I CSK 140/07 · Sąd Najwyższy

Upływ terminu przewidzianego w art. 945 § 2 k.c. wyłącza możliwość

powołania się na nieważność testamentu przez osobę zainteresowaną oraz

uwzględnienie tej nieważności przez sąd z urzędu.

Sędzia SN Gerard Bieniek (przewodniczący, sprawozdawca)

Sędzia SN Antoni Górski

Sędzia SN Barbara Myszka

Sąd Najwyższy w sprawie z wniosku Barbary W. przy uczestnictwie Urszuli

W.-K. o stwierdzenie nabycia spadku, po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w

Izbie Cywilnej w dniu 8 sierpnia 2007 r. skargi kasacyjnej wnioskodawczyni od

postanowienia Sądu Okręgowego w Krośnie z dnia 14 listopada 2006 r.

uchylił zaskarżone postanowienie i przekazał sprawę Sądowi Okręgowemu w

Krośnie do ponownego rozpoznania, pozostawiając temu Sądowi rozstrzygnięcie o

kosztach postępowania kasacyjnego.

Uzasadnienie

Postanowieniem z dnia 25 maja 2006 r. Sąd Rejonowy w Jaśle stwierdził, że

spadek po Zenobii Marii W. zmarłej 5 lutego 2005 r. na podstawie ustawy nabyły jej

córki Barbara W. i Urszula W.-K. Ustalono, że spadkobierczyni sporządziła kilka

testamentów, w tym w formie notarialnej w dniu 23 maja 1991 r., w dniu 19 lutego

1992 r. i w dniu 23 września 1998 r. Wszystkie te testamenty są nieważne, gdyż –

jak wynika z opinii biegłego lekarza-psychiatry i zeznań świadków –

spadkodawczyni nie miała możliwości swobodnego podjęcia decyzji i wyrażania

woli.

Ocenę tę podzielił Sąd Okręgowy w Krośnie, który postanowieniem z dnia 14

listopada 2006 r. oddalił apelację wnioskodawczyni, podnosząc, że ocena dowodów

dokonana przez Sąd pierwszej instancji, a w szczególności opinii biegłego została

przeprowadzona zgodnie z wymaganiami zawartymi w art. 233 § 1 k.p.c. Dowody te

wskazują jednoznacznie, że spadkodawczyni znajdowała się w stanie

wyłączającym swobodne i świadome wyrażanie jej osobistej woli, co spowodowało

nieważność testamentów.

Wnioskodawczyni w skardze kasacyjnej zarzuciła naruszenie prawa

materialnego przez niewłaściwe zastosowanie art. 945 § 1 pkt 1 k.c. oraz przez

nieuwzględnienie zarzutu uchybienia przez uczestniczkę postępowania terminowi

do podważenia nieważności testamentów, określonego w art. 945 § 2 k.c. Wniosła

o uchylenie zaskarżonego postanowienia oraz postanowienia Sądu Rejonowego w

Jaśle i przekazanie sprawy temu Sądowi do ponownego rozpoznania.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje: (...)

Zgodnie z art. 945 § 2 k.c., na nieważność testamentu z przyczyn

wymienionych w art. 945 § 1 k.c. nie można się powołać po upływie trzech lat od

dnia, w którym osoba mająca w tym interes dowiedziała się o przyczynie

nieważności, a w każdym razie po upływie dziesięciu lat od otwarcia spadku.

W niniejszej sprawie zarzut nieważności testamentów sporządzonych przez

spadkodawczynię został podniesiony przez uczestniczkę postępowania w 2005 r., a

testamenty były sporządzone w latach 1991, 1992 i 1998. Jednocześnie

uczestniczka wyraźnie stwierdziła, że dla niej testamenty te zawsze były nieważne z

powodu nadużywania alkoholu przez spadkodawczynię i że zawsze wiedziała o

przyczynie nieważności. Sąd Rejonowy uznał, że wprawdzie uczestniczka

postępowania utraciła – w świetle jej zeznań – uprawnienie do skutecznego

podniesienia zarzutu nieważności testamentu, to jednak wobec bezwzględnej

nieważności sąd uwzględnia tę okoliczność z urzędu i może to uczynić także po

upływie terminów określonych w art. 945 § 2 k.c. Sąd Okręgowy pośrednio

zaakceptował to stanowisko, oddalając apelację wnioskodawczyni.

Ze sformułowania art. 945 § 1 k.c. wynika, że ustawodawca posłużył się w nim

sankcją nieważności bezwzględnej, jednakże treść § 2 podważa takie przekonanie.

Mimo doktrynalnych sporów co do charakteru sankcji przewidzianej dla

testamentów dotkniętych wadami oświadczenia woli, przeważa stanowisko, do

którego przychyla się skład orzekający w niniejszej sprawie, że należy opowiedzieć

się na rzecz nieważności bezwzględnej, która jednak doznaje pewnych modyfikacji

w porównaniu z jej klasycznym ujęciem. Przede wszystkim należy zwrócić uwagę,

że na nieważność testamentu spowodowaną wadami oświadczenia woli nie może

się powołać każdy, lecz tylko osoby, które mają w tym interes. Brak dookreślenia

tego interesu uzasadnia wniosek, że krąg podmiotów legitymowanych do powołania

się na nieważność testamentu z przyczyn wymienionych w art. 945 § 1 k.c. jest

stosunkowo szeroki. Można w szczególności wskazać na spadkobierców i

zapisobierców, wykonawcę testamentu, nabywcę spadku (udziału w spadku),

wierzycieli spadkodawcy i spadkobierców. Jest to więc pierwsze ograniczenie.

Drugie ograniczenie oddziaływania sankcji nieważności testamentu

sporządzonego w skutek wad oświadczenia woli wynika z przyjęcia trzyletniego

terminu, liczonego od dnia, w którym osoba mająca w tym interes dowiedziała się o

przyczynie nieważności, przy czym nie może być to termin dłuższy niż dziesięć lat

od otwarcia spadku. Są to terminy zawite, których upływ sąd uwzględnia z urzędu.

Czasowe ograniczenie działania sankcji nieważności bezwzględnej w przypadku

testamentów dotkniętych wadami oświadczenia woli daje się usprawiedliwić z jednej

strony trudnościami dowodowymi, które narastają z upływem czasu od dnia

sporządzenia testamentu, z drugiej zaś nie bez znaczenia jest także wzgląd na

ochronę utrwalonych i ustabilizowanych stosunków prawnych, których późniejsze

podważanie mogłoby doprowadzić do nadmiernych komplikacji.

Jeżeli ustawodawca w art. 945 § 1 k.c. posłużył się sankcją nieważności

bezwzględnej testamentu dotkniętego wadami oświadczenia woli, to uzasadniony

jest pogląd, że sąd może uwzględnić taką nieważność z urzędu. Jest to

konsekwencją przyjęcia sankcji bezwzględnej nieważności i takie stanowisko zajęły

Sądy orzekające. Nie uwzględniły jednak tego, że sankcja ta doznaje modyfikacji w

odniesieniu do nieważności bezwzględnej w ujęciu klasycznym. Wskazano już, że

modyfikacja ta wyraża się w tym, iż na nieważność testamentu nie może powołać

się każda osoba, lecz tylko ta, która ma w tym interes, a ponadto art. 945 § 2 k.c.

wprowadza czasowe ograniczenia odnośnie powołania się przez osobę mającą w

tym interes na przyczynę nieważności. Skoro po upływie tych terminów, mających

charakter zawity, strona traci możliwość powołania się na nieważność testamentu

wynikłą z wad oświadczenia woli, to również nieważność ta nie może być

uwzględniona przez sąd z urzędu. Czasowe ograniczenie działania sankcji

bezwzględnej nieważności testamentu wprowadzone m.in. ze względu na ochronę

utrwalonych i ustabilizowanych stosunków prawnych zachowuje swoją doniosłość

prawną zarówno w razie podniesienia przez osobę mającą w tym interes prawny

zarzutu nieważności testamentu, jak i w razie uwzględnienia tej nieważności przez

sąd z urzędu. Uzasadniona jest więc teza, że upływ terminu z art. 945 § 2 k.c.

wyłącza zarówno możliwość powołania się na nieważność testamentu przez osobę

zainteresowaną, jak i uwzględnienia tej nieważności przez sąd z urzędu. Odmienne

stanowisko zajęte przez Sądy orzekające nie może być aprobowane. Testament

pozostaje wprawdzie nieważny i nie podlega konwalidacji, lecz jego nieważność nie

może być przez sąd uwzględniona z urzędu, a jednocześnie wywołuje skutki

prawne.

Z tych względów, na podstawie art. 39815 k.p.c., orzeczono, jak w sentencji.