I CSK 205/10 · Sąd Najwyższy

Sygn. akt I CSK 205/10

POSTANOWIENIE

Dnia 28 stycznia 2011 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Mirosław Bączyk (przewodniczący)

SSN Marta Romańska

SSN Krzysztof Strzelczyk (sprawozdawca)

w sprawie z wniosku Miasta W.

przy uczestnictwie Henryka W., Antoniego O., Iwony D.

i Grzegorza O.

o stwierdzenie nabycia własności nieruchomości przez zasiedzenie,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej

w dniu 28 stycznia 2011 r.,

skargi kasacyjnej wnioskodawcy od postanowienia

Sądu Okręgowego

z dnia 29 września 2009 r.,

uchyla zaskarżone postanowienie i przekazuje sprawę do

ponownego rozpoznania Sądowi Okręgowemu pozostawiając

temu

Sądowi

rozstrzygnięcie

kasacyjnego.

Uzasadnienie

o

kosztach

postępowania

Sąd Rejonowy w sprawie z wniosku Miasta W. Dzielnicy U. z udziałem

Arkadiusza M., Stanisławy M. i Witolda M. o stwierdzenie zasiedzenia

postanowieniem z dnia 4 grudnia 2008 r., stwierdził, że Miasto W., Dzielnica U. z

siedzibą w W. nabyło przez zasiedzenie z dniem 1 czerwca 2003 r. własność

nieruchomości stanowiących działki gruntu: o nr ew. […] z obrębu 2-11-12 o pow.

655 m. kw, dla której prowadzona jest księga wieczysta o nr KW [...] przez Sąd

Rejonowy oraz o nr ew. […] z obrębu 2-11-12 o pow. 655 m. kw, niehipotekowanej.

Sąd Rejonowy ustalił, że przedmiotowa nieruchomość była własnością Anieli

W. i Edwarda W. W połowie lat 60-tych ubiegłego stulecia nieruchomości przyległe

do niej zostały wywłaszczone na potrzeby budowy stadionu dla Robotniczego

Klubu Sportowego „U.” działającego przy Zakładach Przemysłu Ciągnikowego „U.”.

Również przedmiotowa działka została objęta tą inwestycją i częściowo ogrodzona

ogrodzeniem

otaczającym

stadion,

przy

czym

jej

właściciele

nie

zostali

wywłaszczeni. Zakłady Przemysłu Ciągnikowego „U.” objęły tę nieruchomość w

posiadanie i wykonywały je za pośrednictwem działającego przy Zakładach

Robotniczych Klubu Sportowego „U.”, zezwalając jej właścicielom na prowadzenie

upraw na części pozostałej poza ogrodzonym terenem stadionu. Edward W. i

Aniela W. zaprzestali użytkowania tego terenu, Edward W. zabiegał u władz Klubu

Sportowego i władz miejskich o zwrot tej nieruchomości lub wydanie nieruchomości

zamiennej. Z dniem 27 maja 1990 roku Dzielnica Gmina W.-O. nabyła z mocy

prawa własność wywłaszczonych pod stadion nieruchomości. Protokołem z dnia 23

sierpnia

1993

roku

Zakłady Przemysłu

Ciągnikowego

„U.”

w obecności

przedstawiciela Robotniczego Klubu Sportowego „U.”, będącego użytkownikiem

stadionu, przekazały miastu W. posiadanie całości stadionu wraz z zajętymi pod

stadion i jego infrastrukturę nieruchomościami oraz całość infrastruktury, w tym

również posiadanie przedmiotowej działki. W 2002 roku Miasto W. odnowiło

ogrodzenie stadionu, przesuwając je od strony ul. S. w stronę stadionu.

Sąd Rejonowy, uznając wniosek za zasadny, przyjął, że Miasto W. wywiodło

swoje posiadanie od Skarbu Państwa, w imieniu którego nieruchomością władało

przedsiębiorstwo państwowe Zakłady Przemysłu Ciągnikowego „U.”, które

następnie stało się posiadaczem samoistnym. Sąd Rejonowy uznał, że

wnioskodawca był następcą prawnym obu tych podmiotów. Robotniczy Klub

Sportowy, działający przy Zakładach Przemysłu Ciągnikowego „U.”, będących

wówczas przedsiębiorstwem państwowymi wykonującym swoje władztwo w imieniu

i na rzecz Skarbu Państwa, ogrodził teren stadionu ogrodzeniem, które objęło

również część działki 31/14. Działka ta - jak wynika z rejestru gruntów

sporządzonego w maju 1983 roku - wraz z innymi zajętymi pod stadion

nieruchomościami była w posiadaniu Skarbu Państwa – Zakładów Przemysłu

Ciągnikowego „U.” – Robotniczego Klubu Sportowego. Zdaniem Sądu Rejonowego,

porównanie powierzchni nieruchomości uwidocznionej w rejestrze gruntów i

nieruchomości

objętych

wywłaszczeniem

wymienionych

w decyzjach

o

wywłaszczeniu i protokole przekazania stadionu Miastu W., wskazuje, że obszar

stadionu był znacznie większy niż obszar nieruchomości wywłaszczonych pod

stadion, których właścicielem stał się Skarb Państwa. Sąd Rejonowy stwierdził, że

Skarb Państwa, którego następcą prawnym jest wnioskodawca, w maju 1983 roku

posiadał również działkę nr 14. Brak decyzji o wywłaszczeniu i niewskazanie tej

działki w protokole przekazania stadionu Miastu W., nie przeczy, zdaniem Sądu

Rejonowego, temu twierdzeniu.

Sąd Rejonowy wskazał, że istnienie takiej decyzji, a tym samym przejęcie

własności tej nieruchomości przez Skarb Państwa, skutkowałoby oddaleniem

wniosku o zasiedzenie w niniejszej sprawie, bowiem wówczas wniosek dotyczyłby

nieruchomości, której właścicielem byłby wnioskodawca. Sąd Rejonowy ustalił

nadto, że poprzednicy prawni wnioskodawcy posiadali tę nieruchomość nie

wcześniej niż od końca maja 1983 roku. Fakt przesuwania ogrodzenia, które przez

pewien czas nie obejmowało całej działki nr 31/14, nie świadczy o niewykonywaniu

przez wnioskodawcę i jego poprzedników władztwa nad tą działką. To oni bowiem

decydowali,

gdzie

to

ogrodzenie

będzie

przebiegać

oraz

jakie

będzie

przeznaczenie tej działki. Miasto od chwili przekazania mu tej nieruchomości wraz

z pozostałym terenem stadionu w sierpniu 1993 roku posiadało ją w sposób

samoistny, tak jak wcześniej jego poprzednicy – Zakłady Przemysłu Ciągnikowego

„U.” i Skarb Państwa, którzy byli posiadaczami w złej wierze, wiedząc,

że właścicielami tej działki są Edward W. i Aniela W.

Sąd pierwszej instancji wskazał, że poprzednicy prawni wnioskodawcy

posiadali sporną działkę od maja 1983 roku i nie nabyli przez zasiedzenie jej

własności do chwili nowelizacji przepisu art. 172 k.c. Od dnia 1 października 1990

roku obowiązywało nowe brzmienie art. 172 k.c., przy czym okresy zasiedzenia

przedłużono odpowiednio dla posiadania w dobrej i złej wierze do 20 i 30 lat.

Przepis art. 9 ustawy z dnia 28 lica 1990 roku o zmianie ustawy – Kodeks cywilny

stanowił, że do zasiedzenia, którego bieg rozpoczął się przed dniem wejścia

w życie tej ustawy, stosuje się od tej chwili przepisy tej ustawy. Dotyczyło to

w szczególności możliwości nabycia prawa przez zasiedzenie. W konsekwencji

Sąd Rejonowy stwierdził, że Miasto W. nabyło przez zasiedzenie własność

nieruchomości z dniem 1 czerwca 2003 roku.

Uczestnik postępowania Henryk W. zaskarżył powyższe postanowienie

w całości i wniósł o jego zmianę przez oddalenie wniosku lub uchylenie

zaskarżonego

orzeczenia

i przekazanie

sprawy Sądowi Rejonowemu

do

ponownego rozpoznania. Skarżący zarzucił Sądowi Rejonowemu sprzeczność

dokonanych ustaleń z treścią zebranego w sprawie materiału dowodowego przez

przyjęcie, że wnioskodawca w rzeczywistości władał działką będącą przedmiotem

postępowania oraz że fakt ten został w toku postępowania udowodniony.

Nadto skarżący zarzucił naruszenie prawa materialnego przez błędną wykładnię

i niewłaściwe zastosowanie art. 172 k.c. przez przyjęcie, że wnioskodawca był

posiadaczem nieruchomości przez okres 30 lat.

Sąd Okręgowy, rozpoznając apelację uczestnika postępowania, dokonał

odmiennej oceny materiału dowodowego zgromadzonego w sprawie, uznając,

iż nie pozwala on na przyjęcie samoistnego posiadania nieruchomości przez

Miasto W. oraz jego poprzedników.

W ocenie Sądu Okręgowego, żaden z podmiotów, które - zdaniem

wnioskodawcy - były jego poprzednikami w posiadaniu spornej nieruchomości, nie

przejawiał na zewnątrz woli władania gruntem jak właściciel i nie miał świadomości

władztwa nad gruntem zbliżonego do posiadania samoistnego. Sąd Okręgowy

wyjaśnił, że odmowa podjęcia jakiegokolwiek zewnętrznego aktu władztwa nad

rzeczą decyduje o niemożności przyjęcia posiadania samoistnego po stronie

wnioskodawcy. Tylko zamanifestowanie takiej woli na zewnątrz mogłoby prowadzić

do

uświadomienia

otoczeniu

charakteru

władztwa,

jak

też

umożliwienie

dotychczasowemu właścicielowi podjęcia działań obronnych przed skutkami

takiego posiadania, ewentualnie godzenia się z takim posiadaniem.

Sąd Okręgowy przyjął, wbrew stanowisku wnioskodawcy i argumentom Sądu

Rejonowego, że przeniesienia posiadania przez Zakłady „U.” nie można wywodzić

z protokołu przekazania z dnia 23 sierpnia 1993 roku. Zdaniem Sądu Okręgowego,

nie znajduje racjonalnego wytłumaczenia nieumieszczenie wśród przekazywanych

gruntów wyodrębnionej geodezyjnie działki 31/14. Skoro w protokole zostały

wyliczone poszczególne działki objęte przekazaniem, nie można podzielić poglądu

wnioskodawcy, iż działkę 31/14 należy uznać za przekazaną jako zajętą pod

stadion i jego infrastrukturę nieruchomość. W ocenie Sądu Okręgowego, z

materiału dowodowego nie wynika również, aby działka 31/14 była zajęta przez

którekolwiek z boisk wyszczególnionych w protokole, ewentualnie drogi, alejki.

Sąd

Okręgowy,

oddalając

przedmiotowy

wniosek,

wskazał

nadto,

że przyjęcie przez Sąd Okręgowy za dzień nabycia posiadania daty 31 maja 1983

roku nie uprawniało, w świetle przytoczonych w uzasadnieniu postanowienia

przepisów dotyczących biegu terminów zasiedzenia stwierdzenia nabycia prawa

własności z dniem 1 czerwca 2003 roku, jako zbyt wczesnej daty, przy ustaleniu

złej wiary posiadacza.

Wnioskodawca

złożył

skargę

kasacyjną

od

postanowienia

Sądu

Okręgowego. Zarzucił w niej naruszenie art. 336 i 348 k.c. W ramach przepisów

postępowania zarzucił naruszenie art. 382 w zw. z art.13 § 2 k.p.c. przez

pominięcie wymienionych w skardze dowodów zgromadzonych przed Sądem

pierwszej instancji oraz ar. 328 § 2 w zw. z art. 391 i art. 13 2 k.p.c. przez brak

wskazania w uzasadnieniu zaskarżonego postanowienia z jakich przyczyn nie dał

wiary wskazanym w skardze dowodom przeprowadzonym przez Sąd pierwszej

instancji.

Wnioskodawca wniósł o uchylenie zaskarżonego postanowienia i przekazanie

sprawy do ponownego rozpoznania Sądowi drugiej instancji, ewentualnie o zmianę

zaskarżonego postanowienia i oddalanie apelacji uczestników od postanowienia

Sądu pierwszej instancji.

Sąd najwyższy zważył, co następuje:

Jeszcze w czasie obowiązywania przepisów o kasacji w uchwale

składu siedmiu sędziów z dnia 23 marca 1999 r. (sygn. akt III CZP 59/98, OSNC

1999/7-8/124),

stanowiącej

zasadę

prawną,

Sąd

Najwyższy

stwierdził,

że uprawnienie do dokonania nowych, własnych, w tym odmiennych ustaleń przez

sąd drugiej instancji nie może nastąpić bez jakichkolwiek uwarunkowań.

Zwrócił także uwagę na konieczność zachowania szczególnej ostrożności w sferze

dokonywania przez sąd drugiej instancji oceny dowodów przeprowadzonych tylko

przez sąd pierwszej instancji. Ustalenia sądu odwoławczego z konieczności są

dokonywane w odmiennych warunkach – bez zachowania bezpośredniości.

Wynikające z treści art. 382 k.p.c. upoważnienie sądu drugiej instancji do zmiany

ustaleń faktycznych, stanowiących podstawę wydania zaskarżonego orzeczenia

bez przeprowadzenia postępowania dowodowego, jest aktualne także obecnie i to

pomimo wprowadzonych ustawą z dnia 22 grudnia 2004 r. (Dz. U. z 2005, Nr 13,

poz. 98) zmian do kodeksu postępowania cywilnego. Według jednej z nich

(art. 3983 § 3 k.p.c.), podstawą skargi kasacyjnej nie mogą być zarzuty dotyczące

ustalenia faktów i oceny dowodów (odmienne stanowisko zajął Sąd Najwyższy

w wyroku z dnia 29 kwietnia 2009 r., sygn., akt II CSK 557/08, nie publ. w którym

przyjął, że wyłączenie spod kontroli kasacyjnej dokonanej przez sąd drugiej

instancji zmiany ustaleń faktycznych stanowiących podstawę wydania wyroku

wyklucza możliwość dokonania takiej zmiany). Zachowały także aktualność

pozostałe stwierdzenia zawarte w wymienionej uchwale z dnia 23 marca 1999 r.

Zgodnie z art. 382 k.p.c., Sąd drugiej instancji orzeka na podstawie materiału

zebranego

w

postępowaniu

w

pierwszej

instancji

oraz

w

postępowaniu

apelacyjnym. Oznacza to obowiązek sądu drugiej instancji oceny całego materiału

dowodowego w każdym przypadku, niezależnie od tego, czy sąd ten przeprowadza

nowe dowody, ponawia dowody wcześniej przeprowadzone, czy też podziela

ustalenia poczynione przez sąd pierwszej instancji. W orzecznictwie Sądu

Najwyższego wskazuje się, że wydanie przez sąd drugiej instancji orzeczenia

merytorycznego, w szczególności orzeczenia reformatoryjnego, z pominięciem

części materiału dowodowego stanowiącego podstawę rozstrzygnięcia Sądu

pierwszej instancji, stanowi naruszenie art. 382 k.p.c. w szczególności, gdy sąd

drugiej instancji oddali powództwo jako nieudowodnione, a pominięte dowody

stanowiły dla Sądu pierwszej instancji podstawę wydania wyroku uwzględniającego

powództwo (zob. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 22 lipca 2010 r., sygn. akt I CSK

511/09, nie publ., a także postanowienie z dnia 16 kwietnia 2010 r., IV CSK 404/09,

nie publ.).

W niniejszej sprawie doszło do naruszenia tak określonych zasad

postępowania

przed

Sądem

drugiej

instancji.

Sąd

Okręgowy,

uznając,

że wnioskodawczyni nie udowodniła faktu samoistnego posiadania nieruchomości,

pominął część dowodów ocenionych przez Sąd pierwszej instancji jako wiarygodne

i wystarczające, do uwzględnienia wniosku. Odnosi się do mapy sytuacyjno –

własnościowej oraz wypisu z rejestru gruntów z maja 1973 r. W ten sposób doszło

do naruszenia art. 382 k.p.c.

Wbrew temu co podnosi się w skardze kasacyjnej, Sąd drugiej instancji nie

pominął dowodu z zeznań świadka Z. S., ale uznał, że nie dają one podstaw do

przyjęcia posiadania działki przez wnioskodawczynię lub podmioty wskazane jako

jej poprzednicy. Sąd Okręgowy

poprzestał na tym stwierdzeniu i nie wskazał

przyczyn tak radykalnej zmiany oceny zeznań tego świadka, który był przesłuchany

tylko w postępowaniu pierwszoinstancyjnym. Tym samym doszło do naruszenia

innego przytoczonego w skardze kasacyjnej, a mianowicie art. 328 § 2 k.p.c.

Wnoszące skargę Miasto W. trafnie łączy naruszenie tego przepisu z zeznaniami

świadka Z. S. Pozostałe wymienione w tym miejscu skargi dowody zostały

pominięte przez Sąd drugiej instancji, co zostało uwzględnione w ramach

stwierdzenia naruszenia art. 382 k.p.c.

Wobec stwierdzenia naruszenia przepisów postępowania nie można

odnieść się w pełni do zarzucanego w skardze kasacyjnej naruszenia prawa

materialnego. Dotyczy to zwłaszcza naruszenia art. 336 k.c., które uzależnione jest

poczynionych ustaleń faktycznych. Jedynie w związku z zarzutem naruszenia art.

348 k.c. trzeba wskazać, że istotne znaczenie ma rzeczywiste przeniesienie

posiadania

przez

wydanie

nieruchomości

a

nie

stwierdzenie

tego

faktu

w dokumencie – protokole. Sama zmiana posiadacza następuje w sferze faktycznej

przez odmienne władanie nieruchomością i stanowi czynność realną, a nie

czynność prawną. Nie wyklucza to jednak sporządzania przez posiadacza

ustępującego i obejmującego rzecz we władanie dokumentu, który w zakresie

posiadania może pełnić jedynie funkcje dowodowe i podlega ocenie na ogólnych

zasadach.

Z tych względów Sąd Najwyższy orzekł jak wyżej na podstawie art. 398 15 § 1

k.p.c. w zw. z art. 13 § 2 k.p.c.