I CSK 18/06 · Sąd Najwyższy

Sygn. akt I CSK 18/06

POSTANOWIENIE

Dnia 27 kwietnia 2006 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Tadeusz Żyznowski (przewodniczący)

SSN Zbigniew Kwaśniewski (sprawozdawca)

SSN Krzysztof Pietrzykowski

w sprawie z wniosku Z. K. i J. K.

przy uczestnictwie M. C., E. K. i H. K.

o uznanie orzeczenia sądu zagranicznego,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej

w dniu 27 kwietnia 2006 r.,

skargi kasacyjnej wnioskodawców

od postanowienia Sądu Apelacyjnego w […]

z dnia 23 września 2005 r.,

uchyla zaskarżone postanowienie i oddala apelację oraz zasądza

od uczestnika postępowania M. C. na rzecz wnioskodawców

kwotę 120 zł (sto dwadzieścia zł) tytułem kosztów postępowania

kasacyjnego.

Uzasadnienie

Sąd pierwszej instancji, działając na podstawie art. 1146 § 1 k.p.c.,

uwzględnił wniosek o uznanie orzeczenia sądu niemieckiego, którym sąd ten orzekł

o przysposobieniu uczestnika postępowania M. C. Sąd Okręgowy uznał, że

zastosowane prawo niemieckie nie różniło się w sposób istotny od prawa polskiego

w

przedmiocie

istnienia

wymogu

uzyskania

zgody

obojga

rodziców

na

przysposobienie ich dziecka. Nadto stwierdził, że o sprzeczności orzeczenia

z podstawowymi zasadami porządku prawnego możnaby mówić wówczas, gdyby

jego skutki były nie do pogodzenia z samą koncepcją określonej instytucji prawnej

(adopcji), nie zaś z poszczególnymi przepisami regulującymi w obu systemach

prawnych tę instytucję.

Sąd Apelacyjny uwzględnił apelację uczestnika postępowania M. C.

i wyrokiem reformatoryjnym oddalił wniosek.

W

ocenie

Sądu

drugiej

instancji

wniosek

podlegał

rozpoznaniu

z uwzględnieniem przesłanek art. 1146 § 1 k.p.c. wobec braku przepisów umowy

międzynarodowej znajdującej w tej sprawie zastosowanie. Sąd niemiecki orzekając

o adopcji nie zastosował przepisów prawa polskiego, a nadto zaniechał uzyskania

zgody ojca na adopcję dziecka, co powoduje że nie sposób przyjąć, iż zastosowane

prawo obce nie różni się istotnie od prawa polskiego, skonstatował Sąd

odwoławczy.

Za nietrafne uznał Sąd Apelacyjny stanowisko Sądu pierwszej instancji, że

zastosowane prawo obce nie różni się istotnie od prawa polskiego, a nadto

stwierdził, że orzeczenie będące przedmiotem wniosku pozostaje w sprzeczności

z podstawowymi zasadami porządku prawnego RP (art. 1146 § 1 pkt. 5 k.p.c.).

W ocenie tego Sądu instytucja prawna adopcji opiera się na dwóch podstawowych

zasadach – dobru małoletniego dziecka i zgodzie jego rodziców na orzeczenie

adopcji, a zasady te muszą być stosowane równocześnie i nie mogą ulegać

gradacji ważności. Dopiero łączne wystąpienie przesłanek art. 1146 § 1 k.p.c., jako

przepisu mającego charakter imperatywny, uzasadnia uwzględnienie wniosku

o uznanie orzeczenia, a bez znaczenia dla rozstrzygnięcia są motywy uczestników

postępowania. Z tych względów apelacja uznana została za uzasadnioną.

W skardze kasacyjnej wnioskodawców sformułowano zarzut naruszenia

prawa materialnego w postaci przepisu art. 1146 § 1 pkt. 5 k.p.c. w związku z art.

119 k.r.o., uzasadniony błędnym przyjęciem, że orzeczenie adopcyjne sądu

zagranicznego jest sprzeczne z podstawowymi zasadami porządku prawnego

w przypadku wydania go bez formalnej zgody ojca mającego ograniczoną władzę

rodzicielską. W ocenie skarżących zgoda obojga rodziców na orzeczenie adopcji

nie należy do podstawowych zasad polskiego porządku prawnego, które należy

rozumieć jako rzeczywiście kardynalne zasady polskiego porządku prawnego,

w szczególności wynikające z Konstytucji RP. Taką naczelną zasadą jest zasada

poszanowania dobra dziecka, wywodzą skarżący, wnosząc o zmianę zaskarżonego

postanowienia przez orzeczenie zgodne z wnioskiem względnie o uchylenie

orzeczenia

i

przekazanie

sprawy

Sądowi

Apelacyjnemu

do

ponownego

rozpoznania.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje.

Skarga kasacyjna zasługiwała na uwzględnienie.

Sąd Apelacyjny uznał, że o bezzasadności wniosku o uznanie orzeczenia

sądu zagranicznego przesądziło niespełnienie dwóch spośród niezbędnych

przesłanek uznania takiego orzeczenia, a mianowicie wymienionych w art. 1146 § 1

pkt. 5 i 6.

Jednakże

stwierdzając

sprzeczność

orzeczenia

sądu

zagranicznego

z podstawowymi zasadami porządku prawnego RP Sąd drugiej instancji nie

wskazał żadnej z tych zasad, sprzeczność z którą uzasadniałaby oddalenie

wniosku. Za równoznaczne z podstawowymi zasadami porządku prawnego RP nie

można bowiem automatycznie uznać – a tak uczynił Sąd Apelacyjny – dwóch

podstawowych zasad na których opiera się instytucja prawna adopcji. Zarówno

dobro małoletniego dziecka jak i zgoda jego rodziców na orzeczenie adopcji są

niewątpliwie materialnoprawnymi przesłankami przysposobienia wynikającymi z art.

114 § 1 k.r.o. i art. 119 § 1 k.r.o. Ustawowych przesłanek pozwalających na

uwzględnienie

wniosku

o

przysposobienie

nie

można

jednak utożsamiać

z podstawowymi zasadami porządku prawnego, jak tego dokonał Sąd odwoławczy.

Należy podkreślić, że klauzula porządku publicznego jest wyjątkiem od zasady

uznania zagranicznych orzeczeń wydanych na podstawie obcego prawa i dlatego

nie można jej interpretować rozszerzająco. Jednoznaczne nawiązanie tylko do

podstawowych zasad porządku prawnego w art. 1146 § 1 pkt. 5 k.p.c. oznacza

zatem dopuszczalność uznawania orzeczeń sądów zagranicznych nawet wówczas

gdy zostały one wydane na podstawie obcego prawa, które nie pokrywa się w pełni

z wymogami

prawa

polskiego.

W

piśmiennictwie

podkreślono,

że

przez

podstawowe zasady porządku prawnego należy rozumieć nie tylko fundamentalne

zasady ustroju społeczno-politycznego, a więc zasady konstytucyjne, ale również

naczelne zasady rządzące poszczególnymi dziedzinami prawa, m. in. prawa

rodzinnego. Jednakże takie naczelne zasady właściwe dla określonej gałęzi prawa,

choć niewątpliwie kształtowane są poprzez szczegółowe uregulowania gałęziowe,

nie mogą być jednak niejako automatycznie utożsamiane z materialnoprawnymi

przesłankami zastosowania konkretnej instytucji prawnej, które przesądzają

wyłącznie o dopuszczalności dokonania aktu subsumpcji określonej normy.

Sformułowanie zawarte w art. 1146 § 1 pkt. 5 k.p.c. nie może więc być rozumiane

jako wymaganie, aby orzeczenie sądu zagranicznego było całkowicie zgodne ze

wszystkimi

wchodzącymi

w

rachubę

przepisami

prawa

polskiego,

nawet

z przepisami zawierającymi normy imperatywne. Ponadto, choć u podłoża

stosowania klauzuli porządku publicznego leży kontrola elementów składających

się na orzeczenie sądu zagranicznego, to jednak nie może ona przybierać

rozmiarów

właściwych

kontroli

merytorycznej

(zasadności)

zagranicznego

orzeczenia.

Sąd Najwyższy w składzie rozpoznającym niniejszą sprawę podziela

stanowisko wyrażone w postanowieniu SN z dnia 18 stycznia 2002 r., (I CKN

722/99, LEX nr 53145), a mianowicie, że orzeczenie Sądu zagranicznego narusza

podstawowe zasady porządku prawnego w Polsce m. in. wówczas, gdy jego skutek

jest nie do pogodzenia z samą koncepcją określonej instytucji prawnej w polskim

porządku prawnym, nie zaś jedynie z poszczególnymi przepisami regulującymi

w obydwu państwach tą samą instytucję. Innymi słowy, jeżeli orzeczenie sądu

zagranicznego jest wyrazem zastosowania instytucji prawnej znanej prawu

polskiemu,

to

takiego

orzeczenia

nie

sposób

postrzegać

w kategoriach

niezgodności z podstawowymi zasadami porządku prawnego, a w konsekwencji

przepis art. 1146 § 1 pkt. 5 k.p.c. nie może stanowić przeszkody do uznania

orzeczenia sądu zagranicznego.

Ponieważ

przesłanki

uznania

orzeczenia

sądu

zagranicznego

są

bezwzględnymi przesłankami w tym sensie, że sąd rozpoznający wniosek

o uznanie orzeczenia wszystkie te przesłanki musi wziąć pod rozwagę z urzędu

(por. także orzecz. SN z dnia 11 października 1969 r., I CR 240/68, PIP 1972, nr 2

z glosą), przeto rozważenia wymaga kwestia czy zastosowane w sprawie

o przysposobienie prawo niemieckie, mimo wynikającego z mocy norm kolizyjnych

obowiązku zastosowania prawa polskiego, różni się w sposób istotny od prawa

polskiego (art. 1146 § 1 pkt. 6 k.p.c.).

W tej materii Sąd Apelacyjny uznał, z powołaniem się wyłącznie na § 1741 ust. 1

kodeksu cywilnego niemieckiego (BGB), że nie sposób jest przyjąć iż w zakresie

wymogu uzyskania zgody rodziców na adopcję prawo obce nie różni się istotnie od

prawa polskiego. O istnieniu takiej istotnej różnicy między prawem polskim i obcym

nie może jednak przesądzać taka okoliczność - jak to wadliwie przyjął Sąd

Apelacyjny – że sąd niemiecki zaniechał odebrania oświadczenia ojca o zgodzie na

adopcję. Wspomniane zaniechanie Sądu niemieckiego nie świadczy bowiem

wprost

o istnieniu istotnych różnic między prawem polskim i niemieckim

w przedmiocie uzyskania zgody rodziców na adopcję, a może być tylko przejawem

wadliwego stosowania przez obcy sąd prawa niemieckiego przez zaniechanie

wykonania wynikającego z niego obowiązku uzyskania zgody obojga rodziców na

adopcję. Wymóg uzyskania takiej zgody obojga rodziców na adopcję zastrzeżony

jest również w prawie niemieckim, a mianowicie w § 1747 ust. 1 BGB, który to

przepis nie był przedmiotem oceny Sądu Apelacyjnego. W tej sytuacji za wadliwą

uznać

należy

ocenę

prawną

Sądu

odwoławczego,

a mianowicie,

że w przedmiocie istnienia wymogu uzyskania zgody rodziców na adopcję dziecka

prawo niemieckie różni się w sposób istotny od prawa polskiego. Odmienną,

a zarazem trafną w tym przedmiocie, ocenę obu systemów prawnych, dokonaną

z uwzględnieniem przepisu § 1747 § 1 BGB, zawiera uzasadnienie postanowienia

Sądu pierwszej instancji (k. 183 akt).

Brak istotnych różnic między prawem polskim i prawem niemieckim

w przedmiocie istnienia ustawowego wymogu uzyskania zgody rodziców na

adopcję nie przesądza bynajmniej o tym, że będące podstawą orzekania prawo

niemieckie zostało prawidłowo zastosowane przez obcy sąd. Ta ostatnia

okoliczność nie ma jednak rozstrzygającego znaczenia dla oceny przesłanki

uznania orzeczenia sądu zagranicznego. Przepis art. 1146 § 1 pkt. 6 k.p.c. czyni

bowiem przesłanką uznania orzeczenia sądu zagranicznego brak istotnej różnicy

między

zastosowanym

przez

ten

sąd

prawem

obcym

a

mającym

być

zastosowanym prawem polskim, natomiast zakresem przedmiotowym tej przesłanki

nie jest już objęta ocena prawidłowości zastosowania prawa obcego przez sąd

zagraniczny.

W tym stanie rzeczy Sąd Najwyższy orzekł jak w sentencji na podstawie art.

39816 k.p.c. w zw. z art. 13 § 2 k.p.c.

O kosztach postępowania kasacyjnego orzeczono na podstawie art. 98 § 1

i art. 99 k.p.c. oraz na podstawie § 10 ust. 1 pkt. 6 w zw. z § 12 ust. 4 pkt. 2

rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 28 września 2002 r. w sprawie

opłat za czynności radców prawnych oraz ponoszenia przez Skarb Państwa

kosztów pomocy prawej udzielonej przez radcę prawnego ustanowionego z urzędu

(Dz.U. Nr 163, poz. 1349 ze zm.).