Supreme Court quashes lower court ruling on inheritance, ordering public summons due to insufficient evidence of heirs.

Sygn. akt I CSK 163/12

POSTANOWIENIE

Dnia 8 listopada 2012 r.

Sąd Najwyższy w składzie:

SSN Barbara Myszka (przewodniczący, sprawozdawca)

SSN Krzysztof Pietrzykowski

SSN Katarzyna Tyczka-Rote

w sprawie z wniosku Skarbu Państwa - Naczelnika Urzędu Skarbowego

przy uczestnictwie J. C.

o stwierdzenie nabycia spadku,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym

w Izbie Cywilnej w dniu 8 listopada 2012 r.,

skargi kasacyjnej uczestniczki od postanowienia Sądu Okręgowego w W.

z dnia 7 listopada 2011 r.,

uchyla zaskarżone postanowienie i przekazuje sprawę Sądowi

Okręgowemu w W. do ponownego rozpoznania, pozostawiając

temu

Sądowi

rozstrzygnięcie

kasacyjnego.

Uzasadnienie

o

kosztach

postępowania

Sąd Rejonowy w W. – po rozpoznaniu sprawy z wniosku Skarbu Państwa

reprezentowanego przez Naczelnika Urzędu Skarbowego W. przy uczestnictwie J.

C. o stwierdzenie nabycia spadku – postanowieniem z dnia 9 czerwca 2011 r.

stwierdził, że spadek po S. C., zmarłym dnia 21 września 2006 r. w W., na

podstawie ustawy nabyła w całości córka J. C. Ustalił, że S. C. zmarł dnia 21

września 2006 r. w W., nie pozostawiając testamentu. W chwili śmierci był

wdowcem i miał jedno dziecko, którym jest uczestniczka J. C. Wymieniona nie

zrzekła się dziedziczenia, nie odrzuciła spadku ani nie została uznana za niegodną

dziedziczenia. W tym stanie rzeczy, zgodnie z art. 931 § 1 k.c., cały spadek

przypada córce spadkodawcy.

Apelacja uczestniczki, w której twierdziła, że spadkodawca pozostawił także

dziecko pozamałżeńskie i dla wykazania tej okoliczności przedłożyła pisemne

oświadczenie A. K., została przez Sąd Okręgowy w W. oddalona postanowieniem

z dnia 7 listopada 2011 r.

Sąd Okręgowy stwierdził, że Sąd pierwszej instancji prawidłowo uznał

zapewnienie złożone przez uczestniczkę za wystarczające do ustalenia kręgu

spadkobierców S. C. oraz że oceny tej nie zmienia dołączone do apelacji

oświadczenie A. K., wskazujące na romans spadkodawcy z zamężną kobietą,

którego owocem miało być dziecko. Z oświadczenia tego bowiem wynika, że

matka dziecka nie oczekiwała niczego od spadkodawcy i jego kontakty z nią uległy

zerwaniu, nie wynika natomiast, by spadkodawca uznał dziecko pochodzące z

tego związku względnie by jego ojcostwo zostało ustalone. Oznacza to, że treść

oświadczenia nie zawiera żadnych istotnych dla sprawy informacji i w związku z

tym nie uzasadnia wezwania spadkobierców przez ogłoszenie.

W skardze kasacyjnej od postanowienia Sądu Okręgowego uczestniczka,

powołując się na obie podstawy określone w art. 398 3 § 1 k.p.c., wniosła o jego

uchylenie i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania. W ramach pierwszej

podstawy wskazała na naruszenie art. 931 § 1 k.c. przez uznanie, że do kręgu

spadkobierców S. C. wchodzi wyłącznie uczestniczka postępowania. W ramach

drugiej podniosła natomiast zarzut obrazy art. 670 § 1 w związku z art. 671 § 1

k.p.c. przez zaniechanie ustalenia z urzędu kręgu spadkobierców w świetle

oświadczenia A. K., art. 232 i

381 w związku z art. 391 § 1 k.p.c. przez

zaniechanie dopuszczenia dowodu z zeznań świadka A. K., oraz art. 672 przez

zaniechanie wezwania spadkobierców przez ogłoszenie.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Rozważenia w pierwszej kolejności wymagają zarzuty podniesione przez

skarżącą w ramach podstawy kasacyjnej określonej w art. 398 3 § 1 pkt 2 k.p.c.,

gdyż zarzut naruszenia art. 931 § 1 k.c. będzie mógł podlegać ocenie dopiero

wtedy, kiedy prawidłowość ustaleń faktycznych nie będzie nasuwała żadnych

zastrzeżeń.

Zgodnie z art. 670 k.p.c., w sprawie o stwierdzenie nabycia spadku sąd

spadku

bada

z urzędu,

kto

jest

spadkobiercą. W

szczególności bada,

czy spadkodawca pozostawił testament, oraz wzywa do złożenia testamentu

osobę, co do której będzie uprawdopodobnione, że testament u niej się znajduje.

Jeżeli testament zostanie złożony, sąd dokona jego otwarcia i ogłoszenia. Z kolei

zgodnie z art. 677 § 1 k.p.c., sąd stwierdzi nabycie spadku przez spadkobierców,

choćby były nimi inne osoby niż te, które wskazali uczestnicy. W postanowieniu

o stwierdzeniu nabycia spadku sąd wymienia spadkodawcę oraz wszystkich

spadkobierców, którym spadek przypadł, jak również wysokość ich udziałów.

Z przytoczonych unormowań wynika, że w postępowaniu o stwierdzenie

nabycia spadku rola sądu jest determinowana ustawowym obowiązkiem działania

z urzędu, a rozstrzygnięcie zapada bez względu na wnioski stron, lecz stosownie

do

wyników

postępowania

dowodowego

znajdujących

zastosowanie

w

oraz

ustalonym

norm

stanie

prawa

materialnego,

faktycznym

sprawy

(zob. postanowienia Sądu Najwyższego z dnia 24 września 2009 r., IV CSK

129/09, nie publ. i z dnia 9 września 2011 r., I CSK 12/11, nie publ.). Oznacza to,

że związanie sądu twierdzeniami wniosku dotyczy tylko osoby spadkodawcy,

a w pozostałym zakresie sąd spadku ma pełną swobodę orzekania, wyznaczoną

jedynie

normami

prawa

materialnego

oraz

wynikami

przeprowadzonego

postępowania dowodowego. Jeżeli sąd uzna, że zgłoszone dowody nie są

wystarczające dla wypełnienia obowiązków ciążących na nim z mocy art. 670

k.p.c., może nałożyć na uczestnika określone obowiązki dowodowe, egzekwować

ich wykonanie, a w razie potrzeby zastosować konsekwencje procesowe ich

niewykonania ( zob. postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 24 września 2009 r.,

IV CSK 129/09, nie publ.).

Trzeba jednak podkreślić, że art. 670 k.p.c. nie zwalnia uczestników

postępowania od obowiązku wskazywania dowodów dla stwierdzenia faktów,

z których wywodzą skutki prawne, w postępowaniu tym bowiem ma zastosowanie

art. 232 zd. pierwsze k.p.c. Na uczestniku, który podniósł fakt lub zarzut, spoczywa

zatem także ciężar udowodnienia jego prawdziwości (zob. postanowienia Sądu

Najwyższego z dnia 6 marca 1998 r., III CKN 38/98, nie publ., z dnia 26 stycznia

1999 r., III CKN 134/98, nie publ. i z dnia 21 kwietnia 2004 r., III CK 420/02, IC

2004, nr 10, s. 41). Artykuł 670 k.p.c. nie wyłącza też stosowania przez sąd drugiej

instancji art. 381 k.p.c. ( zob. postanowienia Sądu Najwyższego z dnia

16 października 2002 r., IV CK 178/02, OSNC 2004, nr 2, poz. 25 i z dnia

21 kwietnia 2004 r., III CK 420/02).

Zgodnie z art. 671 § 1 k.p.c., za dowód, że nie ma innych spadkobierców,

może być przyjęte zapewnienie złożone przez zgłaszającego się spadkobiercę.

Z kolei zgodnie z art. 672 k.p.c., jeżeli zapewnienie nie było złożone albo jeżeli

zapewnienie lub inne dowody nie będą uznane przez sąd za wystarczające,

postanowienie w sprawie o stwierdzenie nabycia spadku może zapaść dopiero

po wezwaniu spadkobierców przez ogłoszenie. Z przytoczonych regulacji wynika,

że sąd nie może poprzestać na złożonym zapewnieniu i przyjąć go za dowód,

że nie ma innych spadkobierców, jeżeli okaże się ono niewystarczające. Ma to

miejsce np. wtedy, gdy podniesiony został fakt lub zarzut, że – poza ujawnionymi

– istnieją inni spadkobiercy i powołane zostały dowody, które mogą wskazywać

na prawdziwość tych twierdzeń.

Skarżąca ma rację podnosząc, że w niniejszej sprawie Sąd Okręgowy

błędnie uznał złożone przez skarżącą zapewnienie za wystarczające, a co za tym

idzie dokonanie ogłoszenia w trybie art. 672 k.p.c. za zbędne. Nie można

wprawdzie zgodzić się z zarzutem naruszenia art. 232 w związku z art. 391 § 1

k.p.c., ponieważ powołane przepisy są nieadekwatne do zaistniałej sytuacji

procesowej, skoro wniosek o przesłuchanie A. K. w charakterze świadka został

przez skarżącą zgłoszony, nie zmienia to jednak oceny, że ze względu na

szczególne okoliczności faktyczne podniesione w dołączonym do apelacji

oświadczeniu A. K., zapewnienie złożone przez skarżącą było niewystarczające.

Autor oświadczenia przytoczył ujawnione mu przez spadkodawcę okoliczności

dotyczące intymnej sfery jego życia, które mogą wskazywać na to, że miał on

jeszcze jedno dziecko. Z oświadczenia istotnie nie wynika, czy doszło do uznania

tego dziecka przez spadkodawcę względnie do ustalenia jego ojcostwa. W związku

z treścią oświadczenia nasuwa się zresztą więcej pytań i nie wiadomo, czy obecnie

możliwe jest uzyskanie na nie odpowiedzi. Nasuwające się pytania rodzą pewne

wątpliwości co do kręgu spadkobierców i w związku z tym nie pozwalają poprzestać

na samym zapewnieniu złożonym przez skarżącą. W tym stanie rzeczy –

zważywszy na konstytucyjną ochronę prawa dziedziczenia (art. 21 ust. 1

Konstytucji) i wynikający z art. 670 k.p.c. obowiązek badania z urzędu, kto jest

spadkobiercą – w sprawie należało dokonać ogłoszenia w trybie art. 672 k.p.c.,

mimo że prawdopodobieństwo zgłoszenia się dalszych spadkobierców jest

niewielkie.

Z tych względów, skoro podstawa kasacyjna z art. 398 3 § 1 pkt 2 k.p.c.

okazała się uzasadniona, Sąd Najwyższy na podstawie art. 398 15 § 1 oraz art. 108

§ 2 w związku z art. 398 21 k.p.c. uchylił zaskarżone postanowienie i przekazał

sprawę Sądowi Okręgowemu do ponownego rozpoznania i rozstrzygnięcia

o kosztach postępowania kasacyjnego.

es