I CSK 161/10 · Sąd Najwyższy

Sygn. akt I CSK 161/10

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 12 stycznia 2011 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Marek Sychowicz (przewodniczący)

SSN Wojciech Katner (sprawozdawca)

SSN Marian Kocon

w sprawie z powództwa Agencji Restrukturyzacji i Modernizacji Rolnictwa

przeciwko Jerzemu O. i Bożenie O.

o zapłatę,

po rozpoznaniu na rozprawie

w Izbie Cywilnej w dniu 12 stycznia 2011 r.,

skargi kasacyjnej pozwanych od wyroku Sądu Apelacyjnego

z dnia 15 września 2009 r.,

1) oddala skargę kasacyjną

2) zasądza od pozwanych solidarnie na rzecz powoda kwotę

2.700 (dwa tysiące siedemset) złotych tytułem zwrotu

kosztów postępowania kasacyjnego

3) zasądza od Skarbu Państwa Sądu Apelacyjnego kwotę

2700,- (dwa tysiące siedemset) złotych na rzecz adwokata

Olgierda Ś., powiększoną o podatek VAT, z tytułu zwrotu

kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej

pozwanym z urzędu w postępowaniu kasacyjnym.

Uzasadnienie

Wyrokiem z dnia 15 września 2009 r. Sąd Apelacyjny na skutek apelacji

pozwanych Jerzego O. i Bożeny O. w sprawie o zapłatę przeciwko Agencji

Restrukturyzacji i Modernizacji Rolnictwa zmienił wyrok Sądu Okręgowego. z dnia

28 listopada 2007 r. w ten sposób, że skorygował o jeden dzień okres za jaki

zostały w stosunku rocznym zasądzone odsetki od kwoty 120.468,13 złotych,

oddalając powództwo o zapłatę odsetek w wysokości 65% w stosunku rocznym od

tej kwoty za dzień 11 lutego 1994 r. i w pozostałym zakresie oddalając apelację

oraz zasądzając od pozwanych solidarnie na rzecz powódki zwrot kosztów

postępowania apelacyjnego.

Według ustalonego stanu faktycznego pomiędzy pozwanymi Jerzym

i Bożeną małżonkami O. a Bankiem Spółdzielczym w Ł. została zawarta dnia 21

kwietnia 1993 r. umowa o spłatę zrestrukturyzowanego długu, w myśl której

pozwani zobowiązali się do spłaty długu w wysokości 1.2014.681.300 starych

złotych w terminie do dnia 15 października 1998 r., w określonych w umowie

półrocznych ratach, płatnych od dnia 15 kwietnia 1994 r. do dnia 15 października

1998

r.

W

umowie

Bank

zastrzegł

sobie

prawo

do

postawienia

zrestrukturyzowanego długu w stan natychmiastowej wymagalności w przypadku

m.in. niezrealizowania planu naprawczego. Zawierając umowę Bank dokonał

restrukturyzacji zadłużenia, zgodnie z postanowieniami umowy z dnia 14 listopada

1992 r., zawartej z Bankiem Spółdzielczym w G., działającym w imieniu i na rzecz

Funduszu Restrukturyzacji i Oddłużenia Rolnictwa.

Dnia 4 lutego 1994 r. Bank Spółdzielczy w Ł. wypowiedział pozwanym

umowę z dnia 21 kwietnia 1993 r. i wyznaczył termin spłaty długu na dzień 11

lutego 1994 r., podając za przyczynę wypowiedzenia umowy niewywiązywanie się

przez Jerzego O. i Bożenę O. z ustalonych umownie terminów spłat rat kredytów i

odsetek oraz wyzbywanie się majątku ruchomego bez dokonywania spłat

zadłużenia, które to niedokonywanie spłat było bezsporne. Wierzytelność określona

umową pozostawała w dyspozycji Funduszu Restrukturyzacji i Oddłużenia

Rolnictwa w W. Na podstawie art. 12 ust. 1 ustawy z dnia 29 grudnia 1993 r. o

utworzeniu Agencji Restrukturyzacji i Modernizacji Rolnictwa (jedn. tekst Dz. U. z

2005 r. Nr 31, poz. 264 ze zm., dalej jako ustawa z 1993 r.), do Agencji tej przeszły

środki finansowe i inne mienie dotychczasowego Funduszu Restrukturyzacji i

Oddłużenia Rolnictwa oraz zobowiązania i wierzytelności tego Funduszu.

Dnia 18 lutego 1998 r. Jerzy i Bożena małżonkowie O. wnieśli przeciwko

powodowi pozew o stwierdzenie nieważności umowy z dnia 21 kwietnia 1993 r.

z powodu zawarcia tej umowy pod wpływem błędu. Powództwo to zostało

prawomocnie oddalone wyrokiem Sądu Okręgowego z dnia 21 października 2003

r., a apelacja Jerzego O. i Bożeny O. została oddalona wyrokiem Sądu

Apelacyjnego z dnia 13 września 2005 r.

W niniejszej sprawie uwzględnienie powództwa Agencji Restrukturyzacji

i Modernizacji Rolnictwa wobec pozwanych Jerzego O. i Bożeny O. nastąpiło na

podstawie art. 353 § 1 k.c.

W skardze kasacyjnej opartej na obu podstawach określonych w art. 398 3

§ 1 pkt 1 i 2 k.p.c. pozwani zarzucili wyrokowi Sądu Apelacyjnego z dnia 15

września 2009 r. naruszenie przepisów postępowania cywilnego, tj. art. 386 § 1

k.p.c. przez nieuwzględnienie okoliczności, że powód nie miał zdolności procesowej

do występowania z roszczeniem, co winno było skutkować oddaleniem powództwa.

Naruszenie

przepisów

prawa

materialnego

dotyczy

błędnej

wykładni

lub

niewłaściwego zastosowania art. 118 k.c. polegające na nieuwzględnieniu zarzutu

przedawnienia roszczeń w zakresie odsetek, które, jak sformułowano w skardze

„traktować należy jako świadczenie okresowe przedawniające się z upływem 3 lat,

przyjmując, że odsetki, tak jak należność główna przedawniają się z upływem 10 letniego terminu przedawnienia". Wniesiono o uchylenie zaskarżonego wyroku w

całości i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania wraz z rozstrzygnięciem o

kosztach postępowania kasacyjnego, z tym, że koszty pomocy prawnej udzielonej

pozwanym z urzędu powinny zostać zasądzone w wysokości 150% stawki

minimalnej.

W odpowiedzi na skargę strona powodowa wniosła o jej oddalenie

z zasądzeniem kosztów zastępstwa procesowego według norm przepisanych.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Skarga kasacyjna podlega oddaleniu.

Niezasadny jest zarzut naruszenia przez zaskarżony wyrok art. 386 § 1

k.p.c. poprzez nieoddalenie powództwa ze względu na brak, jak stwierdzili skarżący

zdolności

procesowej

powodowej

Agencji.

Na

wstępie

należy

stwierdzić,

że zdolność procesowa, którą określa art. 65 k.p.c. dotyczy zdolności podmiotów

prawa (osób fizycznych, osób prawnych i innych jednostek organizacyjnych), które

mają zdolność do podejmowania czynności procesowych. Brak zdolności

procesowej może zostać naprawiony na podstawie art. 70 i 71 k.p.c., a jeżeli to nie

nastąpi pozew podlega odrzuceniu przez sąd (art. 199 § 2 k.p.c.). Z wywodów

skargi wynika, że skarżącym chodzi nie o zarzucenie zaskarżonemu wyrokowi

naruszenia przepisów postępowania cywilnego w związku z brakiem zdolności

procesowej Agencji, ale o brak legitymacji czynnej powodowej Agencji.

Z treści art. 12 ust. 1 i 2 powołanej ustawy z 1993 r. wynika, że z dniem

wejścia w życie tej ustawy do Agencji przeszły środki finansowe i inne mienie

dotychczasowego

Funduszu

Restrukturyzacji

i

Oddłużenia

Rolnictwa

oraz

zobowiązania i wierzytelności finansowe tego Funduszu, a Agencja przejęła także

zobowiązania i wierzytelności powstałe z tytułu zwrotnej pomocy budżetowej, jaka

udzielona została przez ministra właściwego do spraw rozwoju wsi na

restrukturyzację

i

modernizację

rolnictwa

przed

powstaniem

Funduszu

Restrukturyzacji i Oddłużenia Rolnictwa. Trudno zapewne o wyraźniejsze

wskazanie woli ustawodawcy co do następstwa prawnego powstałej Agencji

w stosunku do ogółu zobowiązań i wierzytelności dotychczasowego Funduszu,

którego dłużnikami byli pozwani. Odnosi się to również do wątpliwości zgłoszonych

przez

skarżących,

czy

wierzytelności

wynikające

z

umów

zawieranych

z Funduszem będącym dysponentem środków Skarbu Państwa Ministra Rolnictwa

i Gospodarki Żywnościowej są wierzytelnościami w rozumieniu art. 12 ustawy

z 1993 r.

Z treści powołanego wcześniej przepisu wynika, że wszelkie wierzytelności

przysługujące Funduszowi na podstawie zawartych z nim umów przeszły na rzecz

Agencji Restrukturyzacji i Modernizacji Rolnictwa, tym bardziej, jeśli wierzytelności

te mają źródło w środkach Skarbu Państwa. Kwestia ta wielokrotnie znajdowała

podobne rozstrzygnięcie w orzecznictwie (por. uchwałę SN z dnia 11 października

2001 r., III CZP 45/01, OSNC 2002, nr 6, poz. 73; wyrok Sądu Apelacyjnego

w Lublinie z dnia 20 lipca 2005 r., I ACa 370/05, niepubl.; wyrok Sądu Apelacyjnego

w Warszawie z dnia 23 listopada 2005 r., VI ACa 242/05, niepubl.; wyrok Sądu

Apelacyjnego w Warszawie z dnia 8 listopada 2006 r., VI ACa 848/06, niepubl.

W wyroku z dnia 23 grudnia 1996 r. (I ACr 395/96, niepubl.) Sąd Apelacyjny trafnie

zwrócił uwagę na to, że majątek Funduszu pochodził ze środków określonych w § 2

rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 11 czerwca 1992 r. w sprawie zasad

funkcjonowania oraz źródeł zasilania Funduszu Restrukturyzacji i Oddłużenia

Rolnictwa (Dz. U. Nr 49, poz. 222 ze zm.), a w związku z tym, że był to fundusz

celowy,

wyodrębniony

w

ramach

budżetu;

tylko

zobowiązania

związane

z majątkiem Funduszu, a nie wszelkie zobowiązania przejęła Agencja na podstawie

art. 12 ustawy z 1993 r. To samo można odnieść do wierzytelności, najpierw

Funduszu, a następnie Agencji, przy czym z porównania regulacji prawnych

dotyczących obu tych podmiotów (ustawy z 1993 r. i powołanego rozporządzenia

z 1992 r., mającego podstawę w art. 31 ust. 1 pkt 3 ustawy z dnia 31 stycznia

1989 r. o Narodowym Banku Polskim, Dz.U. Nr 4, poz. 22 ze zm.) widać tożsamość

ich zadań, w szczególności w zakresie szeroko rozumianej pomocy udzielanej

rolnictwu i gospodarstwom rolnym w celu ich modernizacji.

Takie właśnie względy leżały u podstaw umowy zawartej w 1993 r. między

pozwanymi a Bankiem działającym w imieniu i na rzecz Funduszu Restrukturyzacji

i Oddłużenia Rolnictwa, udzielającym pomocy pozwanym w restrukturyzacji ich

zadłużenia

z

tytułu

prowadzenia

działalności

rolniczej.

W

rezultacie

niezrealizowania planu naprawczego, towarzyszącego restrukturyzacji nastąpiło,

zgodnie z warunkami umowy jej wypowiedzenie i powstanie wierzytelności dla

Funduszu, a następnie Agencji, co stało się przedmiotem roszczenia Agencji

w niniejszej sprawie. Artykuł 12 ustawy z 1993 r. ma zastosowanie do stosunku

zobowiązaniowego, łączącego powodową Agencję i pozwanych, tak jak przyjął

to Sąd Apelacyjny w zaskarżonym wyroku.

Nie może być także uwzględniony zarzut naruszenia art. 118 k.c. Przepis ten

stanowi o dziesięcioletnim terminie przedawnienia, a dla roszczeń okresowych oraz

związanych z prowadzeniem działalności gospodarczej termin ten wynosi trzy lata.

Skarżący w toku procesu, także w apelacji nie podnosili przedawnienia roszczeń

o odsetki za okres od kwietnia 1993 r. do listopada 1998 r., zarzucając jedynie

przedawnienie roszczeń powódki ze względu na terminy przedawnienia roszczeń

związanych z prowadzeniem działalności gospodarczej. Zarzut ten nie został

uwzględniony przez Sąd pierwszej instancji, natomiast dziesięcioletni termin

przedawnienia roszczenia głównego w niniejszej sprawie nie był podważany

w apelacjach pozwanych.

Odsetki stanowią świadczenie pieniężne uboczne dłużnika, o charakterze

okresowym w rozumieniu art. 118 k.c. Najczęściej są liczone w stosunku rocznym

procentowo do świadczenia głównego. Termin trzyletni przedawnienia roszczenia

o odsetki jest niezależny od tego, czy roszczenie główne jest związane

z prowadzeniem działalności gospodarczej, czy takim nie jest, jednak roszczenie

o odsetki za opóźnienie przedawnia się najpóźniej z chwilą przedawnienia się

roszczenia głównego (uchwała składu siedmiu sędziów SN z dnia 26 stycznia

2005 r., III CZP 42/04, OSNC 2005, nr 9, poz. 149; wyrok SN z dnia 9 czerwca

2005 r., III CK 619/04, Lex nr 180855). W sprawie niniejszej roszczenie główne nie

zostało jeszcze spełnione i nie przedawniło się, zatem nie rozpoczął się bieg

przedawnienia roszczeń o odsetki. Wniosek ten można wyprowadzić z art. 481 § 1

k.c. w związku z art. 120 § 1 zdanie drugie k.c., z których to przepisów wynika,

że żądanie zapłaty odsetek w okolicznościach niniejszej sprawy mogło zostać

zgłoszone przez wierzyciela dopiero, gdy znany mu był cały okres opóźnienia

dłużnika i to stanowiło najwcześniejszy możliwy termin, od którego zaczął biec

termin przedawnienia. Nie jest zatem trafne stanowisko podniesione przez

skarżących, że roszczenie o odsetki za opóźnienie w spłacie długu głównego za

wskazywany okres od 1993 do 1998 r. przedawniło się, ponieważ nie mógł zostać

określony, zgodnie z art. 120 § 1 zdanie drugie k.c. początek biegu tego

przedawnienia. Zarzut naruszenia art. 118 k.c. przez zaskarżony wyrok nie może

zostać uwzględniony.

Mając to na uwadze należało na podstawie art. 398 14 k.p.c. skargę

kasacyjną oddalić, rozstrzygając o kosztach postępowania na podstawie art. 398 21

w związku z art. 98 i 391 § 1 k.p.c. oraz § 19 rozporządzenia Ministra

Sprawiedliwości z dnia 28 września 2002 r. w sprawie opłat za czynności

adwokackie oraz ponoszenia przez Skarb Państwa kosztów nieopłaconej pomocy

prawnej udzielonej z urzędu (Dz. U. Nr 163, poz. 1348 ze zm.).