I CSK 154/11 · Sąd Najwyższy

Sygn. akt I CSK 154/11

POSTANOWIENIE

Dnia 17 maja 2012 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Antoni Górski (przewodniczący)

SSN Krzysztof Pietrzykowski

SSN Hubert Wrzeszcz (sprawozdawca)

Protokolant Ewa Krentzel

w sprawie z wniosku I. F.

przy uczestnictwie M.F.

o podział majątku wspólnego,

po rozpoznaniu na rozprawie w Izbie Cywilnej w dniu 17 maja 2012 r.,

skargi kasacyjnej wnioskodawczyni

od postanowienia Sądu Okręgowego

z dnia 18 maja 2010 r.,

oddala skargę kasacyjną.

Uzasadnienie

Postanowieniem z dnia 21 lipca 2009 r. Sąd Rejonowy dokonał podziału

majątku wspólnego – po ustaleniu, że w jego skład chodzi wierzytelność z tytułu

wkładu budowlanego na mieszkanie położone przy ul. K. 7/24 wartości 414 470 zł i

prawo użytkowania działki pracowniczej przy ul. B. wartości 10 000 zł – w ten

sposób, że wymienioną wierzytelność przyznał na własność wnioskodawczyni a

prawo użytkowania działki pracowniczej – na własność uczestnika postępowania,

zasądził od wnioskodawczyni na rzecz uczestnika postępowania 213 617,81 zł

tytułem dopłaty, płatne w dwóch ratach w wysokości i terminach określonych w

sentencji postanowienia, oddalił wniosek o ustalenie nierównych udziałów w

majątku wspólnym, oddalił wniosek w zakresie objęcia podziałem oznaczonych w

sentencji przedmiotów i wniosek o rozliczenie nakładów z majątku osobistego

wnioskodawczyni na majątek wspólny, zaliczył na poczet udziału wnioskodawczyni

3700 zł jako równowartość samochodu „T.”, ustalił, że uczestnik postępowania

poniósł nakład z majątku osobistego na majątek wspólny wartości 19 065,62 zł i

orzekł o kosztach postępowania.

Sąd ustalił, że uczestnik postępowania i wnioskodawczyni zawarli związek

małżeński w dniu 31 sierpnia 1974 r. Wyrokiem z dnia 16 stycznia 1997 r. Sąd

Rejonowy zniósł wspólność majątkową małżonków i wspólność majątkową

spółdzielczego własnościowego prawa do lokalu mieszkalnego z datą wsteczną, tj.

z dniem 14 kwietnia 1995 r. Wyrokiem z dnia 10 marca 1999 r. Sąd Okręgowy

rozwiązał małżeństwo I. F. i M. F. przez rozwód bez orzekania o winie.

W czasie trwania małżeństwa uczestnik postępowania nabył prawo

użytkowania działki pracowniczej za 22 000 starych złotych. W tym okresie

małżonkowie kupili także samochód za 65 500 000 starych złotych. Na podstawie

umowy z dnia 29 stycznia 1996 r. wnioskodawczyni sprzedała ten samochód za

3700 zł. Uczestnik postępowania nie otrzymał odpowiadającej jego udziałowi we

współwłasności

samochodu

części

ceny.

W

czasie

trwania

małżeństwa

małżonkowie uzyskali w Spółdzielni Mieszkaniowej „N.” spółdzielcze prawo do

lokalu mieszkalnego przy ul. K. 7/24, które w dniu 17 września 1990 r. zostało

przekształcone w spółdzielcze własnościowe prawo do lokalu. Na poczet wkładu

mieszkaniowego została zaliczona zgromadzona przez uczestnika postępowania

przed zawarciem małżeństwa na książeczce mieszkaniowej kwota 19 000 zł.

Wnioskodawczyni

i

uczestnik

postępowania

uchwałami

Spółdzielni

Mieszkaniowej z dnia 26 czerwca 1997 r. – odpowiednio nr 53/97 i nr 54/97 –

zostali wykluczeni ze Spółdzielni z powodu zadłużenia z tytułu czynszu za

mieszkanie.

Uczestnik

postępowania

bezskutecznie

kwestionował

uchwałę

o wykluczeniu ze Spółdzielni, także w drodze powództwa; wyrok oddalający

powództwo uprawomocnił się dnia 6 grudnia 2002 r. Spółdzielcze własnościowe

prawo do lokalu mieszalnego wygasło w stosunku do wnioskodawczyni z dniem

4 stycznia 1998 r., a w stosunku do uczestnika postępowania – z dniem 6 czerwca

2003 r. W chwili wykluczenia wnioskodawczyni ze Spółdzielni wkład budowlany

miał wartość 59 808 zł.

Wyrokiem z dnia 27 października 2005 r., Sąd Okręgowy zobowiązał

Spółdzielnię Mieszkaniową „N.” do przyjęcia wnioskodawczyni w poczet członków

Spółdzielni i do zawarcia umowy ustanowienia spółdzielczego własnościowego

prawa do lokalu mieszkalnego położonego przy ul. K. 7/24, z jednoczesnym

przyjęciem, że został uiszczony należy wkład budowlany.

Aktualna wartość rynkowa spółdzielczego własnościowego prawa do lokalu

mieszkalnego przy ul. K. 7/24 wynosi 414 470 zł.

Sąd Rejonowy uznał, że nie ma postaw do ustalenia – na wniosek I. F. –

nierównych udziałów w majątku wspólnym. Wnioskodawczyni nie zdołała bowiem

wykazać, że zostały spełnione przesłanki przewidziane w art. 43 k.r.o.

Zdaniem Sąd pierwszej instancji nie ulega wątpliwości, iż posiadane przez

wnioskodawczynię spółdzielcze własnościowe prawo do lokalu stanowi jej majątek

osobisty. Jednakże w celu jego uzyskania skorzystała ona z niezwróconego przez

Spółdzielnię Mieszkaniową – a polegającego zwrotowi na podstawie art. 229 § 1

ustawy z dnia 16 września 1982 r. Prawo spółdzielcze (Dz. U. Nr 30, poz. 210 ze

zm.; dalej: „Pr. spół.”), w wersji z chwili wygaśnięcia przysługującego byłym

małżonkom spółdzielczego własnościowego prawa do lokalu mieszkalnego –

wnioskodawczyni

i

uczestnikowi

postępowania

wkładu

mieszkaniowego,

zgromadzonego i wpłaconego w czasie trwania wspólności majątkowej. Wkład ten

stanowił – zdaniem Sądu – nakład z majątku wspólnego na majątek odrębny

wnioskodawczyni i dlatego podlega rozliczeniu w postępowaniu o podział majątku

wspólnego. Wartość tego nakładu Sąd ustalił według wartości rynkowej mieszkania.

Podkreślił, że jest to zgodne zarówno z art. 229 Pr. spół., jak i art. 17 11 ustawy

z dnia 15 grudnia 2000 r. o spółdzielniach mieszkaniowych (tekst jedn.: Dz. U.

z 2003 r., Nr 119, poz. 1116 ze zm.).

Do majątku wspólnego Sąd zaliczył prawo użytkowania działki pracowniczej.

Wartość tego prawa była bezsporna, wnioskodawczyni nie oponowała też

przeciwko przyznaniu go uczestnikowi postępowania. Bezsporne było również

zaliczenie do majątku wspólnego samochodu „T”. Jednakże na skutek sprzedaży

samochodu przez wnioskodawczynię rozliczeniu w sprawie podlegała jedynie jego

równowartość,

odpowiadająca cenie. Sąd nie zaliczył do majątku wspólnego

wskazanych przez uczestnika przedmiotów, ponieważ nie wykazał on okoliczności

niezbędnych do objęcia ich podziałem majątku wspólnego. Nie uwzględnił także

wniosku I. F. o rozliczenie nakładów z majątku osobistego na majątek wspólny,

albowiem wnioskodawczyni nie wykazała, że posiadała majątek osobisty, z którego

dokonywała nakładów na majątek wspólny. Sąd zaliczył natomiast na poczet

wkładu mieszkaniowego pieniądze zgromadzone przez uczestnika postępowania

na książeczce mieszkaniowej. Zgromadzone w sprawie dowody potwierdziły

bowiem posiadanie przez uczestnika postępowania książeczki mieszkaniowej i

przekazanie zgromadzonych na niej pieniędzy na wkład mieszkaniowy. Pieniądze

te stanowiły nakład z majątku osobistego uczestnika postępowania, wartości

19 065, 62 zł, podlegający rozliczeniu w sprawie o podział majątku wspólnego.

Sąd ustalił, że wartość podlegającego podziałowi majątku wspólnego wynosi

428 170 zł (wkład budowlany – 414 470 zł, równowartość „T.” – 3700 zł, prawo

użytkowania działki – 10 000 zł). Po odjęciu od tej wartości nakładów (19 065,62

zł), ustalił wartość udziałów każdego z byłych małżonków w majątku wspólnym w

wysokości 204 559,19 zł (409 104,38 § 2). Na poczet udziału wnioskodawczyni

zaliczył równowartość samochodu „T.” (3700 zł). Miał także na względzie wartość

przyznanego uczestnikowi postępowania prawa użytkowania działki (10 000 zł). Do

należnej uczestnikowi dopłaty (194 552,19 zł), Sąd doliczył wartość nakładu z jego

mają osobistego na majątek wspólny i ostatecznie na rzecz uczestnika

postępowania od wnioskodawczyni zasądził kwotę 213 617,81 zł, płatną w dwóch

ratach (art. 212 k.c.).

Zaskarżonym

postanowieniem

Sąd

Okręgowy

oddalił

apelację

wnioskodawczyni.

Sąd odwoławczy podkreślił, ż w chwili ustania wspólności ustawowej z dniem

14 kwietnia 1995 r. składnikiem majątku wspólnego było spółdzielcze własnościowe

prawo do lokalu mieszkalnego wraz ze zgromadzonym wkładem budowlanym

o określonej wartości rynkowej, zgodnie z obowiązującym wówczas art. 229 § 1 Pr.

spół. Mając na względzie okoliczności dotyczące spółdzielczego własnościowego

prawa do lokalu mieszkalnego, Sąd Rejonowy prawidłowo przyjął, zdaniem Sąd

Okręgowego, że w chwili podziału majątku wspólnego w skład tego majątku – na

skutek wygaśnięcia spółdzielczego własnościowego prawa do lokalu – wchodziła

wierzytelność z tytułu wkładu budowlanego, odpowiadająca wartości rynkowej tego

wkładu. Sąd odwoławczy nie podzielił zarzutu apelującej, że wniosek o ustalenie

nierównych udziałów w majątku wspólnym został oddalony na skutek dokonania

ustaleń z naruszeniem zasady swobodnej oceny dowodów.

W

skardze

kasacyjnej,

opartej

na

drugiej

podstawie,

pełnomocnik

wnioskodawczyni zarzucił naruszenie art. 328 § 2 w związku z art. 13 § 2 k.p.c., art.

366 w związku z art. 13 § 2 k.p.c., art. 316 w związku z art. 13 § 2 k.p.c. i art. 229

§ Pr. spół. Powołując się na tę podstawę wniósł o uchylenie zaskarżonego

postanowienia i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Zarzut naruszenia art. 328 § 2 w związku z art. 13 § 2 k.p.c. polega –

zdaniem skarżącej – na niewyjaśnieniu podstawy prawnej zaskarżonego

postanowienia z przytoczeniem przepisów prawa.

Przepis art. 328 § 2 k.p.c. określa elementy składające się na treść

uzasadnienia wyroku wydanego w postępowaniu przed sądem pierwszej instancji.

Znajduje on również zastosowanie w postępowaniu odwoławczym, lecz do

uzasadnienia sądu drugiej instancji – zgodnie z odesłaniem unormowanym w art.

391 § 1 k.p.c. – stosuje się go odpowiednio, a więc z uwzględnieniem istoty

i swoistości postępowania apelacyjnego (por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia

7 października 2005 r., IV CK 122/05, niepubl.).

Zakres zastosowania art. 328 § 2 k.p.c. w postępowaniu apelacyjnym zależy

– jak wyjaśnił Sąd Najwyższy w wyroku z dnia 10 listopada 1998 r., III CKN 798/98

(OSNC 1999, nr 4, poz. 83) – od treści wydanego orzeczenia oraz, w dużym

stopniu, od przebiegu postępowania apelacyjnego, a także od działań procesowych

podjętych przez sąd odwoławczy, dyktowanych rodzajem zarzutów apelacyjnych

oraz limitowanych granicami apelacji. Ze względu na wskazany przez skarżącą

sposób naruszenia art. 328 § 2 k.p.c. nie ma potrzeby omawiana wszystkich

przedstawionych w tym wyroku wymagań stawianych uzasadnieniu orzeczenia

sądu

drugiej

instancji.

Poprzestając

na

dotyczących

podstawy

prawnej

rozstrzygnięcia, należy przypomnieć, że w wypadku uzasadnienia orzeczenia

oddalającego apelację, wydanego na podstawie materiału zgromadzonego

w postępowaniu w pierwszej instancji, wystarczy jako podstawę rozstrzygnięcia –

inaczej niż w uzasadnieniu orzeczenia reformatoryjnego, które wymaga wyjaśnienia

podstawy prawnej wyroku, z przytoczeniem przepisów prawa materialnego

i formalnego – wskazać art. 385 k.p.c.

Trzeba ponadto podkreślić, że zgodnie z ugruntowanym orzecznictwem

nawet naruszenie przez sąd drugiej instancji przepisu art. 328 § 2 w związku z art.

391 § 1 k.p.c. i sporządzenie uzasadnienia nie w pełni odpowiadającego

wymaganiom, jakie stawia wymieniony przepis, może jedynie wyjątkowo wypełniać

podstawę kasacyjną określoną w art. 3931 pkt 2 k.p.c., a mianowicie tylko wtedy,

gdy wskutek uchybienia konkretnym wymaganiom zaskarżone orzeczenie nie

poddaje się kontroli kasacyjnej (por. wyroki Sądu Najwyższego z dnia 20 lutego

2003 r., I CKN 65/01, z dnia 7 października 2005 r., IV CK 122/05, z dnia 24 lutego

2006 r., II CSK 136/05, z dnia 23 lutego 2011 r., V CSK 250/10, z dnia 2 czerwca

2011 r., I CSK 581/10, niepubl.).

Mając na względzie powyższe, nie można podzielić zarzutu, że zaskarżone

postanowienie zostało wydane z naruszeniem art. 328 § 2 k.p.c. w sposób

wskazany w skardze kasacyjnej. Sąd przytoczył bowiem – wbrew zarzutowi

skarżącej – przepis stanowiący podstawę prawną oddalenia apelacji. Wprawdzie

wadliwie oznaczył numer artykułu k.p.c. (285 zamiast 385), jednakże nie ulega

wątpliwości, że jest to oczywista omyłka (art. 285 k.p.c. dotyczy dowodu z opinii

biegłego). W okolicznościach sprawy wskazanie przepisu prawa procesowego

stanowiącego podstawę oddalenia apelacji czyni zadość – jak wskazano wyżej –

wymaganiu wskazania podstawy prawnej rozstrzygnięcia, wynikającemu z art. 328

§ 2 k.p.c., stosowanego odpowiednio do uzasadnienia orzeczenia sądu drugiej

instancji. Niezależnie od tego, niewskazanie przepisu stanowiącego podstawę

oddalenia apelacji (art. 385 k.p.c.) bądź oczywiste błędne oznaczenie artykułu

zawierającego ten przepis nie uzasadnia zarzutu naruszenia art. 328 § 2 k.p.c.,

ponieważ takie uchybienie nie uniemożliwia kontroli kasacyjnej zaskarżonego

orzeczenia. Omówiony zarzut naruszenia prawa procesowego należało więc uznać

za nieuzasadniony.

Nieuzasadniony

jest

także

zarzut

wydania

zaskarżonego

wyroku

z naruszeniem art. 365 § 1 i art. 366 w związku z art. 13 § 2 k.p.c., polegającym –

zdaniem skarżącej – na przyjęciu, że wyrok Sądu Okręgowego z dnia 27

października 2005 r., pozwolił wnioskodawczyni skutecznie rozporządzić całym

roszczeniem o zwrot wkładu budowlanego.

Przepis art. 366 k.p.c. normuję powagę rzeczy osądzonej prawomocnego

wyroku i postanowienia orzekającego co do istoty sprawy, której zaistnienie

w sprawie powoduje odrzucenie pozwu na podstawie art. 199 § 1 pkt 2 k.p.c.

(w wypadku pierwotnego zaistnienia tej przesłanki) bądź umorzenie postępowania

na podstawie art. 355 § 1 k.p.c. (w wypadku następczego zaistnienia wspomnianej

przesłanki). Nie ulega zatem wątpliwości, że ze względu na przedmiot regulacji

zawartej w art. 366 k.p.c. nie mogło dojść do jego naruszenia w sposób wskazany

przez skarżącą. W art. 365 § 1 k.p.c. została natomiast unormowana moc wiążąca

prawomocnego wyroku, która zgodnie z dominującym orzecznictwem Sądu

Najwyższego ogranicza się tylko do rozstrzygnięcia zawartego w sentencji wyroku

i nie obejmuje jego motywów (por. wyroki Sądu Najwyższego z dnia 4 marca

2009 r., IV CSK 441/08 i z dnia 22 czerwca 2010 r., IV CSK 359/09, niepubl.).

Nic nie wskazuje – wbrew stanowisku skarżącej – że przepis ten znalazł

zastosowanie w sprawie. Sąd odwoławczy ani nie przytoczył go, ani też nie powołał

się na uregulowaną w nim moc wiążąca prawomocnego orzeczenia. Skarżąca nie

mogła zatem skutecznie podnieść zarzutu naruszenia przepisu prawa, który nie był

stosowany w sprawie.

Chybiony jest także zarzut naruszenie art. 316 § 1 w związku z art. 13 § 2

k.p.c. zmierzający do podważenia prawidłowości ustalenia składu podlegającego

podziałowi majątku wspólnego. W postępowaniu o podział majątku wspólnego sąd

z urzędu ustala skład i wartość

objętego podziałem majątku. Dlatego jest on

zobowiązany, w celu prawidłowego ustalenia składu i wartości podlegającego

podziałowi majątku wspólnego, ustalać wszystkie okoliczności niezbędne do

osiągnięcia tego rezultatu. Ten obowiązek sądu wynika z

art. 684 w związku

z art.567 § 3 k.p.c. Skuteczne zakwestionowanie prawidłowości ustalenia składu

podlegającego podziałowi majątku wspólnego wymagało zatem podniesienia

zarzutu naruszenia tego przepisu. Tymczasem skarga kasacyjna nie zawiera

takiego zarzutu.

Skarga kasacyjna – co wynika wyraźnie z jej punktu dotyczącego

przytoczenia postaw kasacyjnych i powołanych w nim przepisów prawa – została

oparte tylko na drugiej podstawie kasacyjnej. W ramach tej podstawy skarżąca

poniosła także zarzut naruszenia art. 229 § 1 pr. spół.. Przytoczony przepis jest

niewątpliwie przepisem prawa materialnego i skuteczne podniesienie zarzutu jego

naruszenia wymagało oparcia skargi kasacyjnej także na pierwszej podstawie

kasacyjnej. Zawarty w uzasadnieniu podstawy kasacyjnej przewidzianej w art. 398 3

§ 1 pkt 2 k.p.c. zarzut naruszenia konkretnego przepisu prawa materialnego – jak

wyjaśniono w orzecznictwie Sądu Najwyższego (por. wyrok Sądu Najwyższego

z dnia 26 marca 1997 r., II CKN 50/97; OSNC 1997, nr 9, poz. 127) – nie może

oznaczać, że skarga kasacyjna została

także oparta na podstawie kasacyjnej

przewidzianej w art. 3983 § 1 pkt. 1 k.p.c. W konsekwencji zarzut naruszenia art.

229 § 1 pr. spół. – ze względu na związanie Sądu kasacyjnego granicami podstaw

(art. 39813 § 1 k.p.c.) – uchyla się spod kontroli kasacyjnej.

Z przedstawionych powodów Sąd Najwyższy orzekł, jak w sentencji

postanowienia (art. 39814 k.p.c.).

db