I CSK 14/09 · Sąd Najwyższy

Sygn. akt I CSK 14/09

POSTANOWIENIE

Dnia 16 lipca 2009 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Tadeusz Wiśniewski (przewodniczący, sprawozdawca)

SSN Iwona Koper

SSN Marek Sychowicz

w sprawie z powództwa Syndyka Masy Upadłości "W." Spółki z o.o.

w upadłości w W.

przeciwko "B. H." Spółce z o.o. w upadłości w W.

o uzgodnienie treści księgi wieczystej z rzeczywistym stanem prawnym,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej

w dniu 16 lipca 2009 r.,

skargi kasacyjnej strony powodowej

od postanowienia Sądu Apelacyjnego

z dnia 26 czerwca 2008 r.,

uchyla zaskarżone postanowienie.

Uzasadnienie

Ze względu na ogłoszoną upadłość likwidacyjną strony pozwanej Sąd

Okręgowy - powołując się na podstawę przewidzianą w art. 182 1 § 1 k.p.c. postanowieniem z dnia 5 lutego 2008 r. umorzył postępowanie w sprawie

z powództwa Syndyka Masy Upadłości W. spółka z o.o. w W. w upadłości

przeciwko B. H. spółka z o.o. w W. w upadłości o uzgodnienie treści księgi

wieczystej z rzeczywistym stanem prawnym.

Uwzględniając zażalenie strony pozwanej, Sąd Apelacyjny postanowieniem

z 26 czerwca 2008 r. zmienił zaskarżone postanowienie w ten sposób, że uchylił

(nieprawomocny) wyrok zaoczny Sądu Okręgowego w W. z 23 października 2001

r., II C 1030/01 i postępowanie w sprawie umorzył. Sąd Apelacyjny w uzasadnieniu

swego orzeczenia podkreślił, że w razie prawomocnej odmowy uznania

wierzytelności w postępowaniu upadłościowym albo uchylenia, prawomocnego

zakończenia lub umorzenia postępowania wierzyciel będzie mógł, stosownie do

art. 1821 § 2 k.p.c., ponownie wytoczyć powództwo.

W skardze kasacyjnej strona powodowa zarzuciła naruszenie art. 182 1 § 1,

art. 233 § 1 i art. 360 k.p.c., a także art. 10 ustawy z dnia 6 lipca 1982 r. o księgach

wieczystych i hipotece (tekst jedn. Dz.U. z 2001 r., Nr 124, poz. 1361, ze zm.; dalej

jako u.k.w.h.) i wniosła o zmianę zaskarżonego postanowienia Apelacyjnego z 26

czerwca 2008 r. i oddalenie zażalenia oraz utrzymanie w mocy wyroku zaocznego

Sądu Okręgowego z 23 października 2001 r. ewentualnie o uchylenie tego

postanowienia i przekazanie sprawy Sądowi Apelacyjnemu do ponownego

rozpoznania.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Skarga kasacyjna zasługuje na uwzględnienie.

Skarżąca w uzasadnieniu skargi kasacyjnej trafnie zwraca uwagę na

przedmiot sprawy o uzgodnienie treści księgi wieczystej z rzeczywistym stanem

prawnym. Nie wnikając w ocenę spornego w doktrynie charakteru powództwa

o dokonanie tego rodzaju uzgodnienia, stwierdzić należy, że roszczenie objęte

takim powództwem nie podlega zgłoszeniu w postępowaniu upadłościowym.

Ta okoliczność sama przez się decyduje, że w sprawie toczącej się między

stronami nie mógł mieć zastosowania art. 1821 § 1 k.p.c.

Problematyka zakresu przedmiotowego zastosowania art. 182 1 § 1 k.p.c.

została szerzej omówiona i wyjaśniona przez Sąd Najwyższy w postanowieniach

z 16 października 2008 r., III CSK 120/08 (niepublik.) i z 14 maja 2009 r., I CSK

427/08 (niepublik.).W orzeczeniach tych Sąd Najwyższy po podkreśleniu, że

aczkolwiek stosownie do art. 1821 § 1 zdanie pierwsze k.p.c., jeżeli ogłoszono

upadłość obejmującą likwidację majątku pozwanego, a postępowanie dotyczy masy

upadłości, sąd wydaje postanowienie o umorzeniu postępowania, to jednak tak

szerokie ujęcie zakresu przedmiotowego umorzenia postępowań prowadzonych

przeciwko pozwanemu wobec którego ogłoszono upadłość likwidacyjną jest nie do

przyjęcia. Przede wszystkim pozostaje w sprzeczności z samą istotą postępowania

upadłościowego, która – najkrócej rzecz ujmując - polega na zgłaszaniu przez

wierzycieli swoich wierzytelności względem upadłego, ustaleniu listy tych

wierzytelności, a następnie ich zaspokojeniu w kolejności ustalonej w art. 342 u.p.n.

Należy przy tym zwrócić uwagę, że zgłoszeniu na listę wierzytelności nie podlega

roszczenie, które było dochodzone sądownie przeciwko pozwanemu, zanim

ogłoszono względem niego upadłość. Powszechnie przyjmuje się, że istnieją tu trzy

grupy wyłączeń. W pierwszym rzędzie wyłączenie pewnych kategorii wierzytelności

z postępowania o zgłoszenie i ustalenie listy przewiduje wyraźnie sama ustawa

w art. 63 – 67 u.p.n. Po drugie, jak zgodnie stwierdza się w piśmiennictwie, nie

dotyczą masy upadłości postępowania o roszczenia niemajątkowe oraz - mimo

swojego charakteru majątkowego - sprawy o alimenty. I wreszcie po trzecie - przy

wszystkich istniejących rozbieżnościach doktrynalnych, odnoszących się do samej

definicji pojęcia wierzytelności - nie ma wątpliwości, że jest to kategoria właściwa

stosunkom zobowiązaniowym, której wyróżnikiem jest względny charakter tego

prawa podmiotowego. Z tej przyczyny nie można, przykładowo, uznać za

wierzytelności roszczeń z tytułu ochrony przysługującej w wypadku naruszenia

praw

podmiotowych

bezwzględnych,

których

przykładem

jest

roszczenie

windykacyjne.

Co się tyczy wynikającego z art. 10 u.k.w.h. roszczenia objętego

powództwem o uzgodnienie treści księgi wieczystej z rzeczywistym stanem

prawnym, polega ono na uprawnieniu do ustalenia wprost przez sąd istnienia

i zakresu prawa uprawnionego. Skoro więc roszczenie to nie jest wierzytelnością,

to, mimo że – jak to ujmuje art. 1821 § 1 k.p.c. - niewątpliwie „dotyczy masy

upadłości”, nie ma uzasadnionej podstawy do tego, aby postępowanie w tej sprawie

podlegało umorzeniu z chwilą ogłoszenia upadłości likwidacyjnej pozwanego.

Z tego powodu nie można przyjąć, aby sformułowaniu, którym ustawodawca

posłużył się w art. 1821 § 1 k.p.c. nadać tak szerokie rozumienie, jakie mogłoby

wynikać z literalnego ujęcia tego przepisu, że umorzeniu podlegają postępowania

we wszystkich toczących się sprawach, które dotyczą masy upadłości. Trafność

tego poglądu potwierdza sformułowanie przepisu § 2 art. 182 1 k.p.c., w którym

mówi się o „odmowie uznania wierzytelności”. Dlatego też prawidłowego

odkodowania normy zawartej w art. 1821 § 1 k.p.c. można dokonać tylko

w kontekście systemowym, tj. uwzględniając treść wszystkich przepisów art. 182 1

k.p.c.,

nie

poprzestając

na

pierwszej

jego

jednostce

redakcyjnej,

oraz

uwzględniając jednocześnie przy jego wykładni istotę i cel postępowania

upadłościowego. Prowadzi to do wniosku, że umorzeniu na podstawie art. 182 1 § 1

k.p.c. podlegają tylko postępowania w sprawach, w których dochodzone roszczenia

mogą podlegać procedurze zgłoszenia i uznawania wierzytelności w postępowaniu

upadłościowym, a więc takie, które w doktrynie określa się obrazowo mianem

„wierzytelności upadłościowych”. Innymi słowy, przepisu tego, jako normy

szczególnej, nie powinno się wykładać rozszerzająco. Oznacza to, że podstawowy

zarzut skargi kasacyjnej naruszenia art. 1821 § 1 k.p.c. okazał się usprawiedliwiony,

co uzasadnia uwzględnienie tej skargi (art. 39815 § 1 k.p.c.).