprawy

Sądowi

Okręgowemu

do

ponownego

rozpoznania

z pozostawieniem temu Sądowi rozstrzygnięcia o kosztach procesu wraz

z kosztami zastępstwa procesowego za instancję kasacyjną lub w przypadku

uznania, że zachodzą przesłanki do merytorycznego rozstrzygnięcia

uchylenia

postanowień Sądu Okręgowego i Sądu Rejonowego oraz oddalenia wniosku

o zasiedzenie w całości i obciążenie wnioskodawcy kosztami postępowania.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Sformułowany przez skarżącego zarzut naruszenia art. 172 k.c. zmierza do

podważenia przyjętej w zaskarżonym wyroku kwalifikacji posiadania następców

prawnych małżonków A., jako uzyskanego w dobrej wierze na tej podstawie, że jak

podnosi się w jego uzasadnieniu, ze względu na zasadę ignorantia uiris nocet, na

gruncie objętym dekretem warszawskim pierwotni właściciele z chwilą jego wejścia

w życie stali się posiadaczami w złej wierze, niezależnie od tego kiedy dowiedzieli

się o jego obowiązywaniu. Pogląd ten, który co do zasady można by uznać za

adekwatny

dla

oceny

sytuacji

prawnej

pierwotnych

właścicieli

gruntów

warszawskich, przy równoczesnym braku odniesienia się przez skarżącego do

pozostałych wskazanych przez Sądy orzekające przesłanek charakteryzujących

sytuację prawną ich następców - obecnych uczestników postępowania - w dacie

objęcia nieruchomości w posiadanie (których skarżący nie kwestionuje) nie może

być rozstrzygający dla oceny zasadności przyjętej w sprawie kwalifikacji ich

posiadania. Wskazać trzeba w związku z tym , że pojęcie dobrej czy złej wiary ma

charakter klauzuli generalnej, z istoty której wynika możliwość uwzględnienia w

ocenie stanu faktycznego różnych okoliczności faktycznych, które w oderwaniu od

konkretnej sprawy nie mogą być oceniane raz na zawsze i w jednakowy sposób

według schematu o bezwzględnym znaczeniu.

Podzielić należy przy tym stanowisko Sądu Okręgowego, że także przy

przyjęciu złej wiary S.A. i jego małżonki, czy ich następców prawnych nie doszłoby

do przerwania biegu zasiedzenia przez wytoczenie w dniu 16 czerwca 2005 r.

powództwa o wydanie nieruchomości. W takiej sytuacji wniosek nie mógłby być

oddalony, a jedynie stwierdzenie zasiedzenia mogło nastąpić nie wcześniej niż w

dniu 27 maja 2005 r.

Zdaniem skarżącego stanowisko to oparte zostało na błędnej wykładni art.

10 ustawy zmieniającej kodeks cywilny z dnia 28 lipca 1990 r. polegającej na

przyjęciu,

że

zasiedzenie

nieruchomości

państwowych,

które

podlegały

komunalizacji stało się możliwe od 27 maja 1990 r., a więc jeszcze przed

uchyleniem art. 177 k.c.

Kwestia stosowania art. 10 wymienionej ustawy w odniesieniu do

nieruchomości państwowych, które z dniem 27 maja 1990 r. stały się z mocy prawa

mieniem komunalnym, była przedmiotem wypowiedzi Sądu Najwyższego zawartej

w uchwale z dnia 13 stycznia 1995 r., III CZP 174/94 (OSNC 1996, nr 1, poz. 2)

formułującej tezę, że przepis ten ma zastosowanie także do tych nieruchomości.

W jej uzasadnieniu Sąd Najwyższy wskazał, że literalna wykładnia tego przepisu,

a w szczególności użyty w nim zwrot „przed dniem wejścia w życie niniejszej

ustawy” prowadzi do wniosku, że chodzi o czas istniejący przed wejściem w życie

ustawy, a niekoniecznie do dnia wejścia w życie tej ustawy. Tym samym

ustawodawca uwzględnił możliwość zaistnienia takiej sytuacji, że stan wyłączający

zasiedzenie istniał przez pewien okres przed wejściem w życie ustawy, a przestał

istnieć w dniu jej wejścia w życie. Zważywszy na ratio legis art. 10, którym jest

złagodzenie skutków rygoryzmu przepisów wyłączających możliwość zasiedzenia

nieruchomości państwowych, ze złagodzenia tego powinni skorzystać wszyscy

posiadacze nieruchomości państwowych przed wejściem w życie omawianej

ustawy, a nie tylko posiadacze tych nieruchomości, które miały taki status także do

dnia jej wejścia w życie.

Rozwinięcie

przytoczonej

argumentacji

zawiera

postanowienie

Sądu

Najwyższego z dnia 20 maja 2004 r., II CK 337/03 (OSP 2005, nr 6, poz. 77),

w którym stwierdzono, że w odniesieniu do nieruchomości państwowej będącej

przedmiotem komunalizacji można uznać, że mimo utraty przez Skarb Państwa

własności przed 1 października 1990 r. przepis art. 10 ustawy zmieniającej k.c. ma

także wprost zastosowanie. Przyjąć bowiem należy, że jest to wynik postrzegania

gminy jako przejemcy dotychczasowej sytuacji prawnej Skarbu Państwa,

co uzasadnia analogiczne potraktowanie nieruchomości, która przed dniem

1 października 1990 r. stała się mieniem komunalnym, jak nieruchomość, która do

tej daty pozostawała nieruchomością państwową.

Logicznym

następstwem

odpadnięcia

przeszkody

do

zasiedzenia

w odniesieniu do nieruchomości państwowych, które z dniem 27 maja 1990 r.

stały

się

z

mocy

prawa

mieniem

komunalnym

jest

to,

iż

bieg

ich zasiedzenia rozpoczyna się od nowa od tego dnia. Zgodnie z art. 10 ustawy

zmieniającej termin ich zasiedzenia ulega skróceniu o czas,

w którym

nieruchomość była własnością państwowa, nie więcej jednak niż o połowę.

Przedstawiony kierunek wykładni

zyskał aprobatę w doktrynie i jest

kontynuowany w judykaturze (postanowienie SN z dnia 12 września 2007 r., I CSK

186/07 dotychczas nie publ.).

Równocześnie w orzecznictwie ukształtował się pogląd, usuwający istniejącą

wcześniej ta tym tle i podnoszoną przez skarżącego rozbieżność stanowisk,

zgodnie z którym zasiedzenie nieruchomości, znajdującej się w samoistnym

posiadaniu osoby niebędącej właścicielem, która przestała być nieruchomością

państwową, na skutek jej zbycia przed dniem 1 października 1990 r. biegnie od

dnia utraty przez nieruchomość statusu przedmiotu własności państwowej; termin

zasiedzenia ulega skróceniu w drodze analogii do art. XLII pwkc oraz art. 10 ustawy

zmieniającej kodeks cywilny z dnia 28 lipca 1990 r., w którym nieruchomość była

własnością państwową, lecz nie więcej niż o połowę (postanowienie SN z dnia

20 maja 2004 r., III CK 337/03, OSP 2005, nr 6, poz. 77, uchwała 7 sędziów SN

z dnia 19 stycznia 2006 r., III CZP 100/05, OSNC 2006, nr 6, poz. 95).

W świetle powyższego, wniesiona bez uzasadnionej podstawy skarga

kasacyjna podlegała oddaleniu stosownie do art. 39814 k.p.c.