I CSK 144/09 · Sąd Najwyższy

Sygn. akt I CSK 144/09

POSTANOWIENIE

Dnia 2 grudnia 2009 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Tadeusz Wiśniewski (przewodniczący)

SSN Teresa Bielska-Sobkowicz

SSN Stanisław Dąbrowski (sprawozdawca)

w sprawie z wniosku M.R.

przy uczestnictwie M.R., K.Ł., B.Ł., J.K., J.B., M.B., W.B., R.R. i Gminy K.

o ustanowienie służebności drogi koniecznej,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym

w Izbie Cywilnej w dniu 2 grudnia 2009 r.,

skargi kasacyjnej uczestników J.K., J.B., M.B. i W.B.

od postanowienia Sądu Okręgowego w W.

z dnia 10 kwietnia 2008 r., sygn. akt [...],

oddala skargę kasacyjną, zasądza od uczestników: J.K., J.B.,

M.B.

i W.B.

wnioskodawcy

kasacyjnego.

(sto

tytułem

dwadzieścia)

zwrotu

złotych

kosztów

na

rzecz

postępowania

Uzasadnienie

Sąd Rejonowy w W. postanowieniem z dnia 14 lipca 2006 r. w sprawie z

wniosku M.R. ustanowił służebność drogi koniecznej na nieruchomości stanowiącej

działkę Nr 49 będącej własnością K. i B. małżonków Ł. oraz na nieruchomości

stanowiącej działkę Nr 50 będącej współwłasnością M. i W. małżonków B. oraz J.B.

i jej męża Jarosława K. – na całej powierzchni tych działek na rzecz

każdoczesnego właściciela nieruchomości stanowiącej działkę Nr 4 w K. Ponadto

orzekł o wynagrodzeniu za ustanowienie służebności i o kosztach postępowania.

Sąd Rejonowy poczynił następujące ustalenia faktyczne. Od chwili nabycia

przez wnioskodawcę i jego małżonkę M.R. działki Nr 4 w 1983 r. dojazd do niej, jak

również do działek Nr 1 i 3, na których mieszkają uczestnicy prowadził ciągiem

komunikacyjnym przez działki 48., 49 i 50, a wnioskodawca nabył działkę 48 w celu

partycypowania w 1/3 w tym ciągu komunikacyjnym. Wszyscy właściciele działek

przylegających do tego ciągu komunikacyjnego, tj. wnioskodawca, jego żona i

pozostali uczestnicy postępowania korzystali z przechodu i przejazdu tym ciągiem.

Poczynili też nakłady finansowe celem polepszenia jakości tej drogi (kupno drenów,

zasypanie rowu melioracyjnego, podwyższenie terenu, utwardzenie przejazdu).

Działki 48, 49 i 50 są uzbrojone w media, telefon, studzienki melioracyjne na wody

burzowe, gazociąg. Wszystkie powyższe działki faktycznie nie są użytkowane na

inny cel niż droga. Właściciele działek przylegających do ciągu mają bramy

wjazdowe i zbiorniki szamba od strony tego ciągu komunikacyjnego na którym

projektowana była droga gminna nazwana ul. K. Obecny plan zagospodarowania

przestrzennego nie przewiduje przebiegu ulicy na powyższym ciągu. Do ostrego

konfliktu doszło w 2003 r., kiedy to właściciele działki 49 postawili na granicy z

działką 48 bramę z furtką uniemożliwiając wnioskodawcy i jego małżonce przejście

i przejazd przez ciąg K. do swojej posesji na działce Nr 4.

Istnieje przejazd do działki Nr 4 od strony ulicy B. Przejazd ten jest wąski (3,78 m),

co znacznie utrudnia bądź uniemożliwia dojazd samochodów ciężarowych (straż

pożarna, wóz asenizacyjny), jest nieutwardzony. W ocenie Sądu, przejazd te nie

jest odpowiedni. Inny dojazd do nieruchomości Nr 4 byłby możliwy działką Nr 7

przylegającą całą szerokością do działki 48, ale wymagałoby to wycięcia dwóch

choinek i podwyższenia linii telefonicznej. Zdaniem Sądu Rejonowego, skoro

uczestnicy jako właściciele działek 49 i 50 wnieśli odrębny wniosek o ustanowienie

drogi koniecznej na działce 48 stanowiącej własność wnioskodawcy w tej sprawie,

to w istocie wyrażają zgodę, aby przez działki 48, 49 i 50 przebiegała droga.

Apelacje uczestników postępowania od powyższego orzeczenia Sąd

Okręgowy w W. oddalił postanowieniem z dnia 10 kwietnia 2008 r.

Sąd Okręgowy uznał, że postanowienie Sądu pierwszej instancji jest trafne

i zapadło po rozważeniu wszystkich przesłanek określonych w art. 145 k.c.

i analizie zasad współżycia społecznego w świetle doświadczenia życiowego.

Podstawową przesłanką ustanowienia drogi koniecznej jest brak odpowiedniego

dostępu do drogi publicznej, przy czym chodzi nie tylko o sytuację całkowitego

braku dostępu, ale także o taką, gdy nieruchomość ma wprawdzie dostęp do drogi,

ale nieodpowiedni z punktu widzenia zgodnego z przeznaczeniem korzystania z tej

nieruchomości. Nadto wskazał Sąd Okręgowy, że ustanowienie drogi koniecznej na

działkach 48, 49 i 50 pozostaje bez żadnego wpływy na dotychczasowy stan

zagospodarowania i użytkowania wszystkich tych działek, które od dziesiątków lat

użytkowane były jako droga.

Od postanowienia Sądu Okręgowego skargę kasacyjną wnieśli uczestnicy

M. i W.B., J.K. i J.B. Skarżący zarzucili naruszenie przepisów postępowania, które

mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy, a mianowicie art. 385 k.p.c. w zw. z art.

321 k.p.c., polegające na uznaniu ich apelacji za bezzasadną, pomimo że Sąd

pierwszej instancji orzekł poza zgłoszone żądanie wniosku, tj. ustalenie służebności

drogi koniecznej na rzecz M. i M. małż. R., poprzez ustanowienie służebności na

rzecz każdoczesnego właściciela nieruchomości władnącej, art. 383 k.p.c.

polegające na uznaniu, iż w toku postępowania apelacyjnego może dojść do

rozszerzenia i zmiany treści żądania poprzez przyjęcie, za stanowiskiem

wyrażonym przez pełnomocnika wnioskodawcy w odpowiedzi na apelację, iż

dorozumianą wolą wnioskodawców było ustanowienie służebności na rzecz

każdoczesnego właściciela działki władnącej.

Skarżący podnieśli także zarzut naruszenia prawa materialnego: a) art. 145 §.k.c.

poprzez jego błędną wykładnię i niewłaściwe zastosowanie, wskutek uznania, iż

odpowiedni dostęp do drogi publicznej, oznacza dostęp lepszy od już istniejącego

dojazdu, bez jednoczesnego wykluczenia modernizacji dostępu istniejącego

dojazdu, a tym samym błędną wykładnię pojęcia „droga konieczna”, art. 145 § 1

w związku z art. 285 § 2 k.c. poprzez jego błędną wykładnię i niewłaściwe

zastosowanie, wskutek uznania, iż zwiększenie użyteczności nieruchomości

władnącej polega na umożliwieniu dostępu do nieruchomości ciężkim pojazdom

ponadnormatywnym typu strażacki wóz bojowy, tj. na wypadek zdarzenia

przyszłego losowego, art. 145 § 1 k.c. w związku z art. 285 § 1 k.c. poprzez jego

błędną wykładnię i niewłaściwe zastosowanie wyrażające się w uznaniu, iż treścią

służebności

gruntowej

może

być

także

dostęp

dla

służb

porządkowych

i bezpieczeństwa publicznego, pomimo iż służby te dysponują regulacjami

prawnymi oraz sprzętem i urządzeniami niezbędnymi do podjęcia szybkiej

interwencji przeciwdziałającej zagrożeniu życia, zdrowia i mienia właścicieli

nieruchomości władnącej nawet z naruszeniem praw innych osób (stan wyższej

konieczności), art. 145 § 2 k.c. poprzez błędną jego wykładnię, polegającą na

uznaniu, iż ustanowienie drogi koniecznej na całej powierzchni działki obciążonej

wypełnia dyspozycję tego przepisu w zakresie wytyczenia szlaku z najmniejszym

obciążeniem gruntów przez które ma on prowadzić, art. 145 § k.c. w związku

z art. 287 k.c. polegające na błędnej wykładni tych przepisów w zakresie ustalenia

interesu

społeczno-gospodarczego

i

zasad

współżycia

społecznego

z uwzględnieniem miejscowych zwyczajów, wyrażającej się w pominięciu faktu

bliskiego pokrewieństwa między właścicielami działki władnącej oraz działki

sąsiedniej Nr 17, należącej do R.R., syna właścicieli działki władnącej, przy

jednoczesnym ustaleniu przez Sąd, że przejazd i przechód tą nieruchomością jest

możliwy po wycięciu dwóch choinek i podciągnięciu linii telefonicznej.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Skarga kasacyjna nie jest zasadna. Jeżeli chodzi o zarzut naruszenia

przepisów postępowania, to trzeba zauważyć, że Sąd drugiej instancji nie przyjął

dopuszczalności

orzekania

i dopuszczalności

ponad

rozszerzenia

żądanie

żądania

przez

w

Sąd

pierwszej

postępowaniu

instancji

apelacyjnym.

Przytoczone w skardze kasacyjnej stanowisko pełnomocnika wnioskodawcy

wyrażone w odpowiedzi na apelację nie było rozszerzeniem wniosku, lecz polemiką

z poglądem, że Sąd Rejonowy orzekł ponad żądanie. Z pewnością, wniosek został

sformułowany nieprecyzyjnie. Jednakże linia obrony uczestników postępowania

przyjęta od początku tego postępowania nie pozostawia wątpliwości, że należycie

zrozumieli treść żądania wniosku, jako żądania o ustanowienie służebności

gruntowej drogi koniecznej przez działki Nr 49 i 50. Uchylenie przez Sąd Okręgowy

orzeczenia Sądu pierwszej instancji dlatego tylko, że wniosek został nieprecyzyjnie

sformułowany byłoby przejawem

nieuzasadnionego formalizmu

i wypaczało

zasadę wyrażaną w art. 321 § 1 k.p.c. Trudno więc uznać zarzut naruszenia przez

Sąd Okręgowy art. 385 k.p.c. w zw. z art. 321 k.p.c. i art. 383 k.p.c. za

usprawiedliwiony.

Stosownie do art. 145 § 1 k.c. roszczenie o ustanowienie służebności drogi

koniecznej przysługuje, jeżeli nieruchomość nie ma odpowiedniego dostępu do

drogi publicznej. Nieruchomość wnioskodawcy ma dostęp do drogi publicznej, ale

w ocenie Sądów obu instancji nie jest on odpowiedni, gdyż jest za wąski

i nieutwardzony. Ustalenie czy dostęp jest odpowiedni często nastręcza trudności.

Nie da się określić ogólnych reguł, jest to kwestia stanu faktycznego, który bywa

bardzo różny. Skarżący polemizuje z oceną Sądów, że istniejący dostęp do drogi

publicznej jest nieodpowiedni, wskazując, że niemożność przejazdu samochodu

straży pożarnej nie czyni tego dostępu nieodpowiednim oraz, że wnioskodawca

przede wszystkim powinien zmodernizować dostęp do drogi publicznej, który jego

nieruchomość ma. Zapewne nie można skarżącym odmówić racji w tym, że do

przejazdu straży pożarnej w razie wypadku losowego nie jest potrzebne

ustanowienie służebności drogi koniecznej, gdyż i bez tego straż pożarna w stanie

wyższej konieczności będzie mogła korzystać z drogi. Jednakże z ustaleń

faktycznych Sądów meriti wynika także, że istniejący dostęp nieruchomości do

drogi publicznej jest zbyt wąski, aby korzystać z nieruchomości zgodnie z jej

przeznaczeniem, chociażby nie ma możliwości przejazdu samochodu dla

opróżnienia szamba.

Zgodzić się można ze skarżącymi, że jeżeli dostęp nieruchomości do drogi

publicznej nie jest odpowiedni, właściciel tej nieruchomości powinien ten dostęp

zmodernizować, aby uczynić odpowiednim, dopiero w razie niemożliwości lub

nadmiernych trudności w modernizacji istniejącego dostępu w grę wchodzi

ustanowienie drogi koniecznej.

Należy jednak mieć na uwadze szczególne okoliczności niniejszej sprawy.

Otóż, właściciele trzech nieruchomości, to jest wnioskodawca i uczestnicy przed

laty przeznaczyli trzy działki, każdy z właścicieli po jednej działce, na drogę

dojazdową do swoich nieruchomości. Urządzili tę drogę, utwardzając ją i wykonując

urządzenia melioracyjne, odpowiednio do usytuowania drogi wybudowali bramy

wjazdowe do swoich nieruchomości i zbiornika i szamba. Uczestnicy nadal

zamierzają trzy działki, łącznie z działką wnioskodawcy, użytkować jako drogę,

chcą tylko z użytkowania wyłączyć wnioskodawcę. W tym celu

o sądowne uzyskanie

postarali się

służebności drogi koniecznej na swoją rzecz na działce

wnioskodawcy, jemu zaś zakazali przejazdu po swoich działkach. W tych

szczególnych okolicznościach sprawy Sąd drugiej instancji władny był uznać

orzeczenie Sądu Rejonowego za trafne i zgodne z art. 145 § 1 i 2 k.c.

Stosownie do art. 145 § 2 k.c. przeprowadzenie drogi koniecznej powinno

nastąpić z uwzględnieniem potrzeb nieruchomości nie mającej dostępu do drogi

publicznej oraz z najmniejszym obciążeniem gruntów, przez które droga ma

prowadzić. Wymogom tym odpowiada ustanowienie drogi koniecznej w pasie

gruntu od lat już wyłącznie wykorzystywanym jako droga. Z punktu widzenia

gospodarczego absurdalne byłoby urządzenie kolejnej drogi na nieruchomości syna

wnioskodawcy. Nie ma podstawy prawnej pogląd wyrażony w skardze kasacyjnej,

że droga konieczna w pierwszym rzędzie powinna być ustanowiona na

nieruchomościach osób spokrewnionych z właścicielem nieruchomości, która nie

ma dostępu do drogi publicznej. W myśl art. 145 § 2 k.c. tylko w przypadku, gdy

potrzeba ustanowienia drogi jest następstwem czynności prawnej, należy, o ile to

jest możliwe, przeprowadzić drogę przez grunty, które były przedmiotem tej

czynności prawnej. Ta sytuacja nie dotyczy nieruchomości wnioskodawcy

i nieruchomości jego syna R.R., więc zarzut naruszenia art. 145 § 1 i 2 k.c. w

związku z art. 287 k.p.c. przez zaniechanie ustanowienia drogi koniecznej na

nieruchomości R.R. nie jest zasadny.

Zarzut naruszenia art. 145 § 2 k.c. przez ustanowienie drogi koniecznej na

całej powierzchni działki obciążanej także należy uznać za chybiony, gdyż

ze zgodnych ustaleń Sądów obu instancji wynika, że cała działka obciążona

służebnością od wielu lat jest urządzona jako droga i wyłącznie wykorzystywana

w charakterze drogi.

Z powyższych względów na mocy art. 39814 w zw. z art. 13 § 2 k.p.c. Sąd

Najwyższy orzekł jak w sentencji postanowienia.