I CSK 196/14 · Sąd Najwyższy

Sygn. akt I CSK 196/14

POSTANOWIENIE

Dnia 11 lutego 2015 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Dariusz Zawistowski (przewodniczący)

SSN Mirosław Bączyk (sprawozdawca)

SSN Katarzyna Tyczka-Rote

w sprawie z wniosku Gminy Miasta S.

przy uczestnictwie Skarbu Państwa - Starosty S., A. D., […], R. L., […]

o stwierdzenie nabycia własności nieruchomości przez zasiedzenie,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym

w Izbie Cywilnej w dniu 11 lutego 2015 r.,

skargi kasacyjnej wnioskodawcy

od postanowienia Sądu Okręgowego w K.

z dnia 25 czerwca 2013 r., sygn. akt I Ca […],

1. oddala skargę kasacyjną;

2. oddala

wniosek

kuratora

uczestników

postępowania

o zasądzenie kosztów postępowania kasacyjnego;

3. zasądza

od

wnioskodawcy

na

rzecz

uczestnika

postępowania A. D. kwotę 1800 (tysiąc osiemset) zł

tytułem zwrotu kosztów postępowania kasacyjnego.

Uzasadnienie

Sąd Rejonowy postanowieniem z dnia 12 lutego 2013 r. ustalił, że

Skarb Państwa z dniem 1 stycznia 1987 r. nabył przez zasiedzenie własność

nieruchomości zabudowanej, położonej w S. i składającej się z działek

ewidencyjnych nr […]5 (poprzednio - p. 6 - nr […]7) o pow. 0,0427 ha oraz nr […]6

(poprzednio - 6 p - nr […]8) o pow. 0,0305. Wniosek o zasiedzenie tej

nieruchomości złożyła Gmina Miasta S., a uczestnikami postępowania był

Skarb Państwa – Starosta S., A. D. i inni uczestnicy postępowania, reprezentowani

przez kuratora ustanowionego w sprawie (postanowieniem z dnia 30 października

2008 r. o ustanowieniu kuratora, k. 404 akt sprawy). Rozstrzygnięcie to zapadło

po dokonaniu następujących ustaleń faktycznych.

Nieruchomość gruntowa objęta wnioskiem o zasiedzenie składa się z dwóch

działek (nr […]5 i […]6), jest zabudowana piętrowym budynkiem mieszkalnym;

na parterze mieszczą się lokale usługowo - handlowe, a na piętrze - lokale

mieszkalne. Działka nr […]5 stanowi współwłasność w częściach ułamkowych osób

fizycznych - uczestników postępowania, w tym R. L., podobnie także działka

nr […]6. Spadek po tej osobie fizycznej nabyła jej córka M. D., a obecnie uczestnik

postępowania jest synem i jedynym spadkobiercą M. D.. Osoba ta nie dochodziła

prawa własności do nieruchomości (działek), wystąpiła jedynie w 1945 r. do sądu

o przywrócenie posiadania nieruchomości o pow. 60 morgów, położonej w R..

Właściciele

utracili

posiadanie

nieruchomości

w czasie

wojny.

Po

wojnie

nieruchomość pozostawała we władaniu Skarbu Państwa, następnie kilkoma

postanowieniami sądowymi z 1947 r. i 1948 r. przywrócono posiadanie części

nieruchomości kilku uczestnikom na podstawie art. 15 dekretu z dnia 8 marca

1946 r. o majątkach opuszczonych i poniemieckich, ale do objęcia posiadania

przez tych współwłaścicieli nie doszło. Nieruchomość ta pozostawała w posiadaniu

Skarbu Państwa - Prezydium Miejskiej Rady Narodowej w S., następnie w 1959 r.

była administrowana przez […] Przedsiębiorstwo Gospodarki Mieszkaniowej w S.

([…]PGM), a Przedsiębiorstwo to działało na rzecz Urzędu Miejskiego w S. (UM)

jako terenowego organu administracji publicznej. Budynek był administrowany

w taki sposób jakby był własnością Skarbu Państwa, administrator swobodnie

dysponował w imieniu UM w S. wszelkimi pożytkami z nieruchomości. W latach

1960 i 1961 r. dokonany został w budynku kapitalny remont, a Miejski Zarząd

budynków Mieszkalnych w S. (MZM) ustanowił na nieruchomości hipotekę na rzecz

Skarbu Państwa, zabezpieczającą poniesione koszty remontu (hipotekę tę

ustanowiono na podstawie ustawy z dnia 22 kwietnia 1959 r. o remontach

i odbudowie (…) (Dz.U. nr 27, poz. 166; cyt. dalej jako „ustawa z dnia 22 kwietnia

1959 r.”. Na podstawie przepisów dekretu z dnia 2 lutego 1955 r. o ewidencji

gruntów i budynków (Dz.U. nr 6, poz. 22) oraz instrukcji MGK w sprawie zakładania

i prowadzenia ewidencji gruntów (MP nr 98, poz. 113) PMRN w S. rozpoczęło

zakładanie ewidencji gruntów na terenie tego miasta. Właściciele nieruchomości

objętej wnioskiem nie zareagowali na dokonane w dniu 4 kwietnia 1961 r.

wezwanie Miejskiej Rady Narodowej w celu przybycia i wskazania granic

na nieruchomości. Żaden z tych właścicieli nie stawił się także w celu spisania

protokołów odzwierciedlających stan władania w 1965 r. Od odtworzenia ewidencji

gruntów nikt nie zgłaszał prawa własności nieruchomości, pozostawała ona stale

w posiadaniu

Skarbu

Państwa

i

administrował

nią

wspomniany

MZBM.

W latach 70-tych przeprowadzono w budynku remont generalny finansowany

przez posiadacza budynku, a następnie w 1989 r. remont kapitalny i w tym czasie

prawie cały budynek wyburzono i ponownie odtworzono. W 1996 r. budynek

przekazano w skład mienia Urzędu Miasta S., a w imieniu Gminy Miasta S.

administrację budynku na nieruchomości wykonywała […]PGM spółka z o.o. w S..

Do października 2005 r. Skarb Państwa wpisany był do ewidencji jako samoistny

posiadacz gruntów. Do tego czasu w ewidencji gruntów nie było żadnej informacji

o wpisach własności wynikających z księgi wieczystej dla tej nieruchomości.

Dane te

wprowadzono

do

ewidencji

gruntów

na

podstawie

dokumentacji

geodezyjno-prawnej.

W ocenie Sądu Rejonowego, Skarb Państwa władał jako posiadacz

samoistny

od 1947-48 opisaną we wniosku nieruchomością gruntową. W tym

czasie niektórzy współwłaściciele (którym przywrócono posiadanie) nie objęli

nieruchomości we władanie. Ustanowienie hipoteki na podstawie przepisów ustawy

z dnia 22 kwietnia 1958 r. było dla Skarbu Państwa (statio fisci) ustawowym

obowiązkiem w związku z dokonaniem istotnych nakładów na nieruchomość.

Skarb Państwa manifestował na zewnątrz samoistne posiadanie nieruchomości

w procesie tworzenia ewidencji gruntu na terenie S., m.in. przez odpowiednie wpisy

w tym rejestrze w latach 1965-66. Od tego czasu nieprzerwanie (od października

2005 r.) w ewidencji gruntów Skarb Państwa określony był jako posiadacz

samoistny

nieruchomości

objętej

wnioskiem

o

zasiedzenie

i jednocześnie

wykonywał władztwo właścicielskie, przeprowadzał remonty (z własnych funduszy),

zawierał umowy najmu nieruchomości, czerpał pożytki za pośrednictwem zarządcy

(MZBM). W rezultacie biegu terminu zasiedzenia w okresie zamanifestowania przez

Skarb Państwa posiadania samoistnego w toku prac nad zakładaniem ewidencji

(tj. w latach 1965-66), rozpoczął się w dniu 1 stycznia 1967 r. i zakończył z dniem

1 stycznia 1987 r. (art. 172 § 2 k.c. w brzmieniu obowiązującym w tym czasie).

Sąd Rejonowy nie podzielił zarzutu uczestnika A. D., że uczestnicy postępowania

nie mieli realnej możliwości przywrócenia utraconego posiadania nieruchomości.

Sąd Okręgowy uwzględnił apelację uczestników postępowania (A. D. i osób

reprezentowanych przez kuratora), zmienił zaskarżone postanowienie i oddalił

wniosek o zasiedzenie. Modyfikując niektóre ustalenia faktyczne Sądu pierwszej

instancji, Sąd Okręgowy stwierdził, że wyjaśnienia wymaga jedynie kwestia, czy

Skarb Państwa władał nieruchomością jako posiadacz samoistny i w jakim okresie.

W ocenie tego Sądu, obalone zostało domniemanie posiadania samoistnego

Skarbu Państwa wynikające z art. 339 k.c. w związku z treścią zgromadzonych

w sprawie i wskazanych przez Sąd dokumentów (s. 8 uzasadnienia zaskarżonego

postanowienia). Podstawą tego domniemania był fakt nieobjęcia przez niektórych

współwłaścicieli posiadania nieruchomości w latach 1947-1948. Obowiązek

ustawowy ustanowienia hipoteki na podstawie przepisów ustawy z dnia 22 kwietnia

1959 r. w związku z dokonaniem remontu budynku (tzw. hipoteka remontowa)

nie przesądza - zdaniem Sądu - o wykonywaniu przez Skarb Państwa samoistnego

posiadania

w

tym

okresie,

interesów majątkowych

Czynności

związane

zamanifestowania

na

stanowił

Skarbu

z

Państwa

tworzeniem

zewnątrz

jedynie

gwarancję

zabezpieczenia

jako

dzierżyciela

nieruchomości.

ewidencji

przez

Skarb

gruntów

nie

Państwa

spowodowały

woli

władania

nieruchomością. Zawierane przez Skarb Państwa umowy najmu i wydawane

decyzje o przydziale lokalów z 1963 r., na podstawie ustaw z dnia 30 stycznia

1959 r. - prawo lokalowe (Dz. U. z 1962 r., nr 47, poz. 227) nie mogą świadczyć

o przekształceniu posiadania zależnego Skarbu Państwa w posiadanie samoistne,

ponieważ zarządem właściwych organów administracji mogły być objęte również

budynki niestanowiące własności Państwa, jeżeli zarząd budynku nie był

wykonywany przez właściciela (art. 70 ust. 1 tej ustawy). Według Sądu

Okręgowego, nie było podstaw do ustalenia, że remont generalny budynku był

wykonywany w latach 70-tych XX wieku. Ostatecznie Sąd ten stwierdził,

że wnioskodawca nie wykazał, iż po 1962 r. (tj. ostatnim wpisie tzw. hipoteki

remontowej) Skarb Państwa władał nieruchomością określoną we wniosku jako

posiadacz samoistny, a nie tylko jako dzierżyciel.

W skardze kasacyjnej wnioskodawcy (Gminy) podnoszono naruszenie

przepisów postępowania, tj. art. 234 k.p.c. w zw. z art. 13 § 2 k.p.c., art. 233 k.p.c.

w zw. z art. 386 § 6 k.p.c. Ponoszono także zarzuty naruszenia przepisów prawa

materialnego, a mianowicie – art. 172 § 1 i § 2 k.c. w zw. z art. 336 k.c. i w zw.

z art. 296 dekretu z dnia 11 października 1946 r. – prawo rzeczowe (Dz.U. nr 57

poz. 319 ze zm.; cyt. dalej jako „prawo rzeczowe z 1946 r.), art. 336 k.c. w zw.

z art. 296 § 1 prawa rzeczowego z 1946 r., art. 339 k.c. w zw. z art. 6 k.c. i art. 298

prawa rzeczowego z 1946 r., art. 338 k.c. w zw. z art. 297 prawa rzeczowego

z 1946 r.

Skarżący wnosił o uchylenie i zmianę zaskarżonego postanowienia przez

oddalenie apelacji uczestnika A. D. i innych uczestników reprezentowanych przez

kuratora, ewentualnie – o uchylenie zaskarżonego postanowienia i przekazanie

spawy Sądowi Okręgowemu do ponownego rozpoznania.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

1. W niniejszym postępowaniu o stwierdzenie zasiedzenia opisanej we

wniosku nieruchomości gruntowej podstawowe znaczenie miało to, czy władający

tą nieruchomością od okresu powojennego Skarb Państwa (przez kolejne stationes

fisci) był samoistnym posiadaczem nieruchomości w rozumieniu art. 172 k.c.

i odpowiednio – art. 296 § 1 dekretu z dnia 11 października 1946 r. praworzeczowe

(Dz.U. nr 57, poz. 319). Pojawiła się też kwestia ewentualnie w jakim okresie takie

samoistne posiadanie mogło być wykonywane przez Skarb Państwa, skoro – jak

ustalono - w latach 1947-1948 współwłaściciele nieruchomości, po uzyskaniu

sądowego przywrócenia posiadania niektórych z nich), nie objęli nieruchomości

w posiadanie. Sąd Okręgowy podzielił ustalenia faktyczne Sądu pierwszej instancji

przy czym oba Sądy meriti zastanawiały się, z jakimi ustalonymi zdarzeniami po

1948 r. można łączyć ocenę posiadania przez Skarb Państwa nieruchomości

objętej wnioskiem jako posiadania samoistnego. Sąd pierwszej instancji stwierdził,

że samoistne posiadanie przez Skarb Państwa wystąpiło w okresie od dnia

1 stycznia 1967 r. do dnia 1 stycznia 1987 r., natomiast w ocenie Sądu

Okręgowego,

także

w tym

okresie

Skarb

Państwa

pozostawał

jedynie

dzierżycielem spornej nieruchomości.

Należy podkreślić, że w postępowaniu kasacyjnym weryfikacja ocen

prawnych prezentowanych przez Sądy meriti może być dokonywana jedynie na

podstawie ustaleń faktycznych dokonanych przez te sądy (art. 3983 § 1 k.p.c.)

W związku z tym w postępowaniu kasacyjnym nie może być brany pod uwagę

zarzut naruszenia art. 233 k.p.c. dotyczący swobodnej oceny dowodów

w postępowaniu odwoławczym.

2. Skarżąca

stara

się

podważyć

wniosek

Sądu

Okręgowego,

że nieobjęcie w posiadanie nieruchomości przez jej wszystkich współwłaścicieli

po przywróceniu

trzem

z

nich

posiadania

odpowiednim

postanowieniem

sądowym nie tworzy jednak odpowiedniej podstawy domniemania samoistnego

Skarbu Państwa w tym okresie (art. 298 prawa rzeczowego z 1946 r. i art. 339

k.c.). Tymczasem Sąd

które usprawiedliwiają

Okręgowy trafnie

wzruszenie

wskazuje

wspomnianego

na

takie

dokumenty,

domniemania

prawnego

(s. 8 uzasadnienia zaskarżonego wyroku). Warto także zaznaczyć, że chodzi tu

jednak o kwestię oceny charakteru posiadania nieruchomości przez Skarb Państwa

jeszcze przed dniem 1 stycznia 1967 r.

3. W ocenie skarżącej Gminy, wbrew stanowisku Sądu drugiej instancji

ustanowienie hipoteki na warunkach przewidzianych w przepisach ustawy

z 22 kwietnia 1959 r (tzw. hipoteki remontowej) nie wyłącza możliwości uznania

Skarbu Państwa za posiadacza samoistnego w rozumieniu art. 296 prawa

rzeczowego z 1946 r. i następnie w rozumieniu art. 172 k.c., skoro po okresie wojny

Skarb Państwa wykonywał jednak stale wszelkie obowiązki i uprawnienia

posiadacza nieruchomości, a odpowiadały one w istocie treści prawa własności

(art. 140 k.c.). Istotne znaczenie ma bowiem podstawa prawna decyzji

administracyjnej usprawiedliwiająca wpis hipoteki przymusowej po dokonaniu

remontu budynku, a także wyraźnie fiskalny charakter takiej hipoteki.

Przy ocenie zasadności tego zarzutu należy zwrócić uwagę na to, że Sąd

pierwszej instancji jako samoistny okres władania przez Skarb Państwa

nieruchomością przyjmował czas od dnia 1 stycznia 1967 r. do dnia 1 stycznia

1987 r. Jeżeli zatem wniesienie skargi kasacyjnej przez wnioskodawcę ma służyć

właśnie

spowodowaniu

rozstrzygnięcia

zawartego

w

postanowieniu

Sądu

Rejonowego (co wynika z wniosku kasacyjnego), to wpis wspomnianej hipoteki

w 1962 r. pozostaje już zdarzeniem obojętnym z punktu widzenia oceny charakteru

władania nieruchomością przez Skarb Państwa przed dniem 1 stycznia 1967 r.

Należy też stwierdzić, że zawarta w uzasadnieniu omawianego zarzutu skargi

ogólna uwaga, iż „Skarb Państwa po wojnie wykonywał wszelkie obowiązki

i uprawnienia posiadania nieruchomości i odpowiadały one treści prawa własności”

nie znajduje pokrycia w ustaleniach faktycznych Sądu Okręgowego, który

analizował całą sekwencję zdarzeń dotyczących rozpoczęcia władania przez Skarb

Państwa sporną nieruchomością i wykonywania tego władztwa aż do połowy

pierwszej dekady XXI wieku.

4. Wykonanie przez władającego nieruchomością remontu generalnego

budynku wzniesionego na nieruchomości może świadczyć o intencji władania tą

nieruchomością jak właściciel w rozumieniu art. 172 k.c. Sąd Najwyższy pozostaje

związany ustaleniami faktycznymi Sądu Okręgowego co do tego, czy taki remont

generalny był przeprowadzony i w jakim okresie. Z ustaleń Sądu Okręgowego

wynika, że remont generalny budynku wniesionego na nieruchomości objętej

wnioskiem wykonano w 1989 r., natomiast nie było podstaw ku temu, aby

przyjmować dokonywanie takiego remontu także w latach 70-tych XX wieku

(s. 10 uzasadnienia zaskarżonego wyroku). Nie można zatem przyjmować,

że w związku z wcześniejszym remontem generalnym budynku doszło do

przekształcenia posiadania niesamoistnego w posiadanie właścicielskie po stronie

Skarbu Państwa.

5. W skardze kasacyjnej niewiele miejsca poświęcono polemice prawnej

z oceną Sądu drugiej dotyczącej czynności ewidencyjnych, obejmujących także

sporną

nieruchomość

(por.

uzasadnienie

skargi

kasacyjnej

w

pkt

2).

Stwierdzono tylko ogólnie, że „podczas prac związanych z zakładaniem ewidencji

gruntów Skarb Państwa w sposób oczywisty zamanifestował swój stosunek do

nieruchomości, dokonując wpisu do rejestru jako posiadacz samoistny”. W świetle

szczegółowych ustaleń

Sądów

meriti

w

tym

zakresie

należy

uznać

za

przekonywającą argumentację Sądu Okręgowego, że nie doszło jednak do

jednoznacznego

zamanifestowania

na

zewnątrz

przez

Skarb

Państwa

samoistnego charakteru posiadania (por. s. 9-10 uzasadnienia zaskarżonego

postanowienia).

Można jeszcze

dodać,

że

czym

innym

jest

wspomniana

manifestacja woli władania nieruchomością, a czym innym - samo formalne

wykonywanie

przez

organy państwowe

i

ich

pracowników

obowiązków

ustawowych wynikających z uchwalonym na początku lat 60-tych poprzedniego

stulecia przepisów o ewidencji gruntów (przepisów dekretu z dnia 2 lutego 1955 r.

o ewidencji gruntów i budynków, Dz.U. nr 6, poz. 32 i przepisów wykonawczych;

por. s. 3 uzasadnienia zaskarżonego wyroku).

Z przedstawionych względów Sąd Najwyższy, uznając za nietrafne zarzuty

naruszenia prawa materialnego (sformułowane w pkt 1 skargi), zwłaszcza zarzuty

naruszenia art. 172 k.c. w zw. z art. 336 k.c. i art. 296 prawa rzeczowego z 1946 r.,

a także zarzuty naruszenia prawa procesowego (sformułowane w pkt 2 skargi),

oddalił skargę kasacyjną wnioskodawczyni jako nieuzasadnioną. O kosztach

postępowania kasacyjnego orzeczono stosownie do art. 98 k.p.c. i art. 108 § 1

k.p.c. Oddalono wniosek kuratora o przyznanie kosztów postępowania kasacyjnego

w związku z tym, że występował on w tym postępowaniu jako przedstawiciel

nieznanych z miejsca pobytu uczestników postępowania, a nie ich pełnomocnik

procesowy (art. 86 i n. k.p.c.).

aw