I CSK 137/05 · Sąd Najwyższy

Sygn. akt I CSK 137/05

POSTANOWIENIE

Dnia 9 marca 2006 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Jan Górowski (przewodniczący)

SSN Mirosław Bączyk

SSN Henryk Pietrzkowski (sprawozdawca)

w sprawie z wniosku R. Zakładu Energetycznego S.A.

przy uczestnictwie E. J.

i Skarbu Państwa - Prezydenta Miasta K.

o zasiedzenie służebności,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej

w dniu 9 marca 2006 r.,

skargi kasacyjnej wnioskodawcy

od postanowienia Sądu Okręgowego w K.

z dnia 19 kwietnia 2005 r.,

1. uchyla zaskarżone postanowienie; oddala apelację i zasądza

od uczestniczki postępowania E. J. na rzecz wnioskodawcy

kwotę 60 zł tytułem kosztów postępowania apelacyjnego,

2. zasądza od uczestniczki postępowania E. J. na rzecz

wnioskodawcy kwotę 120 zł tytułem kosztów postępowania

kasacyjnego.

Uzasadnienie

Sąd Okręgowy w K. po rozpoznaniu sprawy z wniosku R. Zakładu

Energetycznego S.A z udziałem E. J. i Skarbu Państwa – Prezydenta m. K. o

stwierdzenie, że Skarb Państwa z dniem 1 stycznia 1985 r. nabył przez zasiedzenie

służebność gruntową przesyłowej linii energetycznej napowietrznej, przechodzącej

przez działkę stanowiącą własność uczestniczki postępowania E. J. – zmienił,

wskutek uwzględnienia apelacji tej uczestniczki, postanowienie Sądu Rejonowego

w K. uwzględniające ten wniosek, w ten sposób, że wniosek oddalił.

Według ustaleń dokonanych przez Sąd Rejonowy, przedsiębiorstwo

państwowe będące poprzednikiem prawnym wnioskodawcy, na podstawie

pozwolenia administracyjnego z 19 maja 1959 r. realizowało inwestycję

elektryczną, a wcześniej - w latach pięćdziesiątych XX w. – postawiło na działce

E. J. dwa słupy elektryczne spięte przewodami. Sąd Rejonowy uznał, że

poprzednik prawny wnioskodawcy w 1964 r. stał się posiadaczem w złej wierze

(budowa linii energetycznej nastąpiła niezgodnie z obowiązującym wówczas

prawem) służebności linii energetycznej obciążającej działkę E. J. Koniec biegu 20

– letniego terminu zasiedzenia przypadł na dzień 1 stycznia 1985 r. Sąd Rejonowy

stwierdził, że nabycie służebności nastąpiło nie na rzecz wnioskodawcy, lecz

Skarbu Państwa, który wówczas był faktycznym właścicielem nieruchomości

władnącej, będącej tylko w zarządzie przedsiębiorstwa państwowego (art. 128 k.c.

obowiązujący w dniu 1 stycznia 1985 r.).

Sąd Okręgowy odmiennie niż Sąd Rejonowy uznał, że wspomniana

inwestycja

elektryczna

nie

była

samowolą

budowlaną,

wręcz

odwrotnie

zrealizowana została po uzyskaniu zezwolenia Prezydium Powiatowej Rady

Narodowej w K., a więc spełnieniu wymagań przewidzianych w

przepisach (art.

8) obowiązującej do 1962 r. ustawy elektrycznej z dnia 21 marca 1922 r. (t. j. Dz.

U. 1935 Nr 17, poz. 98). Ustawa ta wyposażała organ administracji państwowej w

prerogatywy podlegające realizacji w sposób arbitralny. Właściciel nieruchomości

nie mógł skutecznie przeciwstawić się obciążeniu jego gruntu, spowodowanym

budową linii elektrycznej, mógł jedynie dochodzić roszczeń odszkodowawczych.

Tego rodzaju ingerencja w sferę cudzej własności była więc – jak podkreślił Sąd

Okręgowy – przejawem imperialnych działań państwa za pośrednictwem swoich

terenowych organów administracji. Jeżeli władztwo nad rzeczą wynika z władczych

i publicznych funkcji państwa, to w zakresie takiego władztwa nie jest posiadaczem

w rozumieniu prawa cywilnego (art. 336 k.c.). Nie może więc powoływać się na

nabycie własności nieruchomości lub służebności gruntowej

obciążającej te

nieruchomość w drodze zasiedzenia. Z tych powodów Sąd Okręgowy zmienił

zaskarżone postanowienie i wniosek oddalił.

Skarga kasacyjna wnioskodawcy oparta została na podstawie naruszenia

art. 292 w zw. z art. 172 § 1 i 2 k.c. i art. 336 k.c. przez błędną ich wykładnię

polegającą na uznaniu, że Skarb Państwa nie mógł posiadać służebności gruntowej

w zakresie posadowienia, przebiegu i eksploatacji linii energetycznej, mimo że

wzniósł on i eksploatował tę linię w ramach wypełniania zadań gospodarczych

państwa poprzez swoje przedsiębiorstwo energetyczne w celu dostarczania energii

elektrycznej podmiotom trzecim na podstawie umów cywilnoprawnych. W ocenie

skarżącego, uchylenie ustawy elektrycznej na mocy art. 23 ustawy z dnia 30 maja

1962 r. o gospodarce energetycznej (Dz. U. Nr 32, poz. 150) spowodowało od dnia

8 czerwca 1962 r. ustanie podstawy prawnej do wykonywania władztwa

państwowego przez Skarb Państwa (jego przedsiębiorstwa energetyczne) nad

nieruchomościami obciążonymi liniami energetycznymi. Skarb Państwa wykonywał

więc władztwo w ramach dominium, a nie jak- przyjął Sąd Okręgowy – w ramach

imperium.

Skarżący wnosił o zmianę zaskarżonego postanowienia i oddalenie apelacji

uczestniczki postępowania E. J.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Istota zagadnienia występującego w sprawie sprowadza się do kwestii, czy

władanie Skarbu Państwa nad przedmiotową nieruchomością wykonywane było

w ramach dominium – jak przyjął Sąd Rejonowy, czy w ramach imperium – jak

uznał Sąd Okręgowy.

Wyrażony w uzasadnieniu uchwały składu siedmiu sędziów Sądu

Najwyższego z dnia 21 września 1993 r., III CZP 72/93, OSNC 1994, nr 3, poz. 49,

a także w innych orzeczeniach, w tym w powołanym przez Sąd Okręgowy

postanowieniu z dnia 29 października 1996 r., III CKU 8/96 (OSNC 1997, nr 4, poz.

38) pogląd odmawiający uznania za posiadanie samoistne władania uzyskanego

w następstwie wypełniania przez państwo zadań publicznych w ramach imperium,

może być uznany

za trafny tylko wtedy, o ile władanie

to nie odpowiadało

wykonywaniu własności państwowej, czego najlepszymi przykładami były przypadki

zarządu dzierżenia. Były nimi: zarząd wykonywany na podstawie dekretu z dnia

grudnia 1918 r. w przedmiocie przymusowego zarządu państwowego

(Dz.Pr.P.P Nr 21, poz. 87ze zm.), zarząd wykonywany na podstawie dekretu z dnia

8 marca 1946 r. o majątkach opuszczonych i poniemieckich (Dz. U. Nr 13, poz. 87

ze

zm.),

zarząd

państwowy nad

budynkami

wykonywany

na

podstawie

rozporządzenia Ministra Gospodarki Komunalnej z dnia 9 czerwca 1959 r.

w sprawie przejmowania budynków w zarząd państwowy (Dz. U. Nr 38, poz. 237

ze zm.) i rozporządzenia Ministra Gospodarki Terenowej i Ochrony Środowiska

z

dnia 5 października 1974 r. w sprawie przejmowania

stanowiących

własności

jednostek

gospodarki

budynków nie

uspołecznionej

w

zarząd

terenowych organów administracji państwowej lub jednostek gospodarczych

(Dz. U. Nr 37, poz. 222).

z faktycznym

We wszystkich tych sytuacjach zarząd łączył się

władaniem nieruchomością za właściciela lub dotychczasowego

posiadacza. Władanie to nie przybrało więc nawet postaci posiadania zależnego,

lecz tylko dzierżenia (art. 338 k.c.). Pogląd wyrażony przez Sąd Okręgowy,

w zakresie, w jakim dotyczy mieszczącego się

władania

uzyskanego

w

następstwie

w granicach prawa własności

wypełniania

przez

państwo

zadań

publicznych, pozostaje w sprzeczności z uregulowaniem zawartym w art. 336 k.c.

Kwalifikowanie bowiem władania nieruchomością tak, jak włada nią właściciel, jako

posiadania

także

samoistnego nie doznaje żadnych ograniczeń. Nie uzasadniają ich

okoliczności

wykonywaniu

–

jak

towarzyszące

uzyskaniu

władania

w rozpoznawanej sprawie

–

odpowiadającego

własności państwowej,

w szczególności okoliczność polegająca na uzyskaniu władania w drodze aktu

o charakterze władczym (w ramach imperium). Stanowisku temu, zasługującemu

na aprobatę, dał wyraz Sąd Najwyższy w postanowieniu z dnia 9 maja 2003 r.,

V CK 13/03 (OSP 2004, nr 4, poz. 53), w którym podkreślił, że charakterystyczne

dla organów państwowych jest właśnie to, że realizują one swoje funkcje przez

podejmowanie aktów władczych i że akty te mogą prowadzić także do objęcia

nieruchomości we władanie

władztwa

nad

w granicach prawa własności. To, że uzyskanie

nieruchomością

w

granicach

własności

jest

następstwem

wykonywania uprawnień państwa jako podmiotu prawa publicznego, nie zmienia

charakteru tego władztwa i tym samym nie może wykluczać jego kwalifikowania

jako posiadania samoistnego.

Z przytoczonych względów za uzasadnioną uznać należało podstawę

kasacyjną naruszenia art. 172 w zw. z art. 336 k.c. i art. 292 k.c. przez błędną

wykładnię tych przepisów i w konsekwencji odmowę ich zastosowania.

Należało więc na podstawie art. 39816 k.p.c. orzec, jak w sentencji.

db