I CSK 208/14 · Sąd Najwyższy

Sygn. akt I CSK 208/14 POSTANOWIENIE Dnia 28 stycznia 2015 r.Sąd Najwyższy w składzie: SSN Hubert Wrzeszcz (przewodniczący)‎SSN Irena Gromska-Szuster‎SSN Grzegorz Misiurek (sprawozdawca) w sprawie z wniosku B. W.‎przy uczestnictwie S. P. i innych, o stwierdzenie nabycia własności nieruchomości przez zasiedzenie,‎po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej w dniu 28 stycznia 2015 r.,‎skargi kasacyjnej wnioskodawczyni od postanowienia Sądu Okręgowego w W.‎z dnia 21 czerwca 2013 r., uchyla zaskarżone postanowienie w punkcie I w części oddalającej wniosek o stwierdzenie zasiedzenia działek oznaczonych numerami 15/8 i 15/9, zmieniającej oznaczenie powierzchni nieruchomości z 1614 m2 na 1452 m2 i eliminującej ‎z postanowienia Sądu pierwszej instancji punkt 1 litera d) oraz orzekającej o kosztach postępowania apelacyjnego (punkt III) ‎i w tym zakresie przekazuje sprawę Sądowi Okręgowemu w W. do ponownego rozpoznania ‎i rozstrzygnięcia o kosztach postępowania kasacyjnego.

UZASADNIENIE

Sąd Rejonowy w W. postanowieniem z dnia 10 maja 2011 r. stwierdził, że własność zabudowanej nieruchomości o powierzchni 1.614 m2, położonej w W. przy ulicy B. 46, obejmującej działki o projektowanych numerach ewidencyjnych: 15/6, 15/7, 15/8 i 15/9 nabyli przez zasiedzenie z dniem 1 stycznia 2011 r.: wnioskodawczyni B. W. i uczestnik M. S. – w udziałach po ¼ części, uczestnicy S. i T. małżonkowie P. – w udziale ¼ części na zasadzie wspólności majątkowej małżeńskiej oraz uczestnicy E. i R. małżonkowie Ś. – w udziale ¼ części na zasadzie wspólności majątkowej małżeńskiej.Sąd Rejonowy ustalił, że wymienione działki wchodziły w skład większej nieruchomości rolnej, obejmującej zabudowaną działkę oznaczoną w ewidencji gruntów numerem 15 (dawniej - 125), która była w posiadaniu samoistnym dziadków wnioskodawczyni – J.

P. i M. P. od 1918 r. Na przełomie lat 40 – tych i 50 – tych ubiegłego stulecia dokonali oni nieformalnego wydzielenia z tej nieruchomości gruntów do korzystania przez ich dzieci: S. P., J. P., E. P. i W. C.; w dalszym ciągu pozostali jednak posiadaczami samoistnymi całej nieruchomości a tytuł prawny do niej w postaci aktu własności ziemi uzyskali w dniu 12 październiku 1977 r. J. P. zmarł 8 stycznia 1975 r. a M. P. – 24 października 1977 r.Obecnie dawnej działce nr 15 odpowiadają działki o numerach ewidencyjnych 15/3, 15/4 i 15/5.

Działki o projektowanych numerach ewidencyjnych 15/6 i 15/7 stanowią działkę nr 15/5 a działki o projektowanych numerach 15/8 i 15/9 - działkę nr 15/4. Wnioskodawczyni oraz uczestnicy S. P. i E. Ś. są dziećmi S. P. (syna J. i M.), a uczestnik M. S. jego wnukiem (synem zmarłej córki J. P.). W toku postępowania w sprawie niniejszej zdołali oni wykazać, że byli posiadaczami samoistnymi w złej wierze działek oznaczonych numerami 15/4 i 15/5 od dnia 31 grudnia 1980 r. (od wykonania ogrodzenia między działką nr 15/4 a działką nr 15/3 będącą we władaniu uczestniczki W.

C.). Nabycie przez nich w drodze zasiedzenia własności nieruchomości objętej wnioskiem nastąpiło zatem z dniem 1 stycznia 2011 r.Sąd Okręgowy w W., na skutek apelacji wnioskodawczyni i uczestniczki W. C., postanowieniem zaskarżonym skargą kasacyjną zmienił postanowienie Sądu Rejonowego w ten sposób, że stwierdził, iż wnioskodawczyni oraz wskazani w zaskarżonym postanowieniu uczestnicy postępowania nabyli przez zasiedzenie z dniem 25 października 2007 r. własność nieruchomości o powierzchni 1.452 m2, składającej się z działek o projektowanych numerach ewidencyjnych 15/6 i 15/7, oddalił wniosek w części dotyczącej stwierdzenia zasiedzenia projektowanych działek nr 15/8 i nr 15/9 oraz apelacje skarżących w pozostałym zakresie i orzekł o kosztach postępowania kasacyjnego.Sąd Okręgowy, aprobując - w zasadzie - ustalenia faktyczne przyjęte za podstawę zaskarżonego postanowienia, uznał, iż początek biegu terminu zasiedzenia działek objętych wnioskiem w niniejszej sprawie należy liczyć od chwili śmierci M.

P., tj. od dnia 24 października 1977 r. W konsekwencji przyjął, że okres trzydziestoletniego posiadania samoistnego prowadzący do zasiedzenia działek oznaczonych numerami 15/6 i 15/7 przez następców prawnych S. P. (syna J. i M.) wpłynął w dniu 24 października 2007 r. W ocenie Sądu Okręgowego, przeszkodę do uwzględnienia wniosku w pozostałym zakresie stanowi natomiast przerwanie biegu zasiedzenia wskutek złożenia przez W. C. w sierpniu 2004 r. w Sądzie Rejonowym w W. wniosku o stwierdzenie zasiedzenia na jej rzecz prawa własności działki nr 15/4, obejmującej projektowane działki nr 15/8 i nr 15/9; w postepowaniu zainicjowanym tym wnioskiem (sygn. akt … 353/09) brali udział wszyscy uczestnicy postępowania w sprawie niniejszej.

W skardze kasacyjnej, opartej na obu podstawach określonych w art. 3983 § 1 k.p.c., wnioskodawczyni zarzuciła naruszenie:- art. 244 w związku z art. 13 § 2 k.p.c. w związku z art. 12 ust. 1 w związku z art. 1 ust. 1 ustawy z dnia 26 października 1971 r. o uregulowaniu własności gospodarstw rolnych przez uznanie, że akt własności ziemi wydany w dniu 12 października 1977 r., stwierdzający prawo własności nieruchomości na rzecz J. P. i M. P., ma charakter wiążący w niniejszym postępowaniu,- art. 382 w związku z art. 13 § 2 k.p.c. w związku z art. 172 § 1 i 2 k.c. oraz art. 176 § 1 i 2 k.c. przez zaniechanie oceny całego zebranego w sprawie materiału dowodowego, w szczególności dowodów ponoszenia przez S. P. ciężarów związanych z utrzymaniem nieruchomości (opłacania podatku od nieruchomości, ubezpieczenia), rozebrania domu należącego wcześniej do jego rodziców i wybudowania własnego domu na działce będącej przedmiotem postępowania, świadczących o samoistnym charakterze jego posiadania od 1955 r., prowadzącym do zasiedzenia działek 15/8 i 15/9 przez wnioskodawczynię już w styczniu 1990 r.,- art. 386 § 4 w związku z art. 13 § 2 k.p.c. w związku z art. 78 i art. 176 Konstytucji przez rozpoznanie przez Sąd Okręgowy zarzutu przerwania biegu zasiedzenia podniesionego dopiero w apelacji,- art. 339 k.c. przez jego niezastosowanie i uznanie, że S. P. nie władał w latach 1955-1990 nieruchomością obejmującą działki nr 15/8 i 15/9 jako posiadacz samoistny,- art. 172 § 1 i 2 w związku z art. 176 § 1 i 2 k.c. przez niewłaściwe zastosowanie wskutek przyjęcia, że wnioskodawczyni nie posiadała działek nr 15/8 i 15/9 jako posiadacz samoistny nieprzerwanie od trzydziestu lat oraz- art. 175 w związku z art. 123 § 1 pkt 1 k.c. przez błędna wykładnię i niewłaściwe zastosowanie polegające na przyjęcie, że bieg terminu zasiedzenia działek nr 15/8 i 15/ 9 na rzecz wnioskodawczyni został przerwany w 2004 r. w następstwie wniosku W.

C. o stwierdzenie zasiedzenia tych działek na jej rzecz.Powołując się na tak ujęte podstawy kasacyjne, wnioskodawczyni domagała się uchylenia zaskarżonego postanowienia w części oddalającej wniosek o zasiedzenie działek nr 15/8 i 15/9 i przekazanie sprawy w tym zakresie Sądowi Okręgowemu do ponownego rozpoznania.Uczestniczka postępowania W. C. w odpowiedzi na skargę kasacyjną wniosła o jej oddalenie.Sąd Najwyższy zważył, co następuje:Odnosząc się w pierwszej kolejności do zarzutów podniesionych w ramach podstawy kasacyjnej naruszenia przepisów postępowania, należy stwierdzić, że nie zasługiwały one na uwzględnienie.

Wbrew twierdzeniom skarżącej, Sąd Okręgowy nie wyraził poglądu, iż pozostaje związany aktem własności ziemi w zakresie oceny charakteru władania przez J. i M. małżonków P. nieruchomością objętą wnioskiem w chwili wydania tej decyzji, tj. w dniu 12 października 1977 r. Rozważając tę kwestię - w kontekście zmiany charakteru władania częścią tej nieruchomością przez S. P. - Sąd Okręgowy odwołał się również do innych zgromadzonych w sprawie dowodów: protokołu z dnia 1 września 1977 r. poprzedzającego wydanie aktu własności ziemi, zeznań i wyjaśnień uczestników złożonych w postępowaniu administracyjnym i w sprawie niniejszej, odnoszących się do sposobu korzystania przez zainteresowanych z wydzielonych im części nieruchomości.

Z motywów zaskarżonego postanowienia wynika jednoznacznie, że decyzja administracyjna w postaci aktu własności ziemi została potraktowana jako dokument urzędowy, podlegający swobodnej ocenie sądu, który w postępowaniu o stwierdzenie zasiedzenia jest uprawniony do przeprowadzenia dalszych dowodów w celu ustalenia rzeczywistego stanu faktycznego w zakresie potrzebnym do rozstrzygnięcia o własności. Takie rozumienie znaczenia dowodowego aktu własności ziemi jest ugruntowane w orzecznictwie (zob. m.in. postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 12 stycznia 2006 r., II CK 335/05, nie publ. oraz wyroki Sądu Najwyższego: z dnia 12 maja 2005 r., III CK 565/04, nie publ.; z dnia 23 października 2001 r., I CKN 468/00, nie publ. i z dnia 23 marca 2014 r.

V CSK 514/13, nie publ.). Zarzut naruszenia art. 244 w związku z art. 13 § 2 k.p.c. i art. 12 ust. 1 w związku z art. 1 ust. 1 ustawy z dnia 26 października 1971 r. o uregulowaniu własności gospodarstw rolnych okazał się bezpodstawny.Za oczywiście bezzasadny należało uznać zarzut naruszenia art. 382 w związku z art. 13 § 2 k.p.c. i art. 172 w związku z art. 176 § 1 i 2 k.c. Dokonanie przez Sąd drugiej instancji ustaleń faktycznych niezgodnych z oczekiwaniami skarżącej nie usprawiedliwia podstawy kasacyjnej naruszenia przepisów postępowania.

Należy przypomnieć, że podstawy tej nie mogą wypełniać zarzuty dotyczące ustalenia faktów i oceny dowodów (art. 3983 § 3 k.p.c.). Zamierzonego skutku nie mógł wywrzeć zarzut naruszenia art. 386 § 4 w związku z art. 13 § 2 k.p.c. oraz art. 78 i art. 176 Konstytucji RP. Formułując ten zarzut, skarżąca nie kwestionowała samej dopuszczalności podniesienia zarzutu przerwania biegu zasiedzenia dopiero w postepowaniu apelacyjnym; twierdziła jedynie, że w takiej sytuacji Sąd Okręgowy był zobligowany – w celu zapewnienia prawa do dwuinstancyjnego postępowania - uchylić zaskarżone postanowienie i przekazać sprawę Sądowi Rejonowemu do ponownego rozpoznania.

Z zapatrywaniem takim można byłoby zgodzić się, gdyby zarzut zgłoszony przez uczestniczkę postępowania był zupełnie oderwany faktów przytoczonych przed Sądem pierwszej instancji a jego rozpoznanie wymagało przeprowadzenia postępowania dowodowego w zakresie pozwalającym uznać, że rozpoznanie sprawy istotnie ograniczyło się do jednej instancji. W sprawie niniejszej sytuacja taka jednak nie miała miejsca; fakt wystąpienia przez W. C. z wnioskiem o stwierdzenie zasiedzenia, opartym na twierdzeniach podnoszonych przez nią w sprawie niniejszej, pozostawał znany wszystkim uczestnikom postępowania oraz Sądowi Okręgowemu (z urzędu) i nie wymagał przeprowadzenia rozbudowanego postępowania dowodowego.

Konstytucyjna zasada dwuinstancyjności postępowania sądowego nie może być rozumiana w ten sposób, że każde ustalenie dokonane w sprawie musi podlegać dwuinstancyjnemu badaniu. Zasada ta opiera się na założeniu, że przeprowadzenie merytorycznego rozpoznania sprawy przez sądy dwóch instancji wystarczy, aby prawidłowo ustalić fakty, o ile postępowanie dowodowe toczyło się zgodnie z wymaganiami proceduralnymi (zob. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 21 maja 2014 r., II CSK 509/13, nie publ.). W rozpatrywanym wypadku reguła ta została zachowana.

Ustaleń faktycznych istotnych dla rozstrzygnięcia sprawy dokonał Sąd pierwszej instancji a Sąd drugiej instancji poddał je kontroli, uzupełniając postępowanie dowodowe jednym środkiem dowodowym. Nie można zatem zasadnie twierdzić, że Sąd Okręgowy zastąpił Sąd Rejonowy w jego funkcji orzeczniczej.Przechodząc do oceny podstawy kasacyjnej naruszenia prawa materialnego, należy stwierdzić, że dokonane w sprawie ustalenia faktyczne wykluczały możliwość uznania – w oparciu o domniemanie z art. 339 k.c. – że S. P. w latach 1955-1990 władał nieruchomością obejmującą działki nr 15/8 i 15/9 jako posiadacz samoistny.

Zarzut naruszenia tego przepisu nie znajduje żadnego usprawiedliwienia. Nie można natomiast odmówić słuszności zarzutowi skarżącej, podważającemu trafność zapatrywania Sądu Okręgowego, iż bieg terminu zasiedzenia działek nr 15/8 i 15/9 na rzecz wnioskodawczyni został przerwany w następstwie wniosku o stwierdzenie zasiedzenia własności tych działek, zgłoszonego przez uczestniczkę W. C. w 2004 r.Przerwę biegu terminu zasiedzenia może spowodować jedynie czynność (akcja zaczepna) podjęta przez osobę uprawnioną, tj. osobę, przeciwko której biegnie zasiedzenie i nie w stosunku do każdego, lecz tylko wobec osoby, na rzecz której ono biegnie (zob. uzasadnienie uchwały Sadu Najwyższego z dnia 27 maja 1992 r., III CZP 60/92, Biul.

SN 1992, nr 5, s. 20). Wszczęcie postępowania o stwierdzenie zasiedzenia zasadniczo nie prowadzi do przerwania zasiedzenia biegnącego na rzecz innego posiadacza rzeczy. Skutek taki mógłby nastąpić wyjątkowo jedynie w sytuacji, w której po zakończeniu biegu zasiedzenia na rzecz jednego posiadacza rzecz została objęta w posiadanie samoistne przez inna osobę, zasiadującą ją przeciwko aktualnemu właścicielowi, który uzyskał stwierdzenie zasiedzenia. Generalnie jednak w relacjach z dotychczasowym właścicielem wszyscy współposiadacze mają jednakową pozycję; ich działania nie mogą wpływać na przerwę biegu zasiedzenia innych posiadaczy (zob. uzasadnienie uchwały Sadu Najwyższego z dnia 28 czerwca 2006 r., III CZP 35/06, OSNC 2007, nr 4, poz. 51).Wniosek o stwierdzenie zasiedzenia zgłoszony przez W.

C. nie mógł zostać uznany za wniesiony przez osobę uprawnioną. Przede wszystkim należy zauważyć, że skoro – według ustaleń Sądu Okręgowego – wymieniona uczestniczka postępowania jest współwłaścicielką nieruchomości obejmującej sporne działki z tytułu spadkobrania – to nie może ona skutecznie domagać się stwierdzenia nabycia ich własności przez zasiedzenie w całości, a więc również w granicach przysługującego jej udziału. Wypada przypomnieć, że punktem wyjścia do oceny wniosku o stwierdzenie zasiedzenia jest precyzyjne ustalenie, przeciwko komu ono biegnie.

Należy również mieć na uwadze, że właściciel (współwłaściciel) nie może nabyć w drodze zasiedzenia prawa, które już mu przysługuje. Sąd Okręgowy przeszedł nad tymi kwestiami do porządku dziennego, co nie pozwala skutecznie odeprzeć pozostałych zarzutów naruszenia prawa materialnego.Z tych względów Sąd najwyższy na podstawie art. 39815 § 1 k.p.c. orzekł, jak w sentencji.