I CSK 220/12 · Sąd Najwyższy

Sygn. akt I CSK 220/12

POSTANOWIENIE

Dnia 20 czerwca 2012 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Grzegorz Misiurek (przewodniczący)

SSN Irena Gromska-Szuster (sprawozdawca)

SSN Krzysztof Strzelczyk

w sprawie z wniosku Skarbu Państwa – Prezydenta Miasta Stołecznego Warszawy

o założenie księgi wieczystej dla nieruchomości,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym

w Izbie Cywilnej w dniu 20 czerwca 2012 r.,

skargi kasacyjnej wnioskodawcy

od postanowienia Sądu Okręgowego

z dnia 7 listopada 2011 r.,

oddala skargę kasacyjną.

Uzasadnienie

Skarb Państwa reprezentowany przez Prezydenta m. st. Warszawy wnosił

o założenie księgi wieczystej dla nieruchomości gruntowej, szczegółowo opisanej

we wniosku, położonej przy ul. C., a także o wpisanie w nowo założonej księdze

wieczystej Skarbu Państwa jako właściciela na podstawie art. 713 Kodeksu

Napoleona (dalej: „KN”).

Sąd Rejonowy postanowieniem z dnia 20 czerwca 2011 r. oddalił powyższy

wniosek, a Sąd Okręgowy zaskarżonym postanowieniem z dnia 7 listopada 2011r.

oddalił apelację wnioskodawcy.

Sądy obu instancji uznały, że wnioskodawca nie wykazał przesłanek nabycia

własności przedmiotowej nieruchomości na podstawie art. 713 KN. Z załączonych

do wniosku dwóch wypisów z rejestru gruntów wraz z wyrysami z mapy

ewidencyjnej gruntów wynika m.in., że właściciel przedmiotowych działek jest

nieustalony, a jako władającego wskazano Prezydenta m. st. Warszawy.

Z dokumentów tych wynika też, iż działki nie były objęte działaniem dekretu

z 26 października 1945 r. o własności i użytkowaniu gruntów na obszarze

m. st. Warszawy oraz że są niehipotekowane. W ocenie Sądów brak informacji

w ewidencji gruntów i budynków o właścicielu, księdze wieczystej, księdze

wieczystej dawnej lub zbiorze dokumentów nie jest wystarczającą podstawą do

stwierdzenia, że Skarb Państwa stał się właścicielem przedmiotowych działek na

podstawie art. 713 KN. Przepis ten został uchylony z dniem 1 stycznia 1947 r.

i koniecznym warunkiem dokonania obecnie na jego podstawie wpisu Skarbu

Państwa jako właściciela nieruchomości było wykazanie przez wnioskodawcę

niezbędnych przesłanek wymaganych tym przepisem w dacie jego obowiązywania,

tj. w okresie przed dniem 1 stycznia 1947 r. Natomiast wszystkie załączone do

wniosku dokumenty odnosiły się do obecnej sytuacji nieruchomości. Sąd Okręgowy

stwierdził, że wnioskodawca żądając wpisu swojego prawa własności na podstawie

art. 713 KN powinien wykazać, że nieruchomość nie miała właściciela w dacie

obowiązywania przepisu. Wprawdzie na tą okoliczność nie jest możliwe

przedstawienie dokumentu, lecz podlega ona badaniu, co wykracza poza kognicję

sądu wieczystoksięgowego. Dopuszczalne jest, co do zasady, przyjęcie wyłącznie

przepisu prawa jako samoistnej podstawy nabycia własności, jednakże taka

możliwość istnieje tylko wtedy, gdy nie ma żadnych wątpliwości co do stanu

prawnego nieruchomości. Natomiast w rozpoznawanej sprawie, zdaniem Sądu

Okręgowego, wątpliwości takie istnieją, a ich usunięcie w sposób proponowany

przez wnioskodawcę, tj. przez dokonanie ogłoszeń w trybie art. § 24 ust. 1

Rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 17 września 2001 r. w sprawie

prowadzenia ksiąg wieczystych i zbiorów dokumentów (Dz. U. Nr 102, poz. 1127,

ze zm. – dalej: „rozp. z dnia 17 września 2001r.”), jest niedopuszczalne gdyż

zakresem tej regulacji objęta jest sytuacja, gdy osoba składająca wniosek

o założenie

księgi

wieczystej

dysponuje

dokumentem

wskazującym,

że

najprawdopodobniej jest właścicielem, ale nie jest to dokument wystarczający do

założenia księgi wieczystej i wpisania jej prawa w zwykłym trybie. Takich

dokumentów wnioskodawca nie przedstawił, ani się na nie powoływał. Za

uwzględnieniem wniosku nie może przemawiać domniemanie prawne wynikające

z art. 713 Kodeksu Napoleona, ponieważ na podstawie art. 234 k.p.c. w zw. z art.

13 § 2 k.p.c. domniemanie to może być obalone, a ograniczony zakres kognicji

sądu wieczystoksięgowego wyłącza taką możliwość.

W skardze kasacyjnej wnioskodawca w ramach pierwszej podstawy zarzucił

naruszenie art. 713 KN przez niewłaściwe zastosowanie polegające na uznaniu, iż

przepis ten i wynikające z niego domniemanie prawne, nie może stanowić

podstawy wpisu prawa własności w księdze wieczystej na rzecz Skarbu Państwa.

W ramach drugiej podstawy zarzucił naruszenie: art. 626 8 § 1 i 2 k.p.c. w zw.

§ 19 ust. 1, 20, 22, 23 i § 24 rozp. z dnia 17 września 2001 r. przez ich niewłaściwe

zastosowanie na skutek nie przeprowadzenia postępowania dowodowego z urzędu

oraz nie dokonania obwieszczenia publicznego w sytuacji, gdy wniosek o wpis

prawa własności ma nastąpić na podstawie przepisu prawa, a nieruchomość której

wniosek dotyczy nie ma założonej księgi wieczystej; art. 234 k.p.c. i 244 k.p.c.

w zw. z art. 13 § 2 k.p.c. w zw. z art. 391 § 1 k.p.c. oraz w zw. z art. 713 KN przez

ich niezastosowanie w wyniku pominięcia domniemania, że nieruchomości,

w stosunku do których nie istnieją jakiekolwiek tytuły prawne na rzecz osób

prywatnych stanowią własność publiczną; art. 6269 k.p.c. przez uznanie, że brak

podstaw do dokonania wpisu oraz założenia księgi wieczystej, mimo że

wnioskodawca powołał się na nabycie własności nieruchomości z mocy prawa

wskazując stosowne przepisy.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Przepis art. 713 KN, stanowiący, że „dobra nie mające właściciela należą do

państwa”, obowiązywał na części ziem polskich w okresie od 22 lipca 1807 r. do

31 grudnia 1946 r. i został uchylony z dniem 1 stycznia 1947 r. w wyniku wejścia

w życie art. III § 1 pkt 1 dekretu Rady Ministrów z dnia 11 października 1946 r. –

Przepisy wprowadzające prawo rzeczowe i prawo o księgach wieczystych (Dz. U.

Nr 57, poz. 321). Stanowił on źródło nabycia przez państwo własności rzeczy:

ruchomych i nieruchomości, nie posiadających właściciela, a zatem w oparciu o ten

przepis państwo, z mocy samego prawa, stawało się właścicielem takich rzeczy,

bez

konieczności

potwierdzenia

tego

faktu

decyzją

administracyjną

lub

jakimkolwiek innym dokumentem. W literaturze przyjmowano, że przepis ten

zawiera domniemanie własności Skarbu Państwa rzeczy niczyich.

Mimo utraty mocy obowiązującej art. 713 KN może nadal stanowić podstawę

wpisu

do

księgi

wieczystej

Skarbu

Państwa

jako

właściciela

określonej

nieruchomości, co – wbrew zarzutom kasacyjnym – słusznie stwierdził także Sąd

Okręgowy. Możliwość taka istnieje, jeżeli Skarb Państwa wykaże, że w czasie

obowiązywania art. 713 KN, a więc między 22 lipca 1807 r. i 31 grudnia 1946 r. stał

się właścicielem określonej nieruchomości dlatego, że była to nieruchomość nie

mająca właściciela. Wprawdzie, jak wskazano wyżej, art. 713 KN zawiera

domniemanie prawne, którym zgodnie z art. 234 k.p.c. sąd jest związany, jednak

domniemanie

prawne

jest

jedynie

z określonych

faktów,

stanowiących

normatywnym

podstawy

nakazem

wyciągania

domniemania,

konkretnych,

ustawowo określonych wniosków, natomiast przesłanki faktyczne, czyli podstawy

domniemania musi wykazać wnioskodawca, zgodnie z ogólnymi regułami ciężaru

dowodzenia przewidzianymi w art. 6 k.c. (porównaj między innymi wyrok Sądu

Najwyższego z dnia 4 grudnia 2008r. I CSK 225/08, niepubl.). Skarb Państwa

wnioskujący o wpis na podstawie art. 713 KN swojego prawa własności do

nieruchomości nie mającej właściciela musi zatem udowodnić istnienie podstawy

faktycznej domniemania prawnego zawartego w tym przepisie, a więc musi

udowodnić, że w określonym momencie obowiązywania art. 713 KN, najpóźniej

w dniu 31 grudnia 1946 r., przedmiotowa nieruchomość była nieruchomością nie

mającą

właściciela.

Jak

słusznie

stwierdził

Sąd

Okręgowy,

nie

chodzi

o przedstawienie w tym przedmiocie określonego dowodu z dokumentu, co jest

niemożliwe, lecz o przedstawienie okoliczności faktycznych obrazujących stan

faktyczny i prawny nieruchomości w tym czasie i zgłoszenie dowodów

potwierdzających te okoliczności. Wbrew jednak stanowisku Sądu drugiej instancji,

okoliczności

te

mogą

być

przedmiotem

badania

w

postępowaniu

wieczystoksięgowym dotyczącym założenia księgi wieczystej dla nieruchomości,

która jej nie miała i nie ma też dokumentu nabycia własności nieruchomości przez

wnioskodawcę.

Rację

ma

dopuszczalnego

bowiem

skarżący,

postępowania

że

w

dowodowego

takim

jest

postępowaniu

szerszy,

niż

w

zakres

innych

postępowaniach o wpis i określają go przepisy rozp. z dnia 17 września 2001 r.

W postępowaniu tym sąd może przeprowadzić wszelkie dowody przewidziane

w k.p.c. i obowiązany jest wziąć pod uwagę z urzędu wszelkie dokumenty (§ 23

rozp.). Takie też stanowisko zajął Sąd Najwyższy w powołanym przez skarżącego

postanowieniu z dnia 28 stycznia 2010 r. I CSK 222/09, wydanym jednak w stanie

faktycznym innym niż występujący w rozpoznawanej sprawie, gdyż w sprawie tej

istniała księga wieczysta założona dla nieruchomości nabytej przez Skarb Państwa

na podstawie § 287 Powszechnej Księgi Ustaw Cywilnych (AGBG), zbliżonego

treścią do art. 713 KN, lecz księga ta uległa zniszczeniu. Sąd Najwyższy stwierdził

konieczność zbadania w takiej sytuacji dokumentów wskazujących na zawartość

zniszczonej księgi oraz możliwość zastosowania § 24 rozp. z dnia 17 września

2001 r.

Nie zmienia to jednak faktu, że to na wnioskodawcy ciąży obowiązek po

pierwsze wskazania okoliczności faktycznych, istotnych dla rozstrzygnięcia

wniosku, które mają podlegać udowodnieniu i po wtóre środków dowodowych,

zdolnych okoliczności te wykazać (§ 19 i 20 rozp.). Jeżeli dokument stwierdzający

nabycie własności nieruchomości nie istnieje a podstawą wniosku jest twierdzenie

o nabyciu własności z mocy prawa, to w świetle zastosowanego odpowiednio § 20

ust. 2 powyższego rozporządzenia, wnioskodawca powinien powołać wszelkie

dowody, zdolne wykazać jego prawo własności, w tym dowody wykazujące

istnienie okoliczności faktycznych, z którymi określony przepis wiążę skutki prawne

w postaci nabycia prawa własności nieruchomości, jak również okoliczności

faktycznych

stanowiących

podstawę

domniemania

prawnego,

z

którego

wnioskodawca wywodzi swoje prawo własności.

W rozpoznawanej sprawie wnioskodawca do wniosku załączył dowody

z dokumentów w postaci wypisu z rejestru gruntów i mapy, obrazujące aktualny

stan nieruchomości oraz złożył wniosek o ewentualne zarządzenie przez Sąd

obwieszczenia publicznego na podstawie § 24 rozp. z dnia 17 września 2001 r.

Trafnie Sądy obu instancji uznały, że nie są to dowody zdolne wykazać okoliczności

istotne dla rozstrzygnięcia wniosku, a więc stan faktyczny i prawny nieruchomości

w okresie obowiązywania art. 713 KN, najpóźniej w dniu 31 grudnia 1946 r. Fakt, że

aktualny wypis z rejestru gruntów stwierdza, iż właściciel nieruchomości jest

nieustalony a teren jest niehipotekowany, nie obrazuje w żaden sposób stanu

faktycznego i prawnego nieruchomości w okresie przed 1 stycznia 1947 r., a zatem

nie ma znaczenia dla rozstrzygnięcia sprawy. Podobnie, zarządzenie przez Sąd

obwieszczenia na podstawie § 24 rozp. z dnia 17 września 2001 r., choć – wbrew

stanowisku Sądu Okręgowego – co do zasady dopuszczalne także w sytuacji, gdy

wnioskodawca nie dysponuje żadnym dokumentem nabycia własności – nie może

jednak wykazać okoliczności istotnych dla rozstrzygnięcia rozpoznawanej sprawy.

Może bowiem doprowadzić jedynie do wyjaśnienia, czy obecnie ktoś przypisuje

sobie prawo własności tej nieruchomości, czy też brak takich osób, co nie pozwala

jednak na wyprowadzenie z tych faktów logicznych wniosków dotyczących stanu

własności nieruchomości w okresie obowiązywania art. 713 KN.

Nie ma także racji skarżący, że Sąd, uznając załączone do wniosku

dokumenty

za

niewystarczające

do

dokonania

wpisu,

powinien

wezwać

wnioskodawcę do uzupełnienia braków wniosku i przedłożenia dodatkowych

dokumentów, z których wynikałby stan faktyczny i prawny nieruchomości w okresie

obowiązywania art. 713 KN. Nie dołączenie do wniosku o wpis wymaganych

dokumentów, koniecznych do dokonania na ich podstawie wpisu, podobnie jak nie

wskazanie dowodów zdolnych wykazać powołane przez wnioskodawcę podstawy

wpisu, nie jest brakiem formalnym wniosku i nie uzasadnia wezwania do

uzupełnienia takiego braku (porównaj między innymi postanowienie Sądu

Najwyższego z dnia 25 listopada 2011 r. V CSK 535/10, niepubl.). Stanowi

natomiast podstawę do oddalenie wniosku a limine w oparciu o art. 626 9 k.p.c.

Biorąc wszystko to pod uwagę Sąd Najwyższy na podstawie art. 39814 k.p.c.

oddalił skargę

kasacyjną,

gdyż mimo

zaskarżone orzeczenie odpowiada prawu.

md

częściowo

błędnego uzasadnienia,