I CSK 141/06 · Sąd Najwyższy

Sygn. akt I CSK 141/06

POSTANOWIENIE

Dnia 19 lipca 2006 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Tadeusz Wiśniewski (przewodniczący, sprawozdawca)

SSN Maria Grzelka

SSN Krzysztof Pietrzykowski

w sprawie z wniosku Zakładów Mięsnych "P." S.A. w O.

przy uczestnictwie […]

o wykreślenie dożywotniej służebności osobistej z działu III,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej

w dniu 19 lipca 2006 r.,

skargi kasacyjnej wnioskodawcy od postanowienia Sądu Okręgowego w O.

z dnia 31 października 2005 r.,

oddala skargę kasacyjną.

Uzasadnienie

Sąd Rejonowy w W. prowadzi księgę wieczystą nr […] dla nieruchomości

położonej w W., oznaczonej jako działka nr 61 o pow. 0,1170 ha, gdzie jako

właściciel nieruchomości wpisany jest Skarb Państwa.

W dniu 23 lipca 2001 r. M. i M. K. małżonkowie K. zawarli umowę

przeniesienia przysługującego im prawa użytkowania wieczystego opisanej

nieruchomości na rzecz „I.” sp. z o.o. w N. Umową z dnia 31 sierpnia 2001 r. spółka

ta ustanowiła na rzecz małżonków K. nieodpłatną dożywotnią służebność osobistą

polegającą na korzystaniu z całego budynku mieszkalnego wraz z prawem

korzystania z całej działki. W dniu 27 września 2001 r. służebność ta wpisana

została w dziale III księgi wieczystej. Umową z dnia 24 lipca 2002 r. „I.” sp. z o.o.

przeniosła prawo użytkowania wieczystego na rzecz „V.” sp. z o.o. w W. W dniu

8 sierpnia 2002 r. nabywca wpisany został w księdze wieczystej jako użytkownik

wieczysty.

Postanowieniem z dnia 20 listopada 2003 r. wydanym w toku postępowania

egzekucyjnego Sąd Rejonowy w W. przysądził na rzecz wierzyciela Zakładów

Mięsnych „O.” S.A. prawo wieczystego użytkowania nieruchomości i własność

budynków objętych księgą wieczystą nr […]. Plan podziału sumy uzyskanej z

egzekucji nie został sporządzony.

W dniu 18 marca 2005 r. referendarz sądowy w Sądzie Rejonowym w W.

wpisał na wniosek Zakładów Mięsnych w księdze wieczystej w dziale II tę spółkę

jako użytkownika wieczystego i właściciela budynków, w dziale III wykreślił

służebność na rzecz małżonków K., a w dziale IV wykreślił hipoteki na rzecz

Banku Spółdzielczego w W. i Banku Spółdzielczego w W. Na skutek skargi

małżonków K. na orzeczenie referendarza sądowego Sąd Rejonowy w W.

postanowieniem z dnia 25 lipca 2005 r. uchylił zaskarżony wpis w części

dotyczącej wykreślenia w dziale III księgi wieczystej służebności na rzecz

małżonków K. i w tym zakresie wniosek oddalił.

Postanowieniem z dnia 31 października 2005 r. Sąd Okręgowy w O. oddalił

apelację wnioskodawcy, przyjmując, że brak planu podziału stanowi przeszkodę do

wykreślenia służebności. Sąd drugiej instancji uznał ponadto, że rozporządzenie

przez małżonków K. prawem użytkowania wieczystego po zajęciu tego prawa przez

komornika i ustanowienie na ich rzecz służebności były skuteczne.

W skardze kasacyjnej skarżący zarzucił w ramach pierwszej podstawy

kasacyjnej naruszenie art. 1023 § 1 w zw. z art. 1003 § 1 k.p.c. i art. 31 ust. 2

ustawy z dnia 6 lipca 1982 r. o księgach wieczystych i hipotece przez odmowę

wykreślenia dożywotniej służebności osobistej korzystania z całej nieruchomości

przez małżonków K. w sytuacji bezskuteczności ustanowienia tego prawa i braku

podstaw

do

sporządzenia

planu

podziału

wobec

jednego

wierzyciela

egzekwującego. W ramach drugiej podstawy kasacyjnej skarżący zarzucił ponadto

naruszenie art. 6268 § 2 w zw. z art. 316 § 1 i 233 k.p.c. oraz art. 328 § 2 i 13 § 2

k.p.c. przez niedostateczne zbadanie treści księgi wieczystej, a w szczególności

wzmianek o wszczęciu egzekucji z nieruchomości, terminów zbycia nieruchomości

i ustanowienia służebności i nierozważenie tych okoliczności na gruncie art. 930

k.p.c. oraz nieodniesienie się do stanowiska sądu egzekucyjnego, że plan podziału

nie zostanie sporządzony.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Skarżący podniósł w pierwszej kolejności, że służebność na rzecz

małżonków K. podlega wykreśleniu, gdyż w istocie nie powstała ona, a to ze

względu na nieważność umowy o jej ustanowieniu. Zarzuty oparte na tym

założeniu, sformułowane w ramach obu podstaw kasacyjnych, nie zasługują

na uwzględnienie.

W myśl art. 6268 § 6 k.p.c., w postępowaniu wieczystoksięgowym wpis

w księdze wieczystej jest orzeczeniem. Po uprawomocnieniu się wpis wiąże

zatem, zgodnie z art. 365 § 1 k.p.c., nie tylko strony i sąd, który je wydał, lecz

również inne sądy oraz inne organy państwowe i organy administracji publicznej,

a w wypadkach w ustawie przewidzianych także inne osoby. Nie ulega wątpliwości,

że wpis taki wiąże również sąd wieczystoksięgowy. Kwestionowanie prawidłowości

dokonania prawomocnego wpisu jest zatem generalnie niedopuszczalne w innych

postępowaniach, w tym postępowaniach wieczystoksięgowych (por. wyrok Sądu

Najwyższego z dnia 22 maja 1998 r., II CKN 793/97, OSNC 1999, nr 1, poz. 11).

Ustawodawca przewidział dwa wyjątki od tej zasady. Prawomocny wpis może być

zaskarżony skargą kasacyjną wniesioną od orzeczenia sądu wieczystoksięgowego

drugiej instancji wydanego w sprawie, w której dokonano wpisu. Ponadto, jeżeli

wpis

spowodował

niezgodność

między

stanem

prawnym

nieruchomości

ujawnionym w księdze wieczystej a rzeczywistym stanem prawnym podmioty

określone w art. 10 ustawy o księgach wieczystych i hipotece mogą wytoczyć

powództwo określone w tym przepisie. Podkreślić należy, że także niemożność

wykreślenia służebności w ramach niniejszego postępowania nie wyklucza

możliwości wystąpienia z powództwem o usunięcie niezgodności między stanem

prawnym nieruchomości ujawnionym w księdze wieczystej a rzeczywistym

stanem prawnym.

W

żadnym

jednak

razie

nie

jest

dopuszczalne

kwestionowanie

prawidłowości prawomocnego wpisu w postępowaniu wywołanym wnioskiem o jego

wykreślenie. W konsekwencji, zarzut skarżącego nieuwzględnienia przez Sąd

drugiej instancji bezskuteczności wpisu służebności na rzecz małżonków

Kosarzeckich nie znajduje uzasadnienia.

Skarżący jako podstawę wykreślenia tej służebności wskazał ponadto jej

wygaśnięcie wskutek przysądzenia prawa użytkowania wieczystego przedmiotowej

nieruchomości. Zarzucił następnie Sądowi drugiej instancji – jak można wywodzić

z niejasno sformułowanych podstaw skargi – błędną wykładnię m.in. art. 1003 § 1

k.p.c. polegającą na przyjęciu, że do wykreślenia służebności osobistej konieczne

jest złożenie przez wnioskodawcę planu podziału sumy uzyskanej z egzekucji

z nieruchomości (prawa użytkowania wieczystego) również wówczas, gdy plan taki

nie został sporządzony. Zarzut ten także okazał się bezzasadny.

W

pierwszej

się postanowienia

o

kolejności

należy

przysądzeniu

wskazać,

własności

że

wydanego

uprawomocnienie

w

postępowaniu

egzekucyjnym skutkuje co do zasady wygaśnięciem wszelkich praw i skutków

ujawnienia praw i roszczeń osobistych ciążących na nieruchomości, a na ich

miejsce powstaje prawo do zaspokojenia z ceny nabycia z pierwszeństwem

przewidzianym w przepisach o podziale ceny uzyskanej z egzekucji (art. 1000 § 1

k.p.c.). Od wskazanej zasady przewidziano jednak liczne wyjątki, polegające na

pozostaniu w mocy określonych praw (art. 1000 § 2 i 3 oraz 1001 k.p.c.). Do praw,

które wygasają albo – przy spełnieniu określonych przesłanek – pozostają w mocy,

należą m.in. służebności osobiste.

Należy podkreślić, że wygaśnięcie służebności jako materialnoprawny skutek

uprawomocnienia

się

postanowienia

o

przysądzeniu

prawa

użytkowania

wieczystego nie jest wystarczającą przesłanką do wykreślenia takiej służebności

z księgi

wieczystej. Ze

względu na kognicję sądu wieczystoksięgowego,

ograniczoną w art. 6268 § 2 k.p.c. do badania jedynie treści i formy wniosku,

dołączonych do wniosku dokumentów oraz treści księgi wieczystej, zdarzenie

powodujące ustanie prawa podlegającego wykreśleniu musi być potwierdzone

odpowiednim dokumentem. Dokumenty mogące stanowić podstawę wykreślenia

prawa wygasłego wskutek uprawomocnienia się postanowienia o przysądzeniu

własności

(prawa

użytkowania

wieczystego)

nieruchomości

wydanego

w postępowaniu egzekucyjnym określa art. 1003 § 1 k.p.c. Zgodnie z dyspozycją

tego przepisu, dokumentami takimi są prawomocne postanowienie o przysądzeniu

własności wraz z planem podziału sumy uzyskanej z egzekucji. Użycie

w analizowanym przepisie sformułowania „wraz z planem podziału sumy uzyskanej

z egzekucji” oznacza, że wskazane dokumenty muszą być złożone łącznie. Tylko

wówczas

mogą

stanowić

podstawę

wykreślenia

wygasłych

praw.

Brak któregokolwiek z nich uniemożliwia uwzględnienia wniosku o wykreślenie

wygasłego prawa (tak też Sąd Najwyższy w niepublikowanych postanowieniach

z dnia 4 lutego 2004 r., I CK 543/03, oraz z dnia 7 maja 2004 r., III CK 309/03).

Mimo

wszystko

rozważenia

wymaga

także

możliwość

wykreślenia

wygasłego prawa w sytuacji, w której plan podziału w ogóle nie został sporządzony.

W związku z tak ujętym zagadnieniem należy przede wszystkim podkreślić,

że sporządzenie planu podziału sumy uzyskanej z egzekucji z nieruchomości jest

obligatoryjne w każdym przypadku. Przemawia za tym redakcja przepisów art. 1023

§ 1 i 1035 k.p.c., które nie przewidują żadnych wyjątków od obowiązku

sporządzenia planu podziału. Nie bez znaczenia jest i to, że funkcje planu podziału

w egzekucji z nieruchomości nie ograniczają się jedynie do dokonania podziału

sumy uzyskanej z egzekucji pomiędzy wierzycieli. Plan podziału jest bowiem

jednocześnie deklaratywnym orzeczeniem stwierdzającym wygaśnięcie wskutek

przysądzenia własności praw ujawnionych przez wpis w księdze wieczystej lub

złożenie dokumentów do zbioru (art. 1026 § 1 pkt 5 k.p.c.). W konsekwencji,

za nieuzasadnione należy uznać zaniechanie sądu egzekucyjnego sporządzenia

planu podziału sumy uzyskanej z egzekucji przedmiotowego prawa użytkowania

wieczystego ze względu na występowanie tylko jednego wierzyciela. Niemniej

jednak, zaniechanie sądu egzekucyjnego w tym zakresie nie może wpływać na

dyspozycję art. 1003 § 1 k.p.c. i modyfikować określonej w tym przepisie podstawy

wpisu do księgi wieczystej. Tym samym, za trafne należy uznać stanowisko Sądu

drugiej instancji, że brak planu podziału stanowił przeszkodę do wykreślenia

służebności z księgi wieczystej.

Z podanych względów, na podstawie art. 398 14 w zw. z 13 § 2 k.p.c., Sąd

Najwyższy oddalił skargę kasacyjną jako pozbawioną uzasadnionych podstaw.

jz