I CSK 188/05 · Sąd Najwyższy

Sygn. akt I CSK 188/05

POSTANOWIENIE

Dnia 27 kwietnia 2006 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Tadeusz Żyznowski (przewodniczący, sprawozdawca)

SSN Zbigniew Kwaśniewski

SSN Krzysztof Pietrzykowski

w sprawie z powództwa I. R.

przeciwko Skarbowi Państwa - Prezydentowi Miasta W.

o ustalenie,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej

w dniu 27 kwietnia 2006 r.,

skargi kasacyjnej strony pozwanej

od wyroku Sądu Apelacyjnego w […]

z dnia 18 sierpnia 2005 r.,

uchyla zaskarżony wyrok oraz wyrok Sądu Okręgowego w W. z

dnia 21 września 2004 r., i odrzuca pozew; nie obciążając

powódki kosztami postępowania w sprawie.

Uzasadnienie

Sąd Okręgowy uwzględnił powództwo i z powołaniem się na art. 189 k.p.c.

nadał wyrokowi następujące brzmienie.

1. ustala, że małżonkowie D. i F. K. byli właścicielami gospodarstwa rolnego

położonego w miejscowości Z., w województwie Wileńskim na terenie dzisiejszej

Republiki Białoruskiej o powierzchni 37 ha 3787m 2 oraz usytuowanych na jego

terenie zabudowań drewnianych, krytych gontem,

a) domu mieszkalnego na podmurówce, jednopiętrowego, z poddaszem

o łącznej powierzchni 250m2

b) obory na podmurówce o powierzchni 400m2

c) przybudówek do obory – dwie – o powierzchni 200m2 każda z nich

d) spichlerza o powierzchni 100m2

e) łaźni drewnianej o powierzchni 70m2

f)

piwnicy podziemnej o powierzchni 50m2

g) stodoły o powierzchni 1200m2.

W uzasadnieniu tego wyroku przytoczył ustalenia, z których wynika, że

dziadek powódki – K. K. zamieszkiwał przed wybuchem II wojny światowej

w miejscowości Z., województwie Wileńskim, na terenie dzisiejszej Republiki

Białoruskiej, gdzie posiadał gospodarstwo rolne o powierzchni 37,3787 ha wraz z

zabudowaniami

drewnianymi

krytymi

gontem:

domem

mieszkalnym

na

podmurówce, jednopiętrowym o powierzchni 250 m2, oborę na podmurówce o

powierzchni 400 m2, dwiema przybudówkami do obory o powierzchni 200 m 2 każda,

spichlerzem o powierzchni 100 m2, łaźnią drewnianą o powierzchni 70 m 2, piwnicą

podziemną o powierzchni 50 m2 i stodołą o powierzchni 1200 m2.

W dniu 18 lipca 1939 r. K. K. sporządził przed notariuszem i w obecności

świadków testament, w którym całą opisaną wyżej nieruchomość wraz z

inwentarzem żywym i martwym a także ruchomościami domowymi zapisał synowi F.

i synowej D. małżonkom K., obojgu w częściach równych. K. K. zmarł wkrótce po

dokonaniu tej czynności, a F. K. i D. K. zmarli w latach: 1978 i 1989. Spadek po

nich z mocy ustawy nabyły w równych częściach dzieci: P. K., R. K., A. D. i I. R.

F. K. przybył do Polski z rodziną w ramach repatriacji oraz zamieszkał

w miejscowości B. i otrzymał poniemieckie gospodarstwo rolne o powierzchni 9,12

ha, które przekazał na rzecz Skarbu Państwa w zamian za rentę.

Oddalając

apelację,

Sąd

drugiej

instancji

nie

podzielił

zarzutu

niedopuszczalności drogi sądowej i odwołał się do uchwały Sądu Najwyższego

z dnia 5 sierpnia 2004 r., III CZP 39/04 (Prok. i Pr. 2005, nr 1, s. 36) stwierdzającej,

że po wejściu w życie ustawy z dnia 12 grudnia 2003 r. o zaliczaniu na poczet

sprzedaży albo opłat z tytułu użytkowania wieczystego nieruchomości Skarbu

Państwa wartości nieruchomości pozostawionych poza obecnymi granicami

państwa polskiego dopuszczalna jest droga sądowa o ustalenie, że powód bądź

jego

poprzednicy

prawni

pozostawili

poza

obecnymi

granicami

państwa

nieruchomości, do której przysługiwało im prawo własności. Nadto wskazał Sąd

Apelacyjny, iż powódka I. R. wystąpiła z pozwem przed wejściem w życie powołanej

ustawy z dnia 12 grudnia 2003 r. a w treść orzeczenia Sądu pierwszej instancji

zawiera ustalenie, iż poprzednicy prawni powódki byli właścicielami gospodarstwa

rolnego. Nastąpiło zdaniem tego Sądu skonkretyzowanie prawa rzeczowego

(własności), a nie tylko ustalenie faktu prawotwórczego.

Skargę kasacyjną wniósł Skarb Państwa – Prezydent W.

Pozwany Skarb Państwa – zaskarżając wyrok w całości – zarzucił:

1. a) pominięcie przez Sądy pierwszej i drugiej instancji - Sąd Okręgowy i

Sąd Apelacyjny treści art. 67 § 2 k.p.c. zgodnie z którym, za Skarb Państwa

podejmuje czynności procesowe organ państwowej jednostki organizacyjnej, z

której działalnością wiąże się dochodzono roszczenie, lub organ jednostki

nadrzędnej, wobec czego na podstawie przepisów obowiązującej w datach wydania

wyroków przez Sąd Okręgowy i Sąd Apelacyjny ustawy z dnia 12 grudnia 2003r. o

zaliczaniu na poczet ceny sprzedaży albo opłat z tytułu użytkowania wieczystego

nieruchomości Skarbu Państwa wartości nieruchomości pozostawionych poza

obecnymi granicami państwa polskiego (Dz. U. z 2004r., Nr 6, poz. 39), za Skarb

Państwa winien podejmować czynności procesowe właściwy wojewoda lub organ

nad nim nadrzędny. Ponadto Prezydent W. nie mógł reprezentować Skarbu

Państwa w postępowaniu przez Sądem Okręgowym i Sądem Apelacyjnym, gdyż

zgodnie z art. 23 ust. 1 pkt. 8 ustawy o gospodarce nieruchomościami starosta (w

tym wypadku Prezydent m. W. wykonujący uprawnienia starosty) podejmuje

czynności w postępowaniu sądowym w sprawach o własność lub inne prawa

rzeczowe

na

nieruchomości

gospodarowaniem

zasobem

w

odniesieniu

nieruchomości

do

spraw

Skarbu

związanych

Państwa,

z

natomiast

nieruchomości pozostawione poza granicami RP nie stanowią tego zasobu.

Ponieważ w obu instancjach, jako statio fisci Skarbu Państwa występował

Prezydent m. W. wykonujący kompetencje starosty, to oznacza, że pozwany Skarb

Państwa był pozbawiony możliwości obrony swych praw - art. 379 pkt 5 k.p.c., a

tym samym postępowanie przed Sądem Okręgowym i Sądem Apelacyjnym

dotknięte jest w całości nieważnością;

b)

niezastosowanie przez Sąd Apelacyjny przepisu art. 378 § 1 k.p.c. zd. 2

i niewzięcie pod uwagę nieważności postępowania wynikającej z art. 379 pkt 5

k.p.c., a mianowicie że pozwany Skarb Państwa z przyczyn wskazanych wyżej (lit.

a) był pozbawiony możliwości obrony swych praw.

Wskazując na powyższe pozwany Skarb Państwa wnosił:

2. o uchylenie zaskarżonego wyroku Sądu Apelacyjnego w całości, a także

3. o uchylenie w całości poprzedzającego go wyroku Sądu Okręgowego z

dnia 21 września 2004 r. wydanego w sprawie I C …/02 i przekazanie sprawy

Sądowi Okręgowemu do ponownego rozpoznania i rozstrzygnięcia o kosztach

postępowania za wszystkie instancje.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

W przedmiotowej sprawie żądanie pozwu w całości uwzględnione, zmierzało

nie tylko do ustalenia faktu pozostawienia mienia na terenach obecnie należących

do

Republiki

Białoruskiej,

lecz

o

ustalenie

istnienia

stosunku

własności

nieruchomości, istniejącego w przeszłości (wyrok SN z dnia 16 lutego 1977 r.,

III CRN 3/77 - OSNCP 1977, nr 11, poz. 220 i uchwała SN z dnia 17 grudnia 1987

r., III CZP 68/87 - OSNCP 1988, nr 6, poz. 74).

W stosunkach między Polską a Białorusią obowiązuje umowa z dnia

26 października 1994 r. o pomocy prawnej i stosunkach prawnych w sprawach

cywilnych, rodzinnych, pracowniczych i karnych (Dz.U. z 1995 r., Nr 128, poz. 619).

Zgodnie z art. 36 tej umowy do stosunków prawnych dotyczących nieruchomości

właściwe są prawo i organy tej umawiającej się strony, na której terytorium

nieruchomość jest położona. Przytoczony przepis rozstrzyga więc, że w sprawie

o ustalenie istnienia (także w przeszłości) prawa własności nieruchomości

położonej na Białorusi, jurysdykcję krajową posiadają sądy białoruskie. Umowa nie

zawiera

równocześnie

normy

prawnej,

która

w

sprawach

dotyczących

nieruchomości przyznawałaby jurysdykcję przemienną sądom polskim. Na tej

podstawie uznać należy, że w przedmiotowej sprawie - przy założeniu położenia

nieruchomości na Białorusi - sądom polskim nie przysługuje jurysdykcja krajowa.

Bez znaczenia dla omawianej kwestii jest przy tym fakt, że w chwili w której miało

istnieć

będące

przedmiotem

ustalenia

prawo

własności,

przedmiotowa

nieruchomość była położona w Polsce. Jeżeli bowiem nic nie wynika z normy

jurysdykcyjnej, to okoliczności istotne dla oceny jurysdykcji krajowej ustala się

według stanu z chwili wszczęcia postępowania (art. 1097 k.p.c.).

Analogicznie rozstrzyga kwestię jurysdykcji krajowej, odnośnie do stosunków

prawnych dotyczących nieruchomości, umowa między Rzeczpospolitą Polską

a Republiką Litewską z dnia 26 stycznia 1993 r. o pomocy prawnej i stosunkach

prawnych w sprawach cywilnych, rodzinnych, pracowniczych i karnych (Dz.U.

z 1994 r., Nr 35, poz. 130 ze zm.), której art. 36 stanowi, że do stosunków tych

właściwe są prawo i organy wymiaru sprawiedliwości tej umawiającej się strony,

na której terytorium nieruchomość jest położona. Umowa nie przyznaje sądom

polskim, w sprawach dotyczących nieruchomości jurysdykcji przemiennej. Dla oceny

omawianej kwestii nie będą natomiast miarodajne przepisy Rozporządzenia Rady

(WE) nr 44/2001 z dnia 22 grudnia 2000 r. w sprawie jurysdykcji i uznawania

orzeczeń sądowych oraz ich wykonywania w sprawach cywilnych i handlowych.

Zgodnie z art. 66 ust. 1 Rozporządzenie stosuje się tylko do takich powództw, które

zostały wytoczone po jego wejściu w życie. Rozporządzenie weszło w życie w dniu

1 marca 2002 r., jednak jest to data właściwa tylko dla stosunków między „starymi"

państwami członkowskimi. W stosunku do Polski, która przystąpiła do UE w dniu

1 maja 2004 r., przy braku w traktacie akcesyjnym przepisów intertemporalnych,

uznać trzeba, że reguła określona w art. 66 ust. 1 Rozporządzenia ulega modyfikacji,

przez przyjęcie, że rozporządzenie stosuje się do powództw wytoczonych po tej

dacie. W sprawie niniejszej, wszczętej przed 1 maja 2004 r. przepisy jurysdykcyjne

Rozporządzenia nie znajdują więc zastosowania. W tej sytuacji ubocznie jedynie

pozostaje zauważyć, że zgodnie z art. 22 pkt 1 Rozporządzenia w sprawach,

w których przedmiotem są prawa rzeczowe na nieruchomościach, wyłączną

jurysdykcję mają sądy państwa członkowskiego, w którym nieruchomość jest

położona.

Z żadnej z umów międzynarodowych, których zastosowanie w niniejszej

sprawie można rozważać, nie wynika jurysdykcja sądów polskich.

W myśl postanowienia Sądu Najwyższego z dnia 14 stycznia 2005 r., III CZP

72/04 (Prokuratura i Prawo 2005, nr 11, s. 39) w sprawie o ustalenie istniejącego

w przeszłości stosunku własności nieruchomości pozostawionej poza obecnymi

granicami państwa polskiego w związku z wojną rozpoczętą w 1939 r. położonej

obecnie na terenie Litwy lub Białorusi sądom polskim nie przysługuje jurysdykcja

krajowa. W myśl art. 202 zd. drugie k.p.c. jeżeli przepis szczególny nie stanowi

inaczej, okoliczności, które uzasadniają odrzucenie pozwu, sąd bierze pod rozwagę

z urzędu w każdym stanie sprawy. Brak jurysdykcji krajowej stanowi przyczynę

nieważności, którą sąd bierze pod rozwagę z urzędu w każdym stanie sprawy.

W razie stwierdzenia braku jurysdykcji krajowej sąd odrzuca pozew (art. 1099 k.p.c.)

Jeżeli zatem pozew ulegał odrzuceniu, to w postępowaniu kasacyjnym Sąd

Najwyższy uchyla wydane w sprawie wyroki i odrzuca pozew (art. 398 19 k.p.c.).

Dlatego na podstawie powołanych przepisów oraz art. 102 k.p.c. w odniesieniu do

kosztów sądowych należało orzec jak sentencji postanowienia.