I CSK 182/10 · Sąd Najwyższy

Sygn. akt I CSK 182/10

POSTANOWIENIE

Dnia 12 stycznia 2011 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Marek Sychowicz (przewodniczący, sprawozdawca)

SSN Wojciech Katner

SSN Marian Kocon

w sprawie z wniosku G. T. Spółki z o.o. z siedzibą w W.

przy uczestnictwie Parafii […] w W.

i Miasta Stołecznego Warszawy

o wpis w księdze wieczystej,

po rozpoznaniu na rozprawie w Izbie Cywilnej w dniu 12 stycznia 2011 r.,

skargi kasacyjnej wnioskodawcy

od postanowienia Sądu Okręgowego

z dnia 25 listopada 2008 r.,

oddala skargę kasacyjną;

zasądza

od

wnioskodawcy

na

rzecz

uczestniczki

postępowania kwotę 120 (sto dwadzieścia) złotych tytułem

kosztów postępowania kasacyjnego.

Uzasadnienie

G. T. Spółka z ograniczoną odpowiedzialnością z siedzibą w W. wniosła o

wpisanie w dziale III księgi wieczystej [...] prowadzonej przez sąd Rejonowy dla

nieruchomości położonej w W. przy ul. W., składającej się z działek ewidencyjnych

nr 2/2 o pow. 3.538 m2 i nr 2/6 o pow. 4.710 m2, której użytkownikiem wieczystym

jest Parafia […] w W., roszczenia o przeniesienie prawa użytkowania wieczystego

tej nieruchomości. Do wniosku dołączyła umowę przedwstępną sprzedaży prawa

użytkowania wieczystego nieruchomości zawartą w formie aktu notarialnego

z Parafią w dniu 14 listopada 2006 r. i wskazała, że roszczenie wywodzi z tej

umowy.

Referendarz sądowy w Sądzie Rejonowym w dniu 5 września 2007 r.

dokonał wpisu, a wymieniony Sąd postanowieniem z dnia 4 lipca 2008 r. utrzymał

go w mocy. Po rozpoznaniu apelacji Parafii Sąd Okręgowy postanowieniem z dnia

25 listopada 2008 r. zmienił postanowienie Sądu Rejonowego w ten sposób, że

uchylił wpis dokonany w dniu 5 września 2007 r. i oddalił wniosek o dokonanie tego

wpisu.

Odwołując się do umowy z dnia 14 listopada 2006 r., z której wynika, że przy

jej zawarciu Parafię reprezentował Józef L. jako pełnomocnik ustanowiony przez

proboszcza pomocniczego Parafii Sławomira S., Sąd Okręgowy uznał, iż nie był on

należycie umocowany, gdyż proboszcz pomocniczy nie był uprawniony do

podejmowania decyzji, a co za tym idzie do udzielenia pełnomocnictwa w sprawie

dotyczącej zarządzania i rozporządzania majątkiem parafii. Wniosek ten Sąd

wyprowadził – powołując się na art. 1 ust. 2 i art. 6 ustawy z dnia 13 maja 1994 r. o

stosunku Państwa do Kościoła Ewangelicko-Augsburskiego w Rzeczypospolitej

Polskiej (Dz.U. Nr 73, poz. 323 ze zm. – dalej: „u.s.P.K.E.A.”) – z postanowień

Zasadniczego Prawa Wewnętrznego Kościoła Ewangelicko-Augsburskiego w

Rzeczypospolitej Polskiej (dalej: ZPW”) i Regulaminu Parafialnego tego Kościoła

(dalej: „Reg.Paraf.”), według których proboszcz reprezentuje parafię na zewnątrz,

ale reprezentacja ta nie obejmuje zarządu i rozporządzania jej majątkiem, a

podejmowanie uchwał w sprawach nabycia, zbycia i zamiany nieruchomości

parafialnych należy do właściwości zgromadzenia parafialnego, przy czym uchwały

takie wymagają zatwierdzenia przez Konsystorz. Ponieważ brak jest uchwały

zgromadzenia parafialnego Parafii w sprawie sprzedaży należącego do niej prawa

użytkowania wieczystego nieruchomości jak i zatwierdzenia takiej uchwały przez

Konsystorz, czynność objęta umową z dnia 14 listopada 2006 r. jest nieważna, co

zdaniem Sądu Okręgowego powoduje, że wniosek o wpis do księgi wieczystej

roszczenia wynikającego z tej czynności nie może zostać uwzględniony.

Postanowienie Sądu Okręgowego wnioskodawczyni zaskarżyła skargą

kasacyjną. Podstawami skargi są: naruszenie prawa materialnego – art. 35 i 38 k.c.

oraz art. 1 ust. 2, art. 6 i 9 pkt 3 u.s.P.K.E.A. w zw. z art. 39 § 1 i art. 58 § 1 k.c.,

art. 58 § 1 k.c. i art. 1 ust. 1 u.s.P.K.E.A. w zw. z art. 87 Konstytucji, art. 33 w zw.

z art. 9 pkt 3 u.s.P.K.E.A. i art. 389 w zw. z art. 390 § 2 k.c. oraz naruszenie

przepisów postępowania: art. 6268 § 2 w zw. z art. 391 § 1 zd. pierwsze i art. 13 § 2

k.p.c., art. 328 § 2 w zw. z art. 391 § 1 zd. pierwsze i art. 13 § 2 k.p.c. oraz art. 378

§ 1 w zw. z art. 13 § 2 k.p.c. Skarżąca wniosła o uchylenie zaskarżonego

postanowienia i przekazanie sprawy Sądowi drugiej instancji do ponownego

rozpoznania ewentualnie orzeczenie co do istoty sprawy i oddalenie apelacji.

Parafia wniosła o oddalenia skargi kasacyjnej.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Według stanowiska utrwalonego w doktrynie jak i w judykaturze, okoliczność,

że stosownie do art. 6268 § 2 k.p.c. zakres kognicji sądu rozpoznającego wniosek

o wpis do księgi wieczystej (także sądu drugiej instancji) jest ograniczony do

badania jedynie treści i formy wniosku, dołączonych do wniosku dokumentów oraz

treści

księgi

wieczystej,

nie

zwalnia

sądu

od

badania

skuteczności

materialnoprawnej czynności prawnej mającej stanowić podstawę wpisu. Badanie

to powinno więc uwzględniać przepisy obowiązującego prawa.

Jak stanowi art. 7 ust. 1 u.s.P.K.E.A. parafie Kościoła EwangelickoAugsburskiego w R.P. posiadają osobowość prawną, a według art. 9 pkt 3

u.s.P.K.E.A. organami parafii są Zgromadzenie Parafialne, Rada Parafialna

i Proboszcz. Ustawa nie określa jednakże, który (które) z wymienionych organów

uprawniony(e) jest (są) do reprezentacji parafii i jakie kompetencje ma każdy z jej

organów. Skoro przewiduje istnienie kilku organów, to najpewniej zakłada, że tak

jak w przypadki innych osób prawnych, w zasadzie jeden z nich jest uprawniony

do reprezentowania parafii, a każdy z organów ma określone (w zasadzie

przypisane tylko jemu) kompetencje. Trudno więc przyjąć, że do reprezentacji

parafii i do działania za parafię we wszystkich sprawach uprawnione są na równi

wszystkie jej organy. W tej sytuacji naturalne jest sięgnięcie do przepisów, które

w tym zakresie zawierają odpowiednią regulację.

Zasadność zarzutu skarżącej, że ustalenia kompetencji organów parafii

Kościoła Ewangelicko-Augsburskiego w R.P., w tym ich uprawnienia do

reprezentacji parafii, Sąd Okręgowy dokonał z naruszeniem art. 6268 § 2 w zw.

z art. 391 § 1 zd. pierwsze i art. 13 § 2 k.p.c., gdyż uwzględnił postanowienia ZPW

i uchwalonego na jego podstawie Reg.Paraf. zależy od tego, czy mogą one być

uznane za przepisy prawa obowiązującego w Rzeczypospolitej Polskiej.

Dla rozważań dotyczących tej kwestii nie mają bezpośredniego znaczenia

przepisy ustawy z dnia 17 maja 1989 r. o stosunku Państwa do Kościoła

Katolickiego w Rzeczypospolitej Polskiej (Dz.U. Nr 29, poz. 154 ze zm. – dalej:

„u.s.P.K.K.”) i Konkordatu między Stolicą Apostolską i Rzeczpospolitą Polską,

podpisanego w Warszawie dnia 28 lipca 1993 r. (Dz.U. z 1998 r. Nr 51, poz. 318 –

dalej: „Konkordat”) jak i orzecznictwo Sądu Najwyższego na ich tle, do którego

odwołują się uczestnicy postępowania. Wymienione akty prawne nie dotyczą

bowiem Kościoła Ewangelicko-Augsburskiego w R.P. Sytuację prawną tego

Kościoła reguluje u.s.P.K.E.A. Wykładnia jej przepisów, wymagająca uwzględnienia

proklamowanego w art. 25 ust. 1 Konstytucji równouprawnienia wszystkich

kościołów i innych związków wyznaniowych, nakazuje jednakże wzięcie pod uwagę

przepisów u.s.P.K.K. i Konkordatu, jak i przepisów ustaw dotyczących innych

kościołów i związków wyznaniowych oraz ich wykładni. W związku z tym należy

odnotować pogląd utrwalony w orzecznictwie Sądu Najwyższego, aczkolwiek

z różnym uzasadnieniem i niepodzielany przez część piśmiennictwa, że jeżeli

chodzi o Kościół Katolicki w R.P. kompetencje kościelnej osoby prawnej określa

prawo wewnętrzne Kościoła i należy ich poszukiwać w Kodeksie prawa

kanonicznego (zob. uchwałę z dnia 19 grudnia 2008 r., III CZP 122/08, OSP 2010,

nr 2, poz. 18 i orzeczenia powołane w jej uzasadnieniu).

Niewątpliwie ZPW i Reg.Paraf. nie są źródłami obowiązującego prawa,

wymienionymi w art. 87 Konstytucji. Do przyjęcia, że (w całości lub w określonym

zakresie)

zawierają

one

przepisy

obowiązującego

prawa

potrzebne

jest

stwierdzenie tego przez ustawę.

Według art. 1 ust. 2 u.s.P.K.E.A. Kościół Ewangelicko-Augsburski w R.P.

rządzi się w swoich sprawach wewnętrznych przepisami ZPW, a według art. 6 tej

ustawy organizację wewnętrzną Kościoła określa ZPW. Pierwszy z tych przepisów

wyraża autonomię Kościoła Ewangelicko-Augsburskiego w R.P. i uznania przez

Państwo

regulacji

spraw

wewnętrznych

Kościoła

przepisami

przezeń

ustanowionymi. Nie daje on podstawy do przyjęcia, że przepisy te są przepisami

prawa obowiązującego w Rzeczypospolitej Polskiej. Przepisu, który to czyni

w odniesieniu do organizacji wewnętrznej Kościoła Ewangelicko-Augsburskiego

w R.P., należy upatrywać w art. 6 u.s.P.K.E.A.

Regulację ustawową stanowiącą, że Kościół Ewangelicko-Augsburski w R.P.

jako całość i określone jego jednostki organizacyjne mają osobowość prawną (art. 7

u.s.P.K.E.A.) oraz jakie są ich organy (art. 9 u.s.P.K.E.A), lecz nie określającą

zakresu kompetencji tych organów, ani które z nich są uprawnione do

reprezentowania kościelnych osób prawnych, przy jednoczesnym pozostawieniu

określenia organizacji wewnętrznej Kościoła jego prawu wewnętrznemu (art. 6

u.s.P.K.E.A), należy rozumieć jako wyrażającą wolę ustawodawcy pozostawienia –

ze skutkiem dla porządku prawnego Państwa – regulacji zakresu kompetencji

organów kościelnych osób prawnych oraz sposobu ich reprezentacji prawu

wewnętrznemu Kościoła.

Należy ponadto zwrócić uwagę, że u.s.P.K.E.A. w art. 5 przewiduje, iż

w sprawach odnoszących się do Kościoła Ewangelicko Augsburgskiego w R.P.,

nie uregulowanych tą ustawą, stosuje się przepisy ustawy z dnia 17 maja 1989 r.

o gwarancjach wolności sumienia i wyznania (obecnie tekst jedn.: Dz.U. z 2005 r.

Nr 231, poz. 1965 ze zm. – dalej: „u.g.w.s.w.”). Artykuł 28 ust. 2 tej ustawy stanowi

zaś, że „osoby prawne kościołów i innych związków wyznaniowych, ich organy,

zakres kompetencji i sposób powoływania oraz reprezentacji określają statuty

(prawo wewnętrzne, zwane dalej „statutami”)”, co świadczy o uznaniu tych

„statutów” (prawa wewnętrznego kościołów i innych związków wyznaniowych) za

właściwe przepisy – mające moc powszechnie obowiązującą – w zakresie tej

regulacji. Jednakże stosownie do art. 18 ust. 1 i 2 u.g.w.s.w. art. 28 ust. 2 tej

ustawy, jako zamieszczony w jej rozdziale 2, ale nie określający uprawnień

kościołów i innych związków wyznaniowych, reguluje stosunek państwa tylko do

tych kościołów i innych związków wyznaniowych, których sytuacja prawna

i majątkowa nie jest uregulowana odrębnymi ustawami (wyrok Sądu Najwyższego

z dnia 24 marca 2004 r., IV CK 108/03, OSNC 2005, nr 4, poz. 65). Nie odnosi się

on zatem do Kościoła Ewangelicko-Augsburskiego w R. P., jako że jego sytuację

reguluje u.s.P.K.E.A. Stanowi jednakże silny argument na rzecz poglądu, że także

zakres kompetencji parafii Kościoła Ewangelicko-Augsburskiego w R. P. reguluje

prawo wewnętrzne tego Kościoła. Niezgodne bowiem z konstytucyjną zasadą

równouprawnienia kościołów i związków wyznaniowych byłoby uznanie regulacji ich

prawa wewnętrznego odnośnie do kompetencji organów kościelnych osób

prawnych oraz sposobu reprezentacji tych osób prawnych tylko tych kościołów i

związków wyznaniowych,

których

sytuacja

prawna

i majątkowa

nie

jest

uregulowana odrębnymi ustawami i odmówienie uznania w tym zakresie

regulacjom prawa wewnętrznego kościołów i związków wyznaniowych, których

sytuacja jest uregulowana odrębnymi ustawami.

Nie można przy tym nie dostrzec, że w przypadku kościołów i związków

wyznaniowych, których sytuacja prawna i majątkowa nie jest uregulowana

odrębnymi ustawami, istnieje obowiązek ich rejestracji (art. 30 i n. u.g.w.s.w.).

Wpisowi do

rejestru

prowadzonego

przez Ministra

Spraw Wewnętrznych

i Administracji podlegają m.in. ich organy, kompetencje organów, informacje

o osobach pełniących funkcje kierownicze organów wykonawczych i informacje

o sposobie reprezentowania kościoła lub innego związku wyznaniowego oraz

zaciągania zobowiązań majątkowych (§ 5 ust. 1 pkt 7-11 rozporządzenia Ministra

Spraw Wewnętrznych i Administracji z dnia 31 marca 1999 r. w sprawie rejestru

kościołów i innych związków wyznaniowych, Dz.U. Nr 38, poz. 374). Taka regulacja

zapewnia powszechną dostępność do informacji potrzebnych przy dokonywaniu

czynności prawnych z kościołem lub innym związkiem wyznaniowym. Natomiast

w przypadku, gdy ustawa regulująca sytuację prawną i majątkową kościoła lub

innego związku wyznaniowego – tak jak u.s.P.K.E.A. – nie określa kompetencji

organów kościelnych osób prawnych ani sposobu reprezentacji tych osób

prawnych, uzyskanie potrzebnych w tym zakresie informacji wymaga sięgania do

przepisów prawa wewnętrznego kościoła lub związku wyznaniowego, które nie

podlegają obowiązkowi zamieszczenia w żadnym urzędowym publikatorze ani nie

wynikają

z

żadnego

urzędowego

rejestru.

Jest

to

sytuacja

utrudniająca

funkcjonowanie w obrocie prawnym takich kościołów i związków wyznaniowych,

jednakże ta niewątpliwie niepożądana konsekwencja istniejącej w tym zakresie

regulacji prawnej nie pozbawia jej mocy obowiązującej.

Poza tym można też bronić stanowiska, że wbrew poglądowi wyżej

wyrażonemu, art. 28 ust. 2 u.g.w.s.w., jako objęty wyjątkiem przewidzianym

w art. 18 ust. 2 tej ustawy, odnosi się do Kościoła Ewangelicko-Augsburskiego

w R.P., albowiem jest to przepis określający szeroko rozumiane uprawnienie

kościołów i związków wyznaniowych, a więc mający zastosowanie do kościołów

i związków wyznaniowych, których sytuacja jest ustawowo uregulowana.

Stanowisko, według którego zakres kompetencji organów parafii Kościoła

Ewangelicko-Augsburskiego w R.P. i reprezentację parafii tego Kościoła reguluje –

ze skutkiem dla powszechnie obowiązującego porządku prawnego – jego prawo

wewnętrzne, nie pozostaje w sprzeczności z ukształtowaniem konstrukcji osoby

prawnej w prawie polskim. Według art. 35 k.c. w wypadkach i w zakresie

przewidzianych we właściwych przepisach, organizację i sposób działania osoby

prawnej reguluje także jej statut, a stosownie do art. 38 k.c. osoba prawna działa

przez swoje organy w sposób przewidziany w ustawie i w opartym na niej statucie.

Prawo wewnętrzne Kościoła Ewangelicko-Augsburskiego w R.P. (ZPW, Reg.Paraf.)

w zakresie regulacji dotyczącej uprawnień organów jego parafii jako osób prawnych

i sposobu ich reprezentacji należy potraktować na równi z przepisami (ustawami),

o których mowa w art. 35 i 38 k.c., bądź należy je uznać w omawianym zakresie za

statut parafii w rozumieniu wymienionych przepisów (uchwalony przez najwyższą

władzę Kościoła, co uzasadnione jest hierarchiczną jego strukturą).

Z umowy przedwstępnej dotyczącej przeniesienia własności (prawa

użytkowania wieczystego) nieruchomości, czyniącej zadość wymaganiom od

których zależy ważność umowy przyrzeczonej, w szczególności wymaganiom co do

formy, dla strony uprawnionej wynika roszczenie o zawarcie umowy przyrzeczonej

(art. 390 § 2 k.c.). Roszczenie to może więc być ujawnione w księdze wieczystej

prowadzonej dla nieruchomości (art. 16 ust. 2 pkt 2 ustawy z dnia 6 lipca 1982 r.

o księgach wieczystych i hipotece, tekst jedn.: Dz.U. z 2001 r. Nr 124, poz. 1361

ze zm.). Wpisanie go do księgi wieczystej oczywiście może nastąpić tylko w razie

jego istnienia, co zależy od skuteczności materialnoprawnej umowy, z której ono

wynika.

Według § 29 pkt 2 lit f) ZPW oraz § 12 pkt 2 lit. f) Reg.Paraf. do właściwości

Zgromadzenia Parafialnego należy podejmowanie uchwał w sprawach nabycia,

zbycia i zamiany nieruchomości parafialnych, a według § 30 pkt 1 ZPW i § 13 pkt 1

Reg.Paraf. uchwały w sprawach nabycia, zbycia i zamiany nieruchomości

parafialnych wymagają zatwierdzenia przez Konsystorz. Ze względu na charakter

użytkowania wieczystego (art. 233 k.c.; zob. np. uzasadnienie uchwały składu

siedmiu sędziów Sądu Najwyższego z dnia 11 grudnia1975 r., III CZP 63/75,

OSNCP1976, nr 12, poz. 259) przez sprawy te należy rozumieć nie tylko sprawy

dotyczące własności, ale i użytkowania wieczystego nieruchomości. Zbyciem

nieruchomości (prawa użytkowania wieczystego) jest przy tym nie tylko zawarcie

umowy rozporządzającej prawem, ale także zawarcie umowy zobowiązującej do

przeniesienia prawa (art. 155 § 1 k.c.). Zawarcie umowy przedwstępnej, z której

wynika roszczenie o przeniesienie własności nieruchomości (prawa użytkowania

wieczystego), jest więc także czynnością zmierzającą do zbycia nieruchomości

w rozumieniu postanowień ZPW i Reg.Paraf. Stosownie do § 26 ZPW zadania

i zasady funkcjonowania Parafii określa Reg.Paraf. W myśl zaś § 42 tego

regulaminu Proboszcz reprezentuje parafię na zewnątrz (ust. 3), przy czym

reprezentacja ta nie obejmuje upoważnienia do podejmowania czynności

zarządzających majątkiem parafii (ust. 4).

Józef L., który zawarł umowę z dnia 14 listopada 2006 r. w imieniu Parafii,

nie był przeto należycie umocowany do dokonania tej czynności. Proboszcz

pomocniczy Parafii Sławomir S. nie był bowiem uprawniony do udzielenia mu

pełnomocnictwa do zawarcia umowy przedwstępnej

zobowiązującej do zawarcia umowy przeniesienia prawa użytkowania wieczystego

nieruchomości parafialnej. O braku uchwały Zgromadzenia Parafialnego Parafii

dotyczącej zbycia prawa użytkowania wieczystego nieruchomości parafialnej oraz

zatwierdzenia jej przez Konsystorz Kościoła świadczyło nie tylko niedołączenie ich

do wniosku o dokonanie wpisu i niewymienienie ich w umowie z dnia 14 listopada

2006 r., ale także okoliczność, że w § 6 tej umowy działający w imieniu Parafii jej

pełnomocnik zobowiązał Parafię (!) do przedłożenia przy zawarciu umowy

przyrzeczonej sporządzonych we właściwej formie i treści uchwał w przedmiocie

zezwolenia na zbycie prawa użytkowania wieczystego. Odmowa potwierdzenia

przez Parafię czynności zawarcia przez Józefa L. umowy przedwstępnej

zobowiązującej do przeniesienia prawa użytkowania wieczystego nieruchomości

parafialnej na Spółkę G. T. wynika z oświadczenia złożonego przez Parafię w toku

postępowania apelacyjnego.

Z powyższych okoliczności wynika, że zawarta w dniu 14 listopada 2006 r.

umowa przedwstępna zobowiązująca do zawarcia umowy przeniesienia prawa

użytkowania wieczystego należącego do Parafii była nieważna. Nie rodziła więc

roszczenia o przeniesienie tego prawa na Spółkę G. T., co wyklucza wpisanie go

do księgi wieczystej. Sąd Okręgowy trafnie zatem uznał, że wniosek o wpisanie

tego roszczenia do księgi wieczystej należało oddalić (art. 6269 k.p.c.).

Z przytoczonych względów skarga kasacyjna, jako niemająca uzasadnionych

podstaw, podlega oddaleniu (art. 39814 w zw. z art. 13 § 2 k.p.c.).

O kosztach postępowania kasacyjnego Sąd Najwyższy orzekł stosownie do

art. 108 § 1 zd. pierwsze w zw. z art. 13 § 2 i art. 520 § 2 k.p.c. w zw. z § 13 ust. 4

pkt 1 oraz § 8 pkt 5 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 28 września

2002 r. w sprawie opłat za czynności adwokackie oraz ponoszenia przez Skarb

Państwa kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej z urzędu (Dz. U. Nr 163,

poz. 1348 ze zm.).