I CSK 213/10 · Sąd Najwyższy

Sygn. akt I CSK 213/10

POSTANOWIENIE

Dnia 11 lutego 2011 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Mirosław Bączyk (przewodniczący)

SSN Marta Romańska (sprawozdawca)

SSN Krzysztof Strzelczyk

w sprawie z wniosku Anny K.

przy uczestnictwie Andrzeja P.

o stwierdzenie nabycia własności nieruchomości przez zasiedzenie,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej

w dniu 11 lutego 2011 r.,

skargi kasacyjnej uczestnika postępowania od postanowienia

Sądu Okręgowego

z dnia 29 października 2009 r.,

uchyla zaskarżone postanowienie i sprawę przekazuje Sądowi

Okręgowemu do ponownego rozpoznania, pozostawiając temu

Sądowi rozstrzygnięcie o kosztach postępowania kasacyjnego.

Uzasadnienie

Anna K. wniosła o stwierdzenie, że jej ojciec Wojciech D. nabył przez

zasiedzenie z dniem 1 stycznia 1989 r. południową część działki nr 370, położonej

w C. o długości ok. 20 m i szerokości 4 m. Nieruchomość tę objął w posiadanie w

1968 r., na podstawie nieformalnej umowy sprzedaży zawartej z ówczesnym

właścicielem działki nr 370 - Michałem B. Wojciech D. i jego rodzina wykorzystywali

ten pas gruntu jako drogę dojazdową do swojego pola.

Andrzej P. wniósł o oddalenie wniosku. Podał, że 4 listopada 1971 r.

samoistną posiadaczką południowej część działki nr 370, w C. była Zofia G., córka

Michała B., a nie Wojciech D. W drodze kolejnych czynności prawnych

właścicielem działki nr 370 wraz z pasem gruntu, którego dotyczy wniosek został

uczestnik Andrzej P.

Postanowieniem z 5 czerwca 2007 r., Sąd Rejonowy oddalił wniosek (pkt I) i

zasądził od wnioskodawcy na rzecz uczestnika kwotę 90 zł tytułem zwrotu kosztów

zastępstwa adwokackiego (pkt II), nakazał ściągnąć od wnioskodawcy na rzecz

Skarbu Państwa kwotę 1.533,42 zł tytułem brakującej zaliczki na koszty opinii

biegłego (pkt III), kosztami postępowania w całości obciążył wnioskodawcę (pkt IV).

Sąd Rejonowy ustalił, że przedmiot sporu stanowi pas gruntu o szerokości

ok. 4 m, położony równolegle do drogi publicznej od strony zachodniej, a następnie

prostopadle wzdłuż drogi publicznej na długości ok. 20 m, o powierzchni 0,0079 ha,

porośnięty trawą, bez śladów użytkowania, stanowiący południową część działki

370 w C., objętej KW nr [...], prowadzoną przez Sąd Rejonowy. Działka 370

powstała z parceli 1070/1, objętej Lwh […], której współwłaścicielami hipotecznymi

byli Filip B., Maria B., Michał B., Józef B. i Aniela B. W 1968 r. Michał B. zawarł z

Wojciechem D. ustną umowę, na mocy której Wojciech D. uzyskał możliwość

przejazdu południowym skrajem działki 370 na odcinku o szerokości ok. 4 m i

długości ok. 20 m. W zamian Wojciech D. przez okres kilku lat użyczał Michałowi B.

nieodpłatnie swego konia do prac związanych z uprawami polowymi oraz sam

pracował w jego gospodarstwie rolnym. Wcześniej Wojciech D. przejeżdżał do

swojego pola przez inną działkę. Poza niezbyt częstymi przejazdami, Wojciech D.

nie wykonywał w stosunku do południowego krańca działki nr 370 żadnych innych

aktów władania, nie utwardzał drogi, nie opłacał z tej części pola podatków. Sporna

część działki, porośnięta trawą, służyła także innym okolicznym mieszkańcom jako

szlak komunikacyjny. Na początku lat 70-tych działkę 370 w całości przejęła

wychowanica Michała B. - Zofia G., która w 1974 r. otrzymała na nią akt własności

ziemi. W 1987 r. sprzedała ona działkę Bogusławowi K., który na całej jej

powierzchni zasiał żyto. W 1996 r. w drodze dziedziczenia działka przeszła na

spadkobierców Bogusława K., którzy 12 grudnia 2002 r. sprzedali ją uczestnikowi

Andrzejowi P.

Sąd Rejonowy uznał, że Wojciech D. nie był samoistnym posiadaczem

południowej części działki nr 370. Ujawniany dla otoczenia jego zakres faktycznego

władztwa nad tą działką był typowy raczej dla posiadania zależnego w ramach

umowy dzierżawy, a sporadyczne wykonywanie przejazdów po tym pasie gruntu

nie uzasadnia zakwalifikowania takiego władztwa jako samoistnego posiadania.

Akt własności ziemi stwierdzający nabycie własności całej działki nr 370 uzyskała

Zofia G., a zatem 4 listopada 1971 r. ona właśnie była posiadaczem samoistnym tej

nieruchomości.

Postanowieniem z 29 stycznia 2008 r., Sąd Okręgowy oddalił apelację

wnioskodawcy od postanowienia Sądu Rejonowego z 5 czerwca 2007 r. Sąd

Najwyższy po rozpoznaniu skargi kasacyjnej wnioskodawcy od postanowienia

Sądu Okręgowego z 29 stycznia 2008 r., uznając, że przed sądem II instancji

wnioskodawca została pozbawiona możności obrony swych praw, uchylił to

postanowienie

i

sprawę

przekazał

Sądowi

Okręgowemu

do

ponownego

rozpoznania i rozstrzygnięcia o kosztach postępowania kasacyjnego.

Postanowieniem z 29 października 2009 r. Sąd Okręgowy w uwzględnieniu

apelacji wnioskodawcy zmienił postanowienie Sądu Rejonowego z 5 czerwca 2007

r. w ten sposób, że stwierdził, iż działka 370 położona w C. objęta księga wieczystą

KW nr [...], prowadzoną przez Sąd Rejonowy uległa podziałowi na działkę 370/1 o

pow. 0,0079 ha i działkę 370/2 o pow. 1,14 ha oraz stwierdził, iż Wojciech D. nabył

przez zasiedzenie z dniem 1 stycznia 1989 r. własność działki 370/1 o pow. 0,0079

ha położonej w C. oraz nakazał ściągnąć od wnioskodawcy kwotę 1.533,42 zł

tytułem uzupełnienia zaliczki na koszt opinii biegłego i orzekł, iż każda ze stron

ponosi koszty związane ze swym udziałem w sprawie (pkt 1), zasądził od

uczestnika na rzecz wnioskodawcy koszty postępowania apelacyjnego w kwocie

1090 zł, w tym 90 zł tytułem kosztów zastępstwa adwokackiego (pkt 2), nakazał

zwrócić wnioskodawcy kwotę 1000 zł tytułem uiszczonej opłaty od skargi

kasacyjnej (pkt 3), zasądził od uczestnika na rzecz wnioskodawcy kwotę 135 zł

tytułem kosztów zastępstwa adwokackiego w postępowaniu związanym ze skargą

kasacyjną (pkt 4).

Sąd Okręgowy wskazał, że Sąd Rejonowy zebrał materiał dowodowy

w sposób prawidłowy, lecz nie dokonał prawidłowej jego oceny. Zdaniem Sądu

Okręgowego, dowody zgromadzone w toku postępowania przed Sądem I instancji

dają podstawę do przyjęcia, że umowa z 1968 r. była umową sprzedaży

nieruchomości, a nie bezpłatnego użyczenia, czy dzierżawy, a Wojciech D. był

samoistnym posiadaczem spornego pasa gruntu. Sąd Okręgowy powołał się na art.

172 § 1 k.c. w brzmieniu obowiązującym przed zmianą dokonaną ustawą z 28 lipca

1990 r. oraz na art. 336 k.c. i podał, że pas gruntu, który Wojciech D. w 1968 r.

nabył od Michała B. na własność w drodze nieformalnej umowy był mu potrzebny

do wykonywania przejazdów do pola. Zapłata za pas gruntu nastąpiła nie w

pieniądzu, lecz w postaci „odrobku” w gospodarstwie Michała B. Od 1968 r.

Wojciech D. i jego rodzina używali spornego pasa gruntu jako drogi, co było

wykonywaniem uprawnień właścicielskich przez Wojciecha D. i jego rodzinę w celu

ułatwienia sobie dojazdu do pól, nie w celu wykorzystania tego pasa gruntu pod

uprawy. Za przyjęciem samoistnego charakteru posiadania spornego pasa gruntu

przez Wojciecha D., zdaniem Sądu Okręgowego, przemawiają także domniemania

z art. 339 k.c. oraz art. 340 k.c. Te domniemania nie zostały w toku postępowania

obalone. Odmiennych wniosków nie uzasadnia treść protokołów uwłaszczeniowych

oraz wydanie aktu własności ziemi w 1974 r. na rzecz Zofii G. Wydanie tego aktu

nie przerwało biegu posiadania i terminów zasiedzenia, a sam dokument aktu

własności podlega ocenie jak każdy inny dokument i nie stanowi przeszkody do

stwierdzenia, że inna osoba nabyła własność tej nieruchomości w drodze

zasiedzenia przy uwzględnieniu okresu posiadania poprzedzającego wejście

ustawy w życie (por. uchwała SN z 13 maja 1993 r., III CZP 57/93, OSNC 1993,

nr 12, poz. 222).

Wojciech D. uzyskał posiadanie spornej nieruchomości w złej wierze,

a zatem liczony od 1968 r. 20-letni okres zasiedzenia upłynął na jego rzecz

z końcem 1988 r., tj. przed 1 października 1990 r. Skoro przez okres 20 lat ojciec

wnioskodawcy był samoistnym posiadaczem spornego pasa gruntu, to nabył jego

własność przez zasiedzenie z dniem 1 stycznia 1989 r.

Skargę kasacyjną od postanowienia Sądu Okręgowego z 29 października

2009 r. w części obejmującej rozstrzygnięcie w pkt 1.I, II, IV, 2 i 4 wniósł uczestnik

i zarzucił, że postanowienie to zostało wydane z naruszeniem prawa materialnego,

to jest: - art. 172 § 1 k.c. w brzmieniu sprzed nowelizacji z 28 lipca 1990 r. w zw.

z art. 336 k.c. przez błędną, bo rozszerzającą wykładnię pojęcia samoistnego

posiadacza polegającą na niesłusznym przyjęciu, iż jest nim również osoba, której

jedynym zamiarem oraz rzeczywiście wykonywanym aktem właścicielskim

w stosunku do nieruchomości jest wykorzystywanie jej jako drogi dojazdowej do

innych nieruchomości; - art. 172 § 1 k.c. w brzmieniu sprzed nowelizacji z 28 lipca

1990 r. w zw. z art. 336 k.c. przez niewłaściwe zastosowanie tych przepisów do

ustalonego przez siebie stanu faktycznego, w wyniku czego popełnił błąd

w subsumcji oceniając, iż Wojciech D. był samoistnym posiadaczem działki 370/1 w

rozumieniu art. 336 k.c. i nabył na podstawie art. 172 § 1 k.c. przez zasiedzenie jej

własność z dniem 1 stycznia 1989 r.; - art. 339 k.c. przez niewłaściwe zastosowanie

tego przepisu do ustalonego przez siebie stanu faktycznego, bo w warunkach, gdy

jedynym aktem władczym Wojciecha D. w stosunku do nieruchomości było

korzystanie z niej jako drogi dojazdowej, nie istniały żadne podstawy do powołania

się na domniemanie z art. 399 k.c.; - art. 352 § 1 k.c. i art. 292 k.c. przez pominięcie

tego przepisu i niezastosowanie go do oceny prawnej ustalonego stanu

faktycznego, choć korzystanie przez Wojciecha D. z drogi dojazdowej mogło być

uznane za co najwyżej posiadanie służebności gruntowej i to nie w warunkach

prowadzących do jej zasiedzenia.

Skarżący

Okręgowego

i

wniósł

oddalenie

o

uchylenie

apelacji

zaskarżonego

wnioskodawcy

od

postanowienia

Sądu

postanowienia

Sądu

Rejonowego z 5 czerwca 2007 r. oraz o zasądzenie od wnioskodawcy na rzecz

uczestnika kosztów procesu według norm przepisanych za wszystkie instancje.

Wnioskodawca wniosła o oddalenie skargi kasacyjnej.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

1. Skarżący nie zgłosił zarzutów, które zmierzałyby do zakwestionowania

czynności procesowych podjętych w sprawie przez Sąd drugiej instancji, w tym

i takich,

które

by

prowadziły

do

zakwestionowania

podstawy

faktycznej

rozstrzygnięcia. Ocena zarzutów mieszczących się w zakresie pierwszej z podstaw

kasacyjnych (art. 3983 § 1 pkt 1 k.p.c.) musi być zatem odniesiona do tych faktów,

które Sąd Okręgowy - po zakwestionowaniu ustaleń Sądu Rejonowego samodzielnie poczynił w sprawie. Trzeba pokreślić, że ustalenia te są niezwykle

lakoniczne.

2. W części uzasadniania poświęconej ustaleniom faktycznym Sąd

Okręgowy zawarł też stwierdzenie, że Wojciech D. był samoistnym posiadaczem

spornej części działki nr 370 i wykonywał w stosunku do niej uprawienia

właścicielskie. Stwierdzeń tych nie sposób jest uznać za ustalenia faktyczne,

bowiem przypisanie ustalonym aktom władztwa nad nieruchomością charakteru

posiadania samoistnego, w dobrej lub w złej wierze, nie mieści się w zakresie

czynności dowodowych sądu związanych z czynieniem ustaleń faktycznych w

sprawie, jest natomiast wyrazem określonej kwalifikacji prawnej ustalonych faktów.

Stosunki prawne podlegają bowiem zawsze rozstrzygającej ocenie sądu (por.

wyrok SN z 28 lutego 1996 r., I CRN 222/95, OSNC 1996, nr 6, poz. 87).

Z art. 336 k.c. wynika, że posiadaczem samoistnym rzeczy jest ten, kto

rzeczą faktycznie włada jak właściciel. Stan ten tworzą fizyczny element władania

rzeczą (corpus) oraz intelektualny element zamiaru władania rzeczą dla siebie

(animus rem sibi habendi). Zarówno corpus jak też animus possidendi ocenia się

według zewnętrznych znamion zachowania posiadacza manifestowanego wobec

otoczenia. Posiadaniu samoistnemu nieruchomości prowadzącemu do nabycia jej

własności przez zasiedzenie musi towarzyszyć zamiar władania rzeczą jak

właściciel (animus domini).

Treść

uprawnień

właściciela

w

zakresie

możliwości

korzystania

z przysługującego mu prawa do rzeczy określa art. 140 k.c. Z przepisu tego wynika,

że w granicach określonych przez ustawy i zasady współżycia społecznego

właściciel może z wyłączeniem innych osób, korzystać z rzeczy, zgodnie ze

społeczno-gospodarczym przeznaczeniem swego prawa, a w szczególności może

pobierać pożytki i inne dochody z rzeczy oraz rozporządzać nią. Nie ma wątpliwości

co do tego, że właściciel nieruchomości rolnej może jakąś jej część wyłączyć

z produkcji i wykorzystywać jako drogę dojazdową do swoich pól. Takie korzystanie

ze stanowiącego jego własność gruntu, realizowane z wyłączeniem innych osób,

mieściłoby się w zakresie właścicielskich aktów władania nieruchomością.

Ustalenia Sądu Okręgowego wskazują na to, że jedynym manifestowanym

na zewnątrz aktem władania przez Wojciecha D. spornym pasem gruntu na działce

nr 370 było przejeżdżanie nim do swoich pół. Ten sposób wykorzystywania części

działki nr 370 przez Wojciecha D. nie był powiązany z wykonaniem na gruncie

jakichkolwiek

urządzeń,

czy

choćby

drobniejszych

nakładów,

które

by

przystosowały szlak drożny do potrzeb korzystającego. Nie było to zresztą

potrzebne z uwagi na sposób wykorzystywania działki nr 370 i charakter

wykonywanych po niej przejazdów. Sąd Okręgowy nie odniósł się w żaden sposób

do ustaleń Sądu Rejonowego, z których wynika, że poza Wojciechem D. ze

spornego pasa gruntu swobodnie korzystał właściciel nieruchomości stanowiącej

działkę nr 370, ale i inne osoby. Ustaleń tych Sąd Okręgowy ani nie

zakwestionował, ani nie zaakceptował, choć fakty te mają istotne znaczenie dla

zakwalifikowania aktów władania spornym pasem gruntu przez Wojciecha D. jako

posiadania samoistnego lub pozbawionego takiej cechy. Co do zasady,

wykonywanie przejazdów po części nieruchomości w miarę gospodarczych potrzeb

korzystającego, lecz bez wyłączenia korzystania z tego samego pasa gruntu przez

jego właściciela, czy inne jeszcze osoby, nie jest manifestacją władania jakąś

częścią nieruchomości jak właściciel.

Sąd Rejonowy ustalił, że w 1974 r. Zofia G. uzyskała akt własności ziemi

stwierdzający, iż z dniem 4 listopada 1971 r. nabyła z mocy samego prawa

własność całej działki nr 370 w C., jako jej posiadacz samoistny. W akcie własności

ziemi nie zostało ujawnione choćby obciążenie tej nieruchomości na rzecz osoby

trzeciej. Dostrzegając tę okoliczność i odnosząc się do niej, Sąd Okręgowy

stwierdził, że wydanie aktu własności ziemi na rzecz Zofii G. nie przerwało biegu

posiadania i terminów zasiedzenia, a sam dokument aktu własności podlega ocenie

jak każdy inny dokument. Wbrew stanowisku Sądu Okręgowego, akt własności

zmieni, wydany przez uprawniony organ na podstawie ustawy z 26 października

1971 r. o uregulowaniu własności gospodarstw rolnych (Dz. U. Nr 27, poz. 250 ze

zm.), nie jest „dokumentem, jak każdy inny dokument podlegającym ocenie w

postępowaniu sądowym”, lecz decyzją administracyjną, a zatem władczym,

jednostronnym oświadczeniem woli organu państwa, wydanym na podstawie

powszechnie obowiązującego prawa, po przeprowadzeniu sformalizowanego

postępowania i w celu wywołania przewidzianych przez ustawodawcę skutków w

sferze prawnej indywidualnego adresata. Pogląd, że decyzje administracyjne,

szczególnie zaś deklaratoryjne, należy w postępowaniu sądowym traktować jak

dokumenty urzędowe w rozumieniu art. 244 § 1 k.p.c., które podlegają swobodnej

ocenie dowodów, jest błędny, gdyż koncentruje się on tylko na jednym z formalnych

aspektów decyzji administracyjnej, a mianowicie na jej pisemnej postaci.

Tymczasem art. 14 § 2 k.p.a. przewiduje sytuacje, w których decyzje mogą być

wydawane ustnie, a wtedy trudno jest wywodzić, że sąd w sprawie cywilnej nie jest

związany decyzją w wyniku zrealizowania uprawnienia do swobodnej oceny

protokołu stwierdzającego jej treść i okoliczności wydania. Trzeba przy tym

podkreślić, że kategoria dokumentów urzędowych w rozumieniu art. 244 § 1 k.p.c.

nie jest jednorodna, a o rzeczywistym znaczeniu dokumentu dla postępowania, w

którym jest on przedstawiany jako dowód, nie decyduje jego zewnętrzna postać

(naturalnie po stwierdzeniu autentyczności), ale treść i charakter zawartego w nim

oświadczenia

organu

państwowego.

W

tej

kategorii,

poza

decyzjami

administracyjnymi, mieszczą się zresztą także orzeczenia sądowe, a nie ma

wątpliwości, że art. 244 § 1 k.p.c. i art. 233 k.p.c. nie mogą być podstawą dla

podważania ich skuteczności w obrocie.

W uchwale siedmiu sędziów z 9 października 2007 r., III CZP 46/07 (OSNC

2008, nr 3, poz. 30) Sąd Najwyższy wyjaśnił, że sąd powszechny w sprawie

cywilnej jest związany decyzją administracyjną i za takim poglądem trzeba

opowiedzieć się także w sprawie rozstrzyganej aktualnie. Objęcie sądu cywilnego

zakresem podmiotowym i przedmiotowym mocy wiążącej decyzji administracyjnej

wynika bowiem nie tylko z kompetencyjnego podziału między obydwoma

segmentami władzy pozaustawodawczej, ale i z normatywnego charakteru decyzji.

Do

niezwykle

dyskusyjnej

koncepcji

bezwzględnej

nieważności

decyzji

w rozstrzyganej sprawie nie nawiązywały ani strony w swoich twierdzeniach

i zarzutach, ani Sądy obu instancji.

Akt własności ziemi, to decyzja stwierdzająca, że wskazana w nim osoba,

będąca posiadaczem samoistnym nieruchomości rolnej w dniu 4 listopada 1971

r., z tą datą nabyła jej własność. Akt własności ziemi, wydany w 1974 r. Zofii G.,

dotyczył całej działki nr 370 w C., a zatem w tej dacie, ta osoba była posiadaczem

samoistnym nieruchomości. W skład materiału dowodowego zebranego w 1974 r.

w postępowaniu administracyjnym, który zadecydował o treści ustaleń wówczas

poczynionych i o wydanej decyzji, wchodziły także zeznania Zofii G.

Sąd Okręgowy nie wskazał, jakie okoliczności wskazują na to, że Wojciech

D. już od 1968 r. miał mieć wolę władania nieruchomością jak właściciel

i manifestował ją na zewnątrz, skoro umowa z Michałem B. przewidywała

sprzedaż za „odrobek”. Z ustaleń Sądu Rejonowego wynika, że Wojciech D.

systematycznie i przez długi czas pomagał w pracach polowych Michałowi B. Sąd

Okręgowy ustaleń tych ani nie zakwestionował, ani nie zaakceptował, choć mogą

one tłumaczyć, dlaczego 4 listopada 1971 r. Zofia G. była identyfikowana jako

posiadacz samoistny całej nieruchomości.

3. Za

trafne

trzeba

uznać

zarzuty

skarżącego

dotyczące

naruszenia przez Sąd Okręgowy art. 172 k.c. i art. 339 k.c. Nie sposób

natomiast uznać, że Sąd Okręgowy naruszył także art. 352 § 1 k.c. i art. 292 k.c.

Sąd Okręgowy przepisów tych nie stosował i – wobec braku stosowanego

żądania – nie miał podstaw do ich stosowania.

Mając powyższe na uwadze, na podstawie art. 398 15 § 1 k.p.c. oraz art.

108 § 2 k.p.c. w zw. z art. 398 21 k.p.c., Sąd Najwyższy orzekł, jak w sentencji.