I CSK 19/12 · Sąd Najwyższy

Sygn. akt I CSK 19/12

POSTANOWIENIE

Dnia 6 września 2012 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Anna Kozłowska (przewodniczący)

SSN Barbara Myszka

SSN Krzysztof Strzelczyk (sprawozdawca)

w sprawie z wniosku H. D. i M. K.

przy uczestnictwie Miasta Stołecznego Warszawy

o stwierdzenie nabycia własności nieruchomości przez zasiedzenie,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym

w Izbie Cywilnej w dniu 6 września 2012 r.,

skargi kasacyjnej uczestnika postępowania

od postanowienia Sądu Okręgowego

z dnia 26 września 2011 r.,

uchyla zaskarżone postanowienie i przekazuje sprawę do

ponownego rozpoznania Sądowi Okręgowemu, pozostawiając

temu

Sądowi

kasacyjnego.

rozstrzygnięcie

o kosztach

postępowania

Uzasadnienie

Postanowieniem z dnia 20 kwietnia 2011 r. Sąd Rejonowy oddalił wniosek H.

D. i M. K. o stwierdzenie zasiedzenia z dniem 27 maja 2000 r. własności

nieruchomości położonej przy ul. M. 7, o powierzchni 1140 m. kw., dla której Sąd

Rejonowy prowadzi księgę wieczystą Kw /…/.

Jak ustalił Sąd Rejonowy, T. K. oraz G. i H. K. nabyli 13 kwietnia 1932 r. po

połowie od M. K. większą niezabudowaną nieruchomość. T.K. objął w posiadanie

część tej nieruchomości położoną przy ul. M., a rodzice wnioskodawców G. K. i H. K.

objęli w posiadanie działkę położoną przy ul. M. 7, której dotyczy wniosek. Postawili

na niej budynek mieszkalny, który uległ zniszczeniu w powstaniu warszawskim. W

1945 r. rodzice wnioskodawców przystąpili do jego odbudowy i ponownie

zamieszkali w nim wraz z dziećmi. Przedmiotowa nieruchomość na skutek wejścia w

życie dekretu z dnia 26 października 1945 r. o własności i użytkowaniu gruntów na

obszarze miasta stołecznego Warszawy (Dz. U. Nr 50, poz. 279 ze zm. dalej jako

dekret warszawski) stała się własnością gminy miasta stołecznego Warszawy, a

następnie w 1950 r. przeszła na własność Skarbu Państwa. O istnieniu dekretu

warszawskiego rodzice wnioskodawców dowiedzieli się najpóźniej w 1947 r.,

natomiast M. K. w latach pięćdziesiątych, a H. D. w latach siedemdziesiątych

dwudziestego wieku. G. K. zmarł 7 marca 1957 r., a H. K., która zmarła 9 stycznia

2000 r., do chwili śmierci mieszkała razem z dziećmi na przedmiotowej

nieruchomości. Wnioskodawcy i ich rodzice traktowali nieruchomość jako własną. W

1986 r. H. K. wraz z L. K. złożyła wniosek o przyznanie prawa własności czasowej

do gruntu położonego przy ul. M. 5a i 7. Do czasu zamknięcia rozprawy nie zapadło

w tej sprawie ostateczne rozstrzygnięcie. Dnia 19 maja 2005 r. Miasto Stołeczne

Warszawa wniosło pozew przeciwko H. K., H. D. oraz M.K. o wydanie

przedmiotowej nieruchomości.

Na tej podstawie Sąd Rejonowy przyjął, że zarówno wnioskodawcy jak i ich

rodzice mieli świadomość działania dekretu warszawskiego a wobec tego

posiadanie wnioskodawców od początku miało charakter posiadania w złej wierze.

W ocenie Sądu zostało obalone domniemanie dobrej wiary wynikające z art. 7 k.c.

Do dnia nowelizacji Kodeksu cywilnego dokonanej z dniem 1 października 1990 r.

(ustawa z dnia 28 lipca 1990 r. o zmianie ustawy Kodeks cywilny Dz. U. Nr 55, poz.

321 - dalej jako ustawa z dnia 2 lipca 1990 r.) i uchylenia art. 177 k.c. obowiązywał

zakaz nabywania przez zasiedzenie nieruchomości stanowiących własność Skarbu

Państwa. Na podstawie art. 10 tej ustawy Sąd Rejonowy przyjął, że przedmiotowa

nieruchomość, skomunalizowana z dniem 27 maja 1990 r., mogła być od tego dnia

przedmiotem zasiedzenia. Od tej daty zaczyna biegnąć termin zasiedzenia skrócony

maksymalnie

o

połowę,

przy

zastosowaniu

obecnie

obowiązującego

trzydziestoletniego posiadania przy złej wierze. Oznacza to, że termin zasiedzenia

mógł upłynąć najwcześniej z dniem 27 maja 2005 r. Zasiedzenie nie mogło jednak

nastąpić ponieważ okres zasiedzenia został przerwany w dniu 25 maja 2005 r.,

bowiem w tej dacie Miasto Stołeczne Warszawa wniosło przeciwko H. i M. K.

pozew o wydanie przedmiotowej nieruchomości. Jednocześnie Sąd Rejonowy nie

podzielił

stanowiska

wnioskodawców,

że

wniesienie

pozwu

o

wydanie

nieruchomości stanowiło naruszenie art. 5 k.c.

W apelacji od tego orzeczenia wnioskodawcy zarzucili między innymi

naruszenie art. 5 k.c. przez jego niezastosowanie oraz art. 172 k.c. przez przyjęcie,

że byli oni posiadaczami samoistnymi w złej wierze, pomimo że ich poprzednicy

prawni byli posiadaczami w dobrej wierze.

Sąd Okręgowy uwzględniając apelację wnioskodawców zmienił zaskarżone

postanowienie Sądu pierwszej i stwierdził, że wnioskodawcy nabyli z dniem 27 maja

2000 r. przez zasiedzenie po ½ części własność przedmiotowej nieruchomości. Sąd

Okręgowy podzielił w całości ustalenia Sądu pierwszej instancji odnośnie

samoistnego posiadania nieruchomości przez wnioskodawców i ich poprzedników

prawnych. Podkreślił, że istnienie dobrej bądź złej wiary ma znaczenie nie przez cały

okres posiadania ale w chwili objęcia w posiadanie nieruchomości. O samoistnym

posiadaniu można mówić od dnia wejścia w życie dekretu warszawskiego tj. od dnia

21 listopada 1945 r., albowiem z tym dniem utracili oni prawo własności

nieruchomości, pozostając nadal jej posiadaczami. W ocenie Sądu, zgromadzony

materiał dowodowy nie dawał podstaw do ustalenia, że G. i H. K. mieli wówczas

świadomość skutków w/w dekretu. Nie można też przesądzać automatycznie o złej

wierze posiadacza w oparciu o zasadę ignorantia iuris nocet. Ocena powinna

uwzględniać okoliczności konkretnej sprawy, a nie jedynie zasady kreującej pewną

fikcję, wywodzoną z powinności zaznajomienia się z obowiązującymi przepisami

prawa. Dla skutecznego obalenia domniemania dobrej wiary z art. 7 k.c. konieczne

jest przeprowadzenie dowodu, że posiadacz (poprzedni posiadacz) objął posiadanie,

wiedząc, że właścicielem nie jest przy czym nie można uznać za wystarczające

hipotetyczne założenie, że taką wiedzę powinien mieć. Jak podkreślił Sąd,

zgromadzony w sprawie materiał dowodowy nie dał podstaw do takiego ustalenia.

Realia trudnego życia w powojennej Polsce poddają w wątpliwość świadomość

poprzedników prawnych wnioskodawców, co do wejścia w życie dekretu

warszawskiego i jego skutków, jak również brak takiej świadomości nie może być

oceniany negatywnie, lecz powinien być uznany za usprawiedliwiony. Dlatego,

zdaniem

sądu,

wystarczające

do

zasiedzenia

własności

było

zachowanie

dwudziestoletniego okresu samoistnego posiadania nieruchomości. Ponieważ termin

zasiedzenia

rozpoczął

bieg

w

chwili

utraty

nieruchomości państwowej, Sąd uznał, że

przez

nieruchomość

statusu

wnioskodawcy nabyli własność

nieruchomości przez zasiedzenie z dniem 27 maja 2000 r.

Uczestnik

postępowania

Miasto

Stołeczne

Warszawa

kasacyjną od postanowienia Sądu drugiej instancji. W

wniósł

skargę

ramach podstawy

wymienionej w art. 398 3 § 1 pkt 2 k.p.c. uczestnik zarzucił naruszenie art. 234

k.p.c. Ponadto, zdaniem skarżącego, doszło do naruszenia art. 172 k.c. w zw. z art.

176 k.c. w zw. z art. 10 ustawy z dnia 28 lipca 1990 r. oraz art. 7 k.c. przez

niewłaściwe zastosowanie, polegające na przyjęciu istnienia dobrej wiary G. i H. K.

w

chwili

objęcia

we

władanie

przedmiotowej

nieruchomości

i

ustalenie,

że zasiedzenie nieruchomości nastąpiło z dniem 27 maja 2000 r. Wnoszący skargę

zarzucił też naruszenie art. 175 k.c. w zw. z art. 123 § 1 pkt 1 k.c. przez ich

niezastosowanie pomimo wykazania przerwania biegu zasiedzenia przez wniesienie

dnia 25 maja 2005 r. pozwu o wydanie przedmiotowej nieruchomości.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Skarga kasacyjna uczestnika zasługuje na uwzględnienie.

Niesłusznie jednak zarzuca się w niej przyjętą przez Sąd zasadę doliczania okresu

posiadania gruntu państwowego objętego komunalizacją, dokonaną z dniem

27 maja 1990 r.

Do tej kwestii odniósł się Sąd Najwyższy w postanowieniu z dnia 12 czerwca 2012 r.

(sygn. akt I C 590/11, niepubl.). Przyjął w nim trafnie, że art. 10 ustawy z dnia

28 lipca 1990 r. ma zastosowanie do nieruchomości państwowych, które z dniem

27 maja 1990 r. stały się z mocy prawa mieniem komunalnym. Stanowisko to

prezentowane jest od dawna w judykaturze Sądu Najwyższego. W uzasadnieniu

uchwały z dnia 13 stycznia 1995 r., (sygn. akt III CZP 174/94 (OSNC 1996, nr 1,

poz.

2)

Sąd

Najwyższy

wskazał,

że

literalna

wykładnia

tego

przepisu,

a w szczególności użyty w nim zwrot „przed dniem wejścia w życie niniejszej

ustawy” prowadzi do wniosku, że chodzi o czas istniejący przed wejściem w życie

ustawy, a niekoniecznie do dnia wejścia w życie tej ustawy. Tym samym

ustawodawca uwzględnił możliwość zaistnienia takiej sytuacji, że stan wyłączający

zasiedzenie istniał przez pewien okres przed wejściem w życie ustawy, a przestał

istnieć w dniu jej wejścia w życie. Zważywszy na ratio legis art. 10, którym jest

złagodzenie skutków rygoryzmu przepisów wyłączających możliwość zasiedzenia

nieruchomości państwowych, ze złagodzenia tego powinni skorzystać wszyscy

posiadacze nieruchomości państwowych przed wejściem w życie omawianej ustawy,

a nie tylko posiadacze tych nieruchomości, które miały taki status także do dnia jej

wejścia w życie.

W należącym do tego samego nurtu orzecznictwa postanowieniu z dnia 20 maja

2004 r., II CK 337/03 (OSP 2005, nr 6, poz. 77) Sąd Najwyższy przyjął,

że zastosowanie art. 10 ustawy z dnia 28 lipca 1990 r., do nieruchomości

państwowej będącej przedmiotem komunalizacji, jest wynikiem postrzegania gminy

jako przejemcy dotychczasowej sytuacji prawnej Skarbu Państwa, co uzasadnia

analogiczne

potraktowanie

nieruchomości, która przed dniem 1 października

1990 r. stała się mieniem komunalnym, jak nieruchomość, która do tej daty

pozostawała nieruchomością państwową. Z kolei w postanowieniu z dnia 6 marca

2008 r. (sygn. akt I CSK 419/07, niepubl.) Sąd Najwyższy wskazał, że przejście

z mocy prawa własności nieruchomości państwowych na inne osoby, w tym na

jednostki samorządu terytorialnego spowodowało wyłączenie ich spod działania

zakazu ustanowionego w art. 177 k.c. Z chwilą uchylenia tego przepisu rozważanie

skutków czasowych zmiany stanu prawnego mogło odnosić się do okresu, w którym

art. 177 k.c. (a przedtem inne przepisy ustanawiające taki zakaz) obowiązywał i ten

okres został poddany regulacji intertemporalnej, przyznającej przywilej skrócenia

terminu, natomiast posiadanie nieruchomości przez osoby niebędące właścicielami

po 27 maja 1990 r. oceniane pod kątem biegu zasiedzenia podlegało unormowaniu

podstawowemu zawartemu w art. 172 k.c. Przedstawiony kierunek wykładni zyskał

aprobatę w doktrynie i jest kontynuowany w judykaturze, a logicznym następstwem

odpadnięcia

przeszkody

do

zasiedzenia

w

odniesieniu

do

nieruchomości

państwowych, które z dniem 27 maja 1990 r. stały się z mocy prawa mieniem

komunalnym jest to, iż bieg ich zasiedzenia rozpoczyna się od nowa od tego dnia.

Zgodnie z art. 10 ustawy z dnia 28 lipca 1990 r., termin ich zasiedzenia ulega

skróceniu o czas, w którym nieruchomość była własnością państwową, nie więcej

jednak niż o połowę (zob. postanowienia (zob. tak Sąd Najwyższy w postanowieniu

z dnia 10 października 2007 r., I CSK 231/07, niepubl.; zob. też postanowienia

z dnia 12 września 2007 r., I CSK 186/07 niepubl.; z dnia 6 marca 2008 r., I CSK

419/07, niepubl.; z dnia 17 kwietnia 2008 r., sygn. akt I CSK 539/07, niepubl.; z dnia

11 lutego 2011 r., I CSK 247/10, niepubl.; z dnia 4 marca 2011 r., I CSK 293/10,

niepubl.;).

W orzecznictwie Sądu Najwyższego podobnie ocenia się konsekwencje

zbycia przed dniem 1 października 1990 r. nieruchomości państwowej. Zasiedzenie

biegnie wówczas od dnia utraty przez nieruchomość statusu przedmiotu własności

państwowej; termin zasiedzenia ulega skróceniu w drodze analogii do art. XLII

p.w.k.c. oraz art. 10 ustawy z dnia 28 lipca 1990 r., w którym nieruchomość była

własnością państwową, lecz nie więcej niż o połowę (zob. m. in. postanowienie Sądu

Najwyższego z dnia 20 maja 2004 r., III CK 337/03, OSP 2005, nr 6, poz. 77,

uchwała 7 sędziów SN z dnia 19 stycznia 2006 r., III CZP 100/05, OSNC 2006, nr 6,

poz. 95).

W

podsumowaniu

dotychczasowych

rozważań,

należy

uznać

za

nieuzasadniony zarzut zastosowania art. 10 ustawy z dnia 28 lipca 1990 r., oparty

na stwierdzeniu, że w dniu 27 maja 1990 r. przepis ten jeszcze nie obowiązywał,

albowiem

ustawa

zmieniająca

Kodeks

cywilny

weszła

w

życie

dopiero

1 października 1990 r.

Słusznie natomiast, zarzuca się w skardze kasacyjnej przyjęcie, że

wynikające z art. 7 k.c. domniemanie dobrej wiary nie zostało obalone wobec G. i H.

K., którzy z dniem wejścia w życie dekretu warszawskiego, czyli z dniem 24

listopada 1945 r., utracili prawo własności przedmiotowej nieruchomości, pozostając

jedynie jej samoistnymi posiadaczami. Dla oceny charakteru posiadania, z punktu

widzenia dobrej lub złej wiary, jako przesłanki nabycia własności nieruchomości,

decydujący jest stan świadomości posiadacza w chwili uzyskania posiadania.

Późniejsze zmiany w tym zakresie nie mają znaczenia dla ustalenia okresu

posiadania niezbędnego do zasiedzenia własności.

posiadania

nieruchomości

dotychczasowego

w następstwie

w

właściciela

wejścia

w

zakresie

istnienia

nieruchomości,

życie

dekretu

który

Zagadnienie charakteru

dobrej

lub

utracił

prawo

własności

było

wielokrotnie

warszawskiego,

złej

wiary

przedmiotem wypowiedzi Sądu Najwyższego (zob. postanowienia z dnia 25 stycznia

2006 r., I CK 233/05, OSNC 2006, Nr 10, poz. 173; Z dnia 5 grudnia 2007 r. I CSK

300/07, OSNC – ZD 2008, Nr 3, poz. 91; 11 lutego 2010 r., I CSK 322/09, niepubl.; z

dnia 1 grudnia 2010 r., I CSK 35/10, niepubl.; z dnia 4 marca 2011 r. I CSK 293/10,

niepubl.). Utrwaliło się w nich trafne stanowisko, że właściciel nieruchomości, który

utracił jej własność z chwilą wejścia w życie dekretu warszawskiego jeżeli nadal

włada nieruchomością, staje się jej posiadaczem w złej wierze. Sąd Najwyższy

w składzie orzekającym w niniejszej sprawie przychyla się do tego stanowiska

i podziela

argumenty,

przytaczane

w

dotychczasowych

orzeczeniach.

Sąd

Najwyższy w postanowieniu z dnia 25 stycznia 2006 r. wskazał, że nowoczesne

systemy prawne korzystają tradycyjnie z maksymy ignorantia iuris nocet,

zaczerpniętej z rzymskiego dziedzictwa prawnego. Maksymę tę wykorzystuje także

orzecznictwo sądowe (zob. np. uzasadnienie postanowienia Sądu Najwyższego

z dnia 25 lutego 1998 r., II UKN 519/97, OSNAPUS 1999, nr 1, poz. 36) oraz

Trybunał Konstytucyjny, który np. w uchwale z dnia 7 marca 1995 r., W 9/94 (OTK

Zb.Urz. 1995, nr 1, poz. 20) wyraził pogląd, że funkcjonowanie prawa, zwłaszcza

w demokratycznym państwie prawnym, opiera się na założeniu, iż wszyscy adresaci

obowiązującej normy prawnej - a więc zarówno podmioty obowiązane do jej

przestrzegania, jak i organy powołane do jej stosowania - znają jej właściwą treść

(tzw. fikcja powszechnej znajomości prawa) i że nikt nie może uchylić się od

ujemnych skutków naruszenia tej normy na tej podstawie, że normy tej nie znał lub

rozumiał ją opacznie (ignorantia iuris nocet).

Zgodnie z przytoczoną zasadą, nie można się tłumaczyć nieznajomością

prawa należycie ogłoszonego, przyjmuje się bowiem, że każdy zainteresowany

treścią adresowanych do niego norm prawnych ma możliwość zapoznania się

z obowiązującymi aktami prawnymi. Przyjęcie fikcji powszechnej znajomości

przepisów prawnych zamieszczonych w należycie ogłoszonych i obowiązujących

aktach prawnych jest konieczne ze względu na pewność i bezpieczeństwo obrotu

prawnego.

Ma ona znaczenie z punktu widzenia stanu świadomości posiadacza w chwili

objęcia nieruchomości w posiadania kwalifikacji posiadania z punktu widzenia jego

dobrej lub złej wiary.

Sam Kodeks cywilny nie definiuje tych pojęć. W najnowszym orzecznictwie

sądowym odwołującym się do uchwały składu siedmiu sędziów Sądu Najwyższego

z dnia 6 grudnia 1991 r. (sygn. akt III CZP 108/91, OSNC 1992, nr 4 poz. 48) przyjmuje

się, także w odniesieniu do instytucji posiadania tzw. tradycyjne rozumienie dobrej

wiary,

które

oznacza

uzasadnione

okolicznościami

przekonanie

posiadacza

o przysługiwanie mu prawa, które faktycznie wykonuje. Dobrą wiarę posiadacza

wyłącza więc jego wiedza o rzeczywistym stanie prawnym (stanie własności) oraz jego

niedbalstwo. Pozostaje również w złej wierze osoba, która przy dołożeniu

należytej staranności

mogła

się

dowiedzieć,

że

nie

jest

właścicielem

nieruchomości (zob. postanowienia Sądu Najwyższego z dnia 8 września 2006 r.,

II CK 3/06, niepubl.; z dnia 11 marca 2009 r., I CSK 360/08, niepubl.; z dnia 4 grudnia

2009 r., III CSK 79/09, niepubl.). Fikcja powszechnej znajomości prawa należycie

ogłoszonego nakazuje przypisanie właścicielowi wiedzy co do skutków wejścia

w życie dekretu warszawskiego, w tym także wiedzy o przejściu na własność gminy

m. st. Warszawy z dniem wejścia w życie tego dekretu, wszystkich gruntów

położonych na jej obszarze.

Jak słusznie podniósł Sąd Najwyższy w postanowieniu z dnia 5 czerwca

2009 r. (sygn. akt I CSK 445/08, niepubl.), z faktu prawidłowego opublikowania aktu

prawnego można zasadnie wyprowadzić wniosek, że akt ten był powszechnie

znany, a w konsekwencji znane były również skutki jego wejścia w życie. Reguła ta

dotyczy

niewątpliwie

również

aktów

o

charakterze

nacjonalizacyjnym,

pozbawiających określone w nich podmioty prawa własności. Z uwagi na ich skutki

i szeroki zakres zastosowania były one przy tym w praktyce powszechnie znane. Nie

sposób z tego względu zakładać, że wejście w życie przepisów dekretu o gruntach

warszawskich nie było znane wnioskodawczyni i jej poprzednikowi prawnemu. Przy

innym założeniu zachodziłaby potrzeba wykazania, kiedy poszczególni adresaci

norm prawnych zapoznali się faktycznie z ich treścią, co mogłoby okazać się

niewykonalne i godziłoby ewidentnie w porządek prawny.

Dlatego nie przekonują motywy jakimi kierował się Sąd drugiej instancji

przyjmując dobrą wiarę poprzedników prawnych wnioskodawców w chwili objęcia

przez nich nieruchomości w posiadanie samoistne, tym bardziej, że nie zostały

w sprawie wskazane żadne szczególne okoliczności, które odnosiłyby się tych osób.

Wobec tego uzasadniony jest, podniesiony w skardze kasacyjnej, zarzut

naruszenia art. 172 k.c. w zw. z art. 176 k.c. w zw. z art. 10 ustawy z dnia 28 lipca

1990 r. i art. 7 k.c. odnoszący się przyjęcia dobrej wiary poprzedników prawnych

wnioskodawców do chwili objęcia przez nich nieruchomości w posiadanie

samoistne.

Wobec powyższego Sąd Najwyższy na podstawie art. 39815 § 1 k.p.c. w zw.

z art. 13 § 2 k.p.c. a także na podstawie art. 108 § 2 k.p.c. w zw. z art. 13 § 2 k.p.c.

postanowił jak wyżej.

es