I CSK 181/09 · Sąd Najwyższy

Sygn. akt I CSK 181/09

POSTANOWIENIE

Dnia 11 lutego 2010 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Zbigniew Kwaśniewski (przewodniczący)

SSN Marek Sychowicz (sprawozdawca)

SSN Bogumiła Ustjanicz

w sprawie z wniosku PGE w R.

przy uczestnictwie A. S. - reprezentowanego przez opiekuna B. S., PGE w R. i Skarbu

Państwa - Starosty Powiatu X.

o stwierdzenie nabycia przez zasiedzenie służebności gruntowej przebiegu urządzeń

energetycznych,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej

w dniu 11 lutego 2010 r.,

skarg kasacyjnych wnioskodawcy i uczestnika postępowania PGE w R. od

postanowienia Sądu Okręgowego w R. z dnia 14 listopada 2008 r., sygn. akt I Ca (…),

uchyla zaskarżone postanowienie i przekazuje sprawę Sądowi Okręgowemu w R.

do

ponownego

rozpoznania

oraz

orzeczenia

o

kosztach

postępowania

kasacyjnego.

Uzasadnienie

Postanowieniem z dnia 14 listopada 2008 r. Sąd Okręgowy w R. oddalił apelacje

wnioskodawcy – PGE w R. i uczestnika postępowania – PGE w R. od postanowienia

Sądu Rejonowego w R. z dnia 13 maja 2008 r., którym oddalony został wniosek o

stwierdzenie nabycia przez zasiedzenie z dniem 1 stycznia 2005 r. na rzecz

każdoczesnego użytkownika wieczystego bliżej opisanej nieruchomości zabudowanej

urządzeniami stanowiącymi Główny Punktu Zasilania „R.” służebności gruntowej

polegającej na „prawie przebiegu” linii energetycznych wraz z prawem dojazdu i dojścia

do istniejących urządzeń energetycznych w celu ich konserwacji i napraw, obciążającej

bliżej opisaną nieruchomość stanowiącą własność uczestnika postępowania A. S.

W sprawie zostało ustalone, że wnioskodawca jest spółką powstałą w 1993 r. w

wyniku

przekształcenia

przedsiębiorstwa

państwowego

Zakład

Energetyczny

R. Wnioskodawca był użytkownikiem wieczystym nieruchomości zabudowanej urządzeniami

uruchomionego w 1974 r. Głównego Punkt Zasilania „R.”, a obecnie użytkownikiem

wieczystym tej nieruchomości jest uczestnik postępowania – PGE w R. Nad

nieruchomością stanowiącą własność uczestnika postępowania A. S. przebiegają linie

energetyczne powiązane z Głównym Punktem Zasilania „R.”. Po 1978 r. linie te były

modernizowane, co polegało na wymianie słupów drewnianych na betonowe i

prowadzone były prace konserwacyjne linii, polegające na wymianie izolatorów i wycince

drzew. Za szkody spowodowane w związku z wycinką drzew i innymi czynnościami

właścicielowi

nieruchomości

wypłacano

odszkodowanie.

Odszkodowania

takiego,

zaproponowanego w 2005 r., właściciel nieruchomości nie przyjął.

Sąd

Rejonowy

uznał,

że

przedsiębiorstwo

przesyłowe

może

nabyć

przez zasiedzenie służebność gruntową dającą mu prawo dostępu do należących doń

urządzeń przesyłowych znajdujących się na cudzym gruncie. Wnioskodawca nie wykazał

jednak, że korzystał z linii energetycznej przez czas potrzebny do zasiedzenia

służebności. Poprzednikiem jego było przedsiębiorstwo państwowe, które w ramach

obowiązującej do dnia 31 stycznia 1989 r. konstrukcji tzw. jednolitego funduszu własności

państwowej nie miało przymiotu posiadacza samoistnego, przysługującego wówczas

Skarbowi Państwa. Wnioskodawca nie udowodnił także wykonywania czynności

związanych z konserwacją i naprawą urządzeń związanych z linią energetyczną. Poza

tym wypłata odszkodowania za szkody spowodowane na nieruchomości uczestnika

postępowania A. S. nie może świadczyć o wykonywaniu przez wnioskodawcę służebności

o określonej treści i zakresie.

Sąd Okręgowy jedynie częściowo zaaprobował „wnioski prawne” do jakich doszedł

Sąd pierwszej instancji. Jego zdaniem przedsiębiorstwo państwowe mogło wykonywać

władztwo prowadzące do zasiedzenia służebności gruntowej. Czas jego wykonywania

może zatem być doliczony do czasu potrzebnego do zasiedzenia przez wnioskodawcę.

Wniosek nie zasługuje jednakże na uwzględnienie. Władanie w zakresie służebności

gruntowej kwalifikuje się jako posiadanie zależne (art. 336 k.c.); jest przy tym oczywiste,

że musi być ono wykonywane „dla siebie”. Nie jest zaś takim posiadanie w sytuacji,

gdy każdorazowe wkroczenie na grunt wynagradzane było właścicielowi nieruchomości

przez wypłatę stosownego odszkodowania. O korzystaniu z nieruchomości w sposób

prowadzący do zasiedzenia służebności gruntowej można by mówić wyłącznie wówczas,

gdyby wszelkie czynności na cudzym gruncie wykonywane były przez wnioskodawcę lub

jego poprzednika prawnego przez czas potrzebny do zasiedzenia bez jakiejkolwiek

rekompensaty oraz przy biernej postawie właściciela, wyrażającej się w niepodejmowaniu

przez niego żadnych, dopuszczalnych prawem działań.

Wymienione na wstępie postanowienie Sądu Okręgowego zaskarżone zostało

skargami kasacyjnymi przez wnioskodawcę i uczestnika postępowania – PGE w R.

Podstawą obu skarg jest naruszenie prawa materialnego wskutek błędnej wykładni art.

352 w zw. z art. 336 w zw. z art. 339 k.c. „przez przyłożenie miary wymaganej dla

samoistności posiadania rzeczy do faktycznego korzystania z cudzej nieruchomości w

zakresie odpowiadającym treści służebności będącej formą posiadania zależnego

nieruchomości i bezpodstawne przyjęcie utraty samoistności posiadania służebności

wskutek wypłaty odszkodowania za szkody wyrządzone przy wykonywaniu służebności”.

Skarżący wnieśli o uchylenie zaskarżonego postanowienia i przekazanie sprawy Sądowi

Okręgowemu w R. do ponownego rozpoznania, ewentualnie także o uchylenie

postanowienia Sądu Rejonowego w R. i przekazanie sprawy temu Sądowi do ponownego

rozpoznania.

Sad Najwyższy, rozpoznając skargę kasacyjną w granicach jej podstawy (art. 39813

§ 1 k.p.c.), zważył, co następuje:

Faktyczne korzystanie z cudzej nieruchomości w zakresie odpowiadającym treści

służebności jest – stosownie do art. 352 § 1 k.c. – posiadaniem służebności. Posiadanie

to, w myśl art. 292 zd. pierwsze k.c., może prowadzić do nabycia służebności gruntowej

przez zasiedzenie tylko w wypadku, gdy polega na korzystaniu z trwałego i widocznego

urządzenia. Oznacza to, że ostatnio powołany przepis samodzielnie określa charakter

posiadania służebności gruntowej jako przesłanki nabycia jej przez zasiedzenie.

Przesłanką tą jest posiadanie służebności polegające na korzystaniu z trwałego i

widocznego urządzenia znajdującego się na cudzej nieruchomości w takim zakresie i w

taki sposób, w jaki czyniłaby to osoba, której przysługuje służebność. Chodzi tu więc o

korzystanie z nieruchomości będące przejawem władztwa nad nią w zakresie, w jakim

uprawnia do niego służebność gruntowa. Władztwo to kwalifikuje się, zgodnie z art. 336

k.c., jako posiadanie zależne nieruchomości (por. orzeczenia Sądu Najwyższego: wyrok

z dnia 31 maja 2006 r., IV CSK 149/05, LEX nr 258681 i postanowienie z dnia 17 grudnia

2008 r., I CSK 171/08, OSNC 2010, nr 1, poz. 15). Zawarte w zdaniu drugim art. 292 k.c.

odesłanie do przepisów o nabyciu własności nieruchomości przez zasiedzenie obejmuje

tylko (verba legis - „poza tym…”) kwestie nie uregulowane w zdaniu pierwszym tego

artykułu i pozwala na stosowanie do zasiedzenia służebności gruntowej przepisów o

nabyciu nieruchomości przez zasiedzenie jedynie „odpowiednio”. Do zasiedzenia

służebności gruntowej nie ma zatem zastosowania wymaganie posiadania samoistnego

(art. 172 § 1 w zw. z art. 336 k.c.). Znajdują natomiast odpowiednie zastosowanie

przepisy o nabyciu nieruchomości przez zasiedzenie dotyczące terminów posiadania w

zależności od dobrej lub złej wiary posiadacza (art. 172 § 1 i 2 k.c.), biegu zasiedzenia

w stosunku do małoletniego (art. 173 k.c.) odpowiedniego stosowania przepisów o biegu

przedawnienia roszczeń (art. 175 k.c.) i możliwości doliczenia posiadania poprzednika

(art. 176 k.c.).

Ponieważ służebność gruntowa jest prawem, które może być ustanowione

i wykonywanie odpłatnie, korzystanie z trwałego i widocznego urządzenia na cudzym

gruncie za wynagrodzeniem jest korzystaniem w taki sposób w jaki mogłaby korzystać z

niego osoba, której przysługuje służebność. Okoliczność, że korzystający z trwałego i

widocznego urządzenia na cudzej nieruchomości wypłaca właścicielowi nieruchomości

wynagrodzenie za korzystanie z tego urządzenia, nie świadczy, iż nie korzysta on z niego

nie „dla siebie”, a przeciwnie, potwierdza takie korzystanie. Okoliczność ta nie wyklucza

nabycia przez niego służebności gruntowej w drodze zasiedzenia.

Z ustaleń stanowiących podstawę zaskarżonego wyroku wynika, że za szkody

spowodowane w związku z korzystaniem z linii energetycznej i innych urządzeń

na nieruchomości stanowiącej własność uczestnika postępowania A. S. wnioskodawca i

jego poprzednicy prawni wypłacali mu odszkodowanie. Odszkodowania tego nie można

identyfikować z wynagrodzeniem za korzystanie z linii energetycznej i innych urządzeń w

zakresie wykonywania służebności gruntowej. Wprawdzie pozostaje ono w związku z tym

korzystaniem, ale nie mieści się w treści stanu faktycznego, którego zaistnienie, stosownie

do art. 292 k.c., może prowadzić do nabycia służebności gruntowej przez zasiedzenie.

Wypłacanie takiego odszkodowania nie jest wyrazem korzystania przez wnioskodawcę i

jego poprzedników prawnych z linii energetycznej i innych urządzeń znajdujących się na

nieruchomości uczestnika postępowania A. S. w zakresie wykonywania służebności

gruntowej nie „dla siebie”. Nie sprzeciwia się ono nabyciu przez wnioskodawcę

służebności gruntowej w drodze zasiedzenia.

Trafnie

skarżący

kwestionują

prawidłowość

odmiennego

poglądu,

który

zadecydował o treści rozstrzygnięcia sprawy zaskarżonym postanowieniem. Skargi

kasacyjne należało zatem uwzględnić. Sąd Najwyższy, na podstawie art. 39815 § 1 zd.

pierwsze oraz art. 108 § 2 w zw. 39821 i art. 13 § 2 k.p.c., postanowił przeto

jak w sentencji.