I CSK 159/13 · Sąd Najwyższy

Sygn. akt I CSK 159/13

POSTANOWIENIE

Dnia 19 czerwca 2013 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Tadeusz Wiśniewski (przewodniczący, sprawozdawca)

SSN Agnieszka Piotrowska

SSN Kazimierz Zawada

w sprawie z wniosku J. F. i N. F.-T.

o uzupełnienie postanowienia o stwierdzeniu nabycia spadku,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym

w Izbie Cywilnej w dniu 19 czerwca 2013 r.,

skargi kasacyjnej wnioskodawczyń

od postanowienia Sądu Okręgowego w W.

z dnia 13 kwietnia 2012 r.,

uchyla

zaskarżone

postanowienie

oraz

poprzedzające

je postanowienie Sądu Rejonowego w W. z 24 stycznia 2012 r.

Uzasadnienie

Postanowieniem z 13 kwietnia 2012 r. Sąd Okręgowy oddalił zażalenie

wnioskodawczyń J. F. i N. F. – T. na postanowienie Sądu Rejonowego z 24

stycznia 2012 r., którym odrzucono wniosek o uzupełnienie postanowienia o

stwierdzenie nabycia spadku po E. G. F. Jr i E. G. F. Sr z 19 sierpnia 2010 r.

Ostatnio wskazanym postanowieniem Sąd Rejonowy stwierdził nabycie spadku po

E. G. F. i E. G. F. Sr na rzecz wnioskodawczyń, z tym że jedynie w zakresie

nieruchomości położonych w Polsce. W obecnie prowadzonym postępowaniu

wnioskodawczynie

żądały

stwierdzenia

nabycia

spadku

po

wymienionych

spadkodawcach w odniesieniu do środków pieniężnych zgromadzonych na

rachunku bankowym prowadzonym przez […] Bank.

Zaskarżonym postanowieniem Sąd Okręgowy zaakceptował stanowisko

Sądu Rejonowego, że w sprawie brak jurysdykcji krajowej sądów polskich.

Odnosząc się do treści zażalenia, Sąd Okręgowy uznał, że w sprawie nie zachodzi

podstawa do sięgnięcia po jurysdykcję konieczną, gdyż wnioskodawczynie nie

wykazały, aby nie mogły uzyskać stwierdzenia swoich praw do spadku, odnośnie

do znajdujących się w Polsce ruchomości, przez sąd ojczysty spadkodawców.

W ocenie Sądu, wyjaśnienie tej okoliczności nie jest obowiązkiem sądu, który

powinien być wykonywany z urzędu. W sprawie nie znajduje też zastosowania art.

1110 k.p.c. Dotyczy on podstaw jurysdykcji w sprawach nieprocesowych, ale innych

niż wymienione w art. 1106-11091 k.p.c. Oznacza to, że przepis ten nie dotyczy

spraw spadkowych, o których mowa w art. 1108 k.p.c.

W skardze kasacyjnej od wskazanego postanowienia Sądu Okręgowego

w W. skarżące zarzuciły naruszenie art. 1108 i 1110 k.p.c. i wniosły o zmianę tego

postanowienia, ewentualnie o jego uchylenie wraz z orzeczeniem Sądu

Rejonowego celem kontynuowania postępowania.

Sąd Najwyższy zważył co następuje:

Jurysdykcja krajowa sądów polskich stanowi bezwzględną przesłankę

procesową, której istnienie zasadniczo sąd bierze pod rozwagę z urzędu w każdym

stanie sprawy. W razie jej braku odrzuca pozew. Odrzucenie pozwu nie może

nastąpić jedynie w wypadku spraw co do których strony mogą ustanowić

jurysdykcję krajową przez wdanie się w spór (art. 1099 k.p.c.). Do kategorii tej nie

należą sprawy o stwierdzenie nabycia spadku, gdyż nie jest w stosunku do nich

przewidziana możliwość zawarcia umowy o jurysdykcję (argument a contrario z art.

11101 k.p.c.). Oznacza to, że w sprawach o stwierdzenie nabycia spadku sąd ma

obowiązek zawsze z urzędu badać istnienie jurysdykcji krajowej, a strony nie mogą

ustanowić w nich jurysdykcji krajowej sądów polskich w wyniku zawarcia umowy lub

wdania się w spór. W konsekwencji sąd ma obowiązek wyjaśnienia, czy w sprawie

występują łączniki, od których zależy jurysdykcja krajowa sądów polskich,

niezależnie od powołania się na to przez strony.

Obecnie, z dniem 1 lipca 2009 r., jurysdykcja krajowa sądów polskich

w sprawach spadkowych jest regulowana w zmienionym z tym dniem art. 1108

k.p.c. W świetle tej regulacji, do jurysdykcji krajowej należą sprawy spadkowe,

jeżeli spadkodawca w chwili śmierci był obywatelem polskim lub miał miejsce

zamieszkania bądź miejsce zwykłego pobytu w Rzeczypospolitej Polskiej (§ 1).

Do jurysdykcji krajowej należą również sprawy spadkowe, jeżeli majątek spadkowy

albo jego znaczna część znajduje się w Rzeczypospolitej Polskiej (§ 2 ).

W rozpatrywanej sprawie wnioskodawczynie żądają stwierdzenia nabycia

spadku po dwóch obywatelach amerykańskich w odniesieniu do majątku w postaci

środków finansowych ulokowanych na rachunkach bankowych prowadzonych

w banku, mającym siedzibę w Polsce. Nie bez znaczenia jest poza tym

okoliczność, że E. D. F. Jr, jak wynika z akt sprawy o stwierdzenie nabycia spadku

o sygn. I Ns …/08, miał w chwili śmierci miejsce zamieszkania w Polsce.

Odmiennie sytuacja wygląda w wypadku E. D. F. Sr, którego miejsce zamieszkania

w chwili śmierci znajdowało się w USA. W odniesieniu do pierwszego z nich

jurysdykcję krajową sądów polskich uzasadnia więc art. 1108 § 1 k.p.c. Zarówno

Sąd pierwszej, jak i drugiej instancji okoliczność tę całkowicie pominęły, podczas

gdy ma ona w sprawie kluczowe znaczenie dla oceny jurysdykcji krajowej sądów

polskich. Mimo że skarżące również nie powołują się wyraźnie na wskazaną

okoliczność, to fakt ten jest bez znaczenia w kontekście obowiązku badania przez

sąd z urzędu jurysdykcji krajowej w sprawach spadkowych, a także zawarcia wśród

podstaw kasacyjnych zarzutu naruszenia art. 1108 k.p.c. Sądy meriti skupiły się

jedynie na ocenie przesłanek zaistnienia powoływanej przez skarżące jurysdykcji

krajowej koniecznej. Warunkiem jednak zastosowania i w ogóle rozważania

wystąpienia jurysdykcji koniecznej (art. 10991 k.p.c.) jest brak jurysdykcji krajowej

sądów polskich z ustawy. Tymczasem, jak już podkreślono, z ustaleń Sądu

Rejonowego w sprawie I Ns …/08 wynika, że w chwili śmierci E. D. F. Jr

zamieszkiwał w W. Okoliczność ta została wyraźnie wskazana w treści

postanowienia spadkowego z 19 sierpnia 2010 r. Sądy polskie względem

postępowania o stwierdzenie nabycia spadku po tym spadkodawcy mają

jurysdykcję zarówno w sprawach dotyczących nieruchomości położonych w Polsce,

jak i w odniesieniu do innych elementów spadku. W pierwszym wypadku

jurysdykcja ta ma nawet charakter wyłączny (art. 11102 k.p.c.), w drugim zaś

jedynie fakultatywny. Naruszenie przez Sądy obu instancji art. 1108 § 1 k.p.c.

uzasadniało zatem uchylenie postanowień wydanych przez te Sądy w zakresie, w

jakim odrzucono pozew ze względu na brak jurysdykcji sądów polskich w

odniesieniu do postępowania spadkowego po E. D. F. Jr.

Odmiennie sytuacja przedstawia się w zakresie postępowania spadkowego

po zmarłym E. D. F. Sr w odniesieniu do spadku w postaci tzw. majątku

ruchomego. Jak wynika z ustaleń Sądu Rejonowego w sprawie I Ns …/08,

zawartych także w postanowieniu tego Sądu z 19 sierpnia 2010 r., E. D. F. obywatel amerykański - w chwili śmierci zamieszkiwał w Stanach Zjednoczonych,

co oznacza, że podstaw jurysdykcji w odniesieniu do postępowania spadkowego po

nim nie można poszukiwać w art. 1108 § 1 k.p.c. Zarówno Sąd pierwszej, jak i

drugiej instancji nie rozważyły jednak możliwości oceny istnienia jurysdykcji sądów

polskich w kontekście art. 1108 § 2 k.p.c. Chodzi tu bowiem o ocenę, czy majątek

spadkowy po E. D. F. Sr lub jego znaczna część znajduje się w Rzeczypospolitej

Polskiej. Jak podnosi się w doktrynie, ocena, czy znaczna część majątku

spadkowego znajduje się w Polsce nie powinna polegać na porównywaniu wartości

majątku położonego w Polsce z tym, jaki pozostał za granicą . Konieczne jest

spojrzenie wyłącznie przez pryzmat wartości majątku znajdującego się w Polsce. Z

wniosku zgłoszonego w sprawie wynika zaś, że w Polsce na rachunku bankowym

znajduje się wierzytelność w kwocie 20.000 zł. Należy przy tym zauważyć, że w

skład majątku spadkowego po E. D. F. Sr wchodzi także udział w majątku

spadkowym po E. D. F. Jr, gdyż ten ostatni zmarł wcześniej. E. D. F. Sr był zaś w

części spadkobiercą po zmarłym synu E. D. F. Jr (zob. postanowienie z 19 sierpnia

2010

r.).

Wyżej

wskazane

okoliczności

wskazują,

że

w

sprawie

nie

przeprowadzono w zakresie oceny zaistnienia przesłanek przewidzianych w art.

1108 §2 k.p.c. jakiejkolwiek analizy, w tym przede wszystkim co do kwestii, jaki

majątek po zmarłym E. D. F. Sr znajduje się w Polsce i czy może być on uznany za

znaczną część. Uzasadniało to także uchylenie zaskarżonego postanowienia w

części dotyczącej stwierdzenia nabycia spadku po E. D. F. Sr, a to celem

dokonania stosownej analizy.

Z tych względów Sąd Najwyższy orzekł, jak w sentencji (art. 39815 § 1

k.p.c.).

db