I CSK 140/09 · Sąd Najwyższy

Postanowienie z dnia 2 grudnia 2009 r., I CSK 140/09

W razie naruszenia prawa osoby trzeciej, brak zgody Sejmu na

pociągnięcie posła do cywilnej odpowiedzialności sądowej w sprawie

wchodzącej w zakres sprawowania mandatu stanowi przeszkodę procesową

skutkującą odrzuceniem pozwu.

Sędzia SN Tadeusz Wiśniewski (przewodniczący, sprawozdawca)

Sędzia SN Teresa Bielska-Sobkowicz

Sędzia SN Stanisław Dąbrowski

Sąd Najwyższy w sprawie z powództwa "A." S.A. w W. przeciwko Antoniemu

M. o ochronę dóbr osobistych, po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie

Cywilnej w dniu 2 grudnia 2009 r. skargi kasacyjnej strony powodowej od

postanowienia Sądu Apelacyjnego w Warszawie z dnia 30 września 2008 r.

oddalił skargę kasacyjną.

Uzasadnienie

Zaskarżonym postanowieniem Sąd Apelacyjny oddalił zażalenie strony

powodowej na wydane – na podstawie art. 199 § 1 pkt 1 k.p.c. – postanowienie

Sądu pierwszej instancji o odrzuceniu pozwu. Strona powodowa, powołując się na

naruszenie jej dóbr osobistych, wnosiła o zobowiązanie pozwanego do złożenia

publicznego oświadczenia o określonej w pozwie treści w związku z konferencją

prasową przeprowadzoną w K. w dniu 24 marca 2005 r., opublikowania tego

oświadczenia w odpowiedniej postaci na pierwszej stronie redakcyjnej dzienników

"G.W." i "R." oraz wpłacenia na wskazany w pozwie cel społeczny kwoty 50 000 zł

tytułem zadośćuczynienia.

Z uzasadnienia zaskarżonego postanowienia wynika, że Sąd Apelacyjny

podzielił stanowisko Sądu pierwszej instancji, iż będąca podstawą sporu między

stronami wypowiedź pozwanego podczas konferencji prasowej miała bezpośredni

związek z wykonywaniem przez niego mandatu posła na Sejm Rzeczypospolitej

Polskiej. Zgodnie zaś z art. 6 ust. 1 ustawy z dnia 9 maja 1996 r. o wykonywaniu

mandatu posła i senatora (jedn. tekst: Dz.U. z 2003 r. Nr 221, poz. 2199 ze zm. –

dalej "ustawa z dnia 9 maja 1996 r."), za działalność wchodzącą w zakres

sprawowania mandatu poseł odpowiada tylko przed Sejmem. Wobec więc

niedopuszczalności drogi sądowej pozew podlegał odrzuceniu.

W skardze kasacyjnej strona powodowa powołała się na obie podstawy

kasacyjne przewidziane w art. 3983 § 1 k.p.c. i wniosła o uchylenie zaskarżonego

postanowienia albo o jego uchylenie wraz z postanowieniem Sądu pierwszej

instancji. W ramach pierwszej podstawy zarzuciła naruszenie art. 32, 45, 47, 105

ust. 1 Konstytucji oraz art. 6 ust. 1 i 2 i art. 6a ustawy z dnia 9 maja 1996 r., a w

ramach drugiej naruszenie art. 199 § 1 pkt 1, art. 233 § 1 w związku z art. 382 i 391

§ 1, art. 328 § 2 w związku z art. 391 § 1 oraz art. 386 § 6 k.p.c.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje: (...)

Kwestią pierwszoplanową jest ocena trafności zarzutu strony powodowej, że

zaskarżone postanowienie zostało wydane z naruszeniem art. 199 § 1 pkt 1 k.p.c.,

gdyż Sądy obu instancji błędnie uznały niedopuszczalność drogi sądowej w sprawie

z powództwa skarżącej o ochronę jej dóbr osobistych. Zarzut ten – o charakterze

procesowym – jest ściśle związany ze zgłoszonymi w skardze kasacyjnej zarzutami

naruszenia prawa materialnego, w szczególności z zarzutami dotyczącymi

naruszenia art. 105 ust. 1 Konstytucji, art. 6 ust. 1 i 2 oraz art. 6a ustawy z dnia 9

maja 1996 r. Zgodnie z art. 105 ust. 1 Konstytucji, poseł nie może być pociągnięty

do odpowiedzialności za swoją działalność wchodzącą w zakres sprawowania

mandatu poselskiego ani w czasie jego trwania, ani po jego wygaśnięciu. Za taką

działalność poseł odpowiada wyłącznie przed Sejmem, a w przypadku naruszenia

praw osób trzecich może być pociągnięty do odpowiedzialności sądowej tylko za

zgodą Sejmu. Przytoczoną regulację konstytucyjną instytucji immunitetu

materialnego i formalnego posła należy rozpatrywać łącznie z art. 6 ust. 1 i 2 oraz

art. 6a ustawy z dnia 9 maja 1996 r., które zawierają ustawową definicję zakresu

działalności posła, wchodzącą w zakres sprawowania mandatu poselskiego. Z art. 6

tej ustawy wynika, że poseł, a także senator, co jednak w okolicznościach sprawy

nie ma znaczenia, nie może być pociągnięty do odpowiedzialności za swoją

działalność wchodzącą w zakres sprawowania mandatu ani w czasie jego trwania,

ani po jego wygaśnięciu, z zastrzeżeniem art. 6a. Za taką działalność poseł

odpowiada tylko przed Sejmem. Wskazana działalność obejmuje zgłaszanie

wniosków, wystąpienia lub głosowania na posiedzeniach Sejmu lub Zgromadzenia

Narodowego oraz ich organów, na posiedzeniach klubów, kół i zespołów

poselskich, senackich lub parlamentarnych, a także inną działalność związaną

nieodłącznie ze sprawowaniem mandatu. Według art. 6a ustawy z dnia 9 maja 1996

r., poseł, który, podejmując działania wchodzące w zakres sprawowania mandatu,

narusza prawa osób trzecich, może być pociągnięty do odpowiedzialności sądowej

tylko za zgodą Sejmu lub Senatu.

W ustawie o wykonywaniu mandatu posła i senatora zakres działalności

wchodzącej w zakres sprawowania mandatu poselskiego zdefiniowano szeroko,

przy czym przejawy tej działalności mogą mieć miejsce także poza parlamentem.

Katalog rodzajów tej działalności nie jest zamknięty, gdyż obejmuje „także inną

działalność związaną nieodłącznie ze sprawowaniem mandatu”. W realiach

procesowych sprawy, w której została wniesiona rozpoznawana skarga kasacyjna,

należy przyjąć, że wypowiedź pozwanego podczas konferencji prasowej była ściśle

związana ze sprawowaniem mandatu poselskiego.

Z drugiej strony, biorąc za punkt wyjścia obowiązującą regulację immunitetu

parlamentarnego, w tym regulację konstytucyjną, niewątpliwie należy się zgodzić z

zarzutem, że w wypadku naruszenia praw osób trzecich nie wchodzi w rachubę

immunitet materialny, a zatem ochrona przed jakąkolwiek odpowiedzialnością

sądową na zasadach ogólnych. W razie naruszenia praw osób trzecich nie

funkcjonuje, jak trafnie spostrzeżono w literaturze, odpowiedzialność posła przed

Sejmem, lecz dopuszczalna jest ogólna odpowiedzialność sądowa – również

cywilnoprawna – z tym że pociągnięcie do tej odpowiedzialności jest możliwe

wyłącznie po uzyskaniu zgody Sejmu. Oznacza to, że stanowisko Sądu

Apelacyjnego w omawianym względzie było błędne.

Skarga kasacyjna nie zasługiwała jednak na uwzględnienie, gdyż zaskarżone

postanowienie, mimo błędnego uzasadnienia, ostatecznie odpowiada prawu (art.

39814 k.p.c.). Decyduje o tym regulacja zawarta w art. 7b ustawy z dnia 9 maja 1996

r., z którego wynika, że wniosek o wyrażenie zgody na pociągnięcie posła lub

senatora do odpowiedzialności karnej w sprawie o przestępstwo ścigane z

oskarżenia prywatnego składa oskarżyciel prywatny, po wniesieniu sprawy do sądu.

Przytoczony przepis – na podstawie art. 7b ust. 5 wskazanej ustawy – stosuje się

odpowiednio do wniosku o wyrażenie zgody na pociągnięcie posła lub senatora do

cywilnej odpowiedzialności sądowej w sprawach, o których mowa w art. 6a. Chodzi

więc o sprawy, w których poseł, podejmując działania wchodzące w zakres

sprawowania mandatu, naruszył prawa osób trzecich. W tych sprawach

dopuszczalne jest wszczęcie przeciwko posłowi sądowego sporu cywilnoprawnego,

jednakże jego kontynuowanie jest uzależnione od uzyskania zgody Sejmu. W

omawianej sytuacji można zatem mówić – w pewnym sensie – o warunkowej

dopuszczalności drogi sądowej. Strona powodowa wychodząc z nietrafnego, jak się

okazało, przekonania, że przedmiotowy czyn pozwanego nie był objęty

immunitetem parlamentarnym, nie wystąpiła do Sejmu o niezbędną zgodę, a nawet

twierdziła, że takiej potrzeby nie było.

Jeżeli więc zaistniała przeszkoda do merytorycznego rozpoznania sporu

między stronami, której Sąd nie mógł usunąć z urzędu, to procesowy sposób

rozstrzygnięcia tego sporu nie nasuwa zastrzeżeń. Należy zgodzić się ze

stanowiskiem strony powodowej, że w obowiązującym stanie prawnym brak

wyraźnego uregulowania skutków procesowych istnienia immunitetu formalnego w

konkretnej sprawie cywilnej, nie ulega jednak wątpliwości, że jakkolwiek immunitet

ten nie narusza materialnoprawnych przesłanek odpowiedzialności cywilnej posła,

to stanowi przeszkodę w prowadzeniu sprawy cywilnej w celu wyjaśnienia, czy

przesłanki tej odpowiedzialności występują. Można więc uznać, że omawiany

immunitet, wobec braku zgody Sejmu, gwarantuje posłowi niedopuszczalność

prowadzenia przeciwko niemu postępowania cywilnego.

Poszukując analogii należy wskazać na rozwiązanie wynikające z art. 1124 §

3 k.p.c., według którego, po bezskutecznym upływie terminu do złożenia kaucji (art.

1124 § 2 k.p.c.), sąd odrzuca pozew lub środek odwoławczy, orzekając o kosztach

jak w przypadku cofnięcia pozwu. Należy też zwrócić uwagę na art. 1113 k.p.c.,

który przewiduje, że w razie stwierdzenia istnienia immunitetu sądowego sąd

odrzuca pozew albo wniosek. Przytoczone unormowania przemawiają za

przyjęciem koncepcji odrzucania pozwu w związku z brakiem zgody Sejmu na

pociągnięcie posła do odpowiedzialności cywilnoprawnej.

Przedstawiona argumentacja odnosząca się do zarzutu skarżącej, że w

sprawie nie zaistniała podstawa do odrzucenia pozwu, pociąga za sobą

bezprzedmiotowość ustosunkowywania się do pozostałych zarzutów zawartych w

skardze kasacyjnej.

W tym stanie rzeczy należało orzec, jak w sentencji (art. 39814 k.p.c.).