I CSK 134/09 · Sąd Najwyższy

0Sygn. akt I CSK 134/09

POSTANOWIENIE

Dnia 2 grudnia 2009 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Tadeusz Wiśniewski (przewodniczący)

SSN Teresa Bielska-Sobkowicz (sprawozdawca)

SSN Stanisław Dąbrowski

w sprawie z wniosku D.D.

przy uczestnictwie G.D.

o podział majątku dorobkowego,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym

w Izbie Cywilnej w dniu 2 grudnia 2009 r.,

skargi kasacyjnej wnioskodawczyni

od postanowienia Sądu Okręgowego w T.

z dnia 10 września 2008 r., sygn. akt [...],

oddala skargę kasacyjną.

Uzasadnienie

Sąd Rejonowy w T. postanowieniem z dnia 8 kwietnia 2008 r. dokonał

podziału majątku wspólnego wnioskodawczyni D.D. i uczestnika postępowania

G.D. obejmującego czterdzieści cztery wymienione w postanowieniu przedmioty o

łącznej wartości 339 381,80 zł, ustalił, że uczestnik postępowania po ustaniu

małżeńskiej wspólności majątkowej poniósł ze swojego majątku odrębnego nakład

w kwocie 16 840 zł tytułem spłaty kredytu zaciągniętego przez wnioskodawczynię i

uczestnika postępowania podczas trwania małżeństwa na zakup samochodu

osobowego marki Toyota, oddalił żądanie uczestnika o rozliczenie nakładów na

przedmioty wchodzące w skład majątku wspólnego w pozostałej części, zasądził od

wnioskodawczyni na rzecz uczestnika tytułem dopłaty i wzajemnych rozliczeń z

tytuły spłaty długu za samochód osobowy kwotę 65 219,20 zł, oddalił wniosek w

pozostałej części, żądanie uczestnika o wydanie przez wnioskodawczynię rzeczy

osobistych uczestnika przekazał do rozpoznania w

trybie procesowym, nakazał

wnioskodawczyni wydanie uczestnikowi przedmiotów opisanych w punkcie

pierwszym postanowienia pod pozycjami 25 i 41 oraz rozstrzygnął o kosztach

postępowania.

Sąd Rejonowy uznał, że w skład majątku wspólnego byłych małżonków nie

wchodzi wskazany we wniosku garaż nabyty przez uczestnika w drodze surogacji

z majątku osobistego, ani nieruchomości położone w L. i G. Sąd ustalił, że kwotę

uzyskaną ze sprzedaży działek położonych w T. w wysokości 30 000 zł uczestnik

zużył na własne potrzeby i w związku z tym zaliczył ją na jego udział.

Ustalając wartość wchodzącego w skład majątku wspólnego spółdzielczego

własnościowego prawa do lokalu mieszkalnego w T., Sąd nie podzielił poglądu

wnioskodawczyni, że cenę mieszkania obniża kredyt i określił ją według cen

rynkowych.

Od powyższego postanowienia oboje uczestnicy wnieśli apelacje. Sąd

Okręgowy w T. postanowieniem z dnia 10 września 2008 r. oddalił apelację

wnioskodawczyni w całości, zaś apelację uczestnika uwzględnił jedynie w części.

Sąd drugiej instancji nie podzielił poglądu Sądu Rejonowego, że środki

finansowe uzyskane ze sprzedaży nieruchomości położonych w T. w kwocie 30 000

zł weszły w skład majątku wspólnego z powodu rozdysponowania ich przez

uczestnika na jego potrzeby i ustalił, iż środki te nie weszły w skład majątku

wspólnego. Podstawę przyjęcia takiego wniosku stanowiły wyjaśnienia uczestnika

złożone przed Sądem pierwszej instancji, jakoby środki te, co prawda wpłacone na

rachunek

uczestnika,

zostały

zużyte

na

potrzeby

rodziny.

Pełnomocnik

wnioskodawczyni, z uchybieniem terminowi z art. 207 § 3 k.p.c. przedstawił przed

Sądem Rejonowym wydruk komputerowy zawierający historię tegoż rachunku,

który Sąd pierwszej instancji przyjął w poczet materiału dowodowego, a ponadto

uznał,

iż

treść

dokumentu

potwierdziła,

że

to

uczestnik

z wyłączeniem

wnioskodawczyni dysponował zgromadzonymi na rachunku środkami.

Z uwagi na powyższe Sąd Okręgowy uwzględnił wniosek pełnomocnika

uczestnika i dopuścił dowód z informacji banku Bank S.A. z dnia 4 kwietnia 2008 r.

uznając, iż potrzeba powołania się na ten dowód wynikła po zakończeniu

postępowania przed Sądem pierwszej instancji. Sąd Okręgowy uznał powyższy

dokument za dokument urzędowy i stwierdził, że jego treść potwierdza wyjaśnienia

uczestnika.

Sąd Okręgowy nie uwzględnił żadnego z zarzutów podniesionych przez

wnioskodawczynię. Przychylił się do poglądu Sądu Rejonowego, że spółdzielcze

własnościowe prawo do lokalu użytkowego – garażu położonego w T. stanowi

majątek osobisty uczestnika postępowania. Uznał, że Sąd pierwszej instancji

prawidłowo określił wartość prawa do lokalu mieszkalnego położonego w T.

Zdaniem Sądu Okręgowego, kredyt zaciągnięty na zakup mieszkania nie wpływa

na jego wartość, gdyż obciąża uczestników a nie każdoczesnych

właścicieli

nieruchomości. Sąd Okręgowy podzielił również pogląd Sądu Rejonowego co do

przynależności prawa własności nieruchomości położonych w L. oraz G. do

majątku osobistego uczestnika.

Od postanowienia Sądu Okręgowego wnioskodawczyni wniosła skargę

kasacyjną opartą na obu podstawach kasacyjnych.

W ramach drugiej podstawy (art. 3983 § 1 pkt 2 k.p.c.) zarzuciła naruszenie:

1) art. 233 § 1 w zw. z art. 381 oraz 328 § 2 w zw. z art. 391 § 1 k.p.c. z uwagi na

dokonanie jednostronnej oceny dowodów bez należytego rozważenia zebranego

materiału, co doprowadziło do uznania, że środki pieniężne w kwocie 30 000 zł nie

wchodzą w skład majątku wspólnego, a ponadto do przyjęcia, że uczestnik nabył

spółdzielcze własnościowe prawo do garażu położonego w T. do majątku

osobistego; 2) art. 316 § 1 w zw. z art. 381 i 382 w zw. z art. 286 w zw. z art. 13 § 2

k.p.c.

poprzez

nieuwzględnienie

powstałej

w

toku

postępowania

międzyinstancyjnego i właściwego odwoławczego znacznej zmiany wartości

składników majątkowych wchodzących w skład majątku wspólnego; 3) art. 684

w zw. z art. 567 § 1 w zw. z art. 278 § 1 w zw. z art. 285 § 1 i 286 k.p.c. poprzez

niedopuszczenie dowodu z uzupełniającej opinii biegłego w celu ustalenia

rzeczywistej rynkowej wartości spółdzielczego własnościowego prawa do lokalu

mieszkalnego z uwzględnieniem kredytu; 4) art. 684 w zw. z art. 567 § 3 k.p.c.

poprzez pominięcie w postępowaniu działowym środków pieniężnych w kwocie

30 000 zł; 5) art. 684 w zw. z art. 680 § 2 w zw. z art. 567 § 3 k.p.c. poprzez

oparcie ustaleń faktycznych, co do nabycia przez uczestnika spółdzielczego

własnościowego prawa do garażu na podstawie zaświadczeń i opinii biegłego oraz

zeznań świadków i zainteresowanych; 6) art. 381 § 1 i 368 § 1 pkt 4 w zw. z art. 13

§ 2 k.p.c. poprzez uwzględnienie wniosku pełnomocnika uczestnika o dopuszczenie

dowodu z informacji Banku S.A. z dnia 4 kwietnia 2004 r. podczas gdy uczestnik

nie wykazał, że wcześniejsze powołanie dowodu było niemożliwe lub potrzeba taka

wynikła później.

W ramach pierwszej podstawy kasacyjnej (art. 398 3 § 1 pkt 1 k.p.c.)

zarzuciła naruszenie: 1) art. 46 k.r.i o. w zw. z art. 1035 i 212 § 2 k.c. poprzez

ustalenie wartości spółdzielczego własnościowego prawa do lokalu mieszkalnego

położonego w T. bez odliczenia obciążenia wynikającego z kredytu; 2) art. 33 pkt

10 i art. 31 § 1 k.r.io. przez przyjęcie, że uczestnik nabył prawo do garażu na

zasadzie surogacji i uznanie, że z tej przyczyny nie wchodzi ono w skład majątku

wspólnego; 3) art. 31 § 1 w zw. z art. 33 pkt 2 k.r.o. poprzez uznanie, że nie

wchodzą w skład majątku wspólnego nieruchomości położone w L. i G. z uwagi na

to, że uczestnik nabył własność tych nieruchomości w drodze darowizny, podczas

gdy dokonanie darowizny łączyło się z zaprzestaniem działalności rolniczej i miało

na celu uzyskanie renty, a więc czynność ta wywierała taki sam skutek jak umowa

przekazania

gospodarstwa

rolnego

na

podstawie

ustawy

o

zaopatrzeniu

emerytalnym.

W konkluzji skarżąca wniosła o uchylenie zaskarżonego postanowienia

i przekazanie

sprawy

właściwemu

Sądowi

Okręgowemu

do

ponownego

rozpoznania.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Rozpoznając w pierwszej kolejności zarzuty zgłoszone w ramach drugiej

podstawy kasacyjnej, należy zwrócić uwagę na następujące kwestie. Zgodnie z art.

3983 § 3 k.p.c., który poprzez odesłanie z art. 13 § 2 k.p.c. ma odpowiednie

zastosowanie w postępowaniu nieprocesowym, podstawy skargi kasacyjnej nie

mogą stanowić zarzuty dotyczące błędnych ustaleń faktycznych i wadliwej oceny

dowodów. Wszelkie zatem zarzuty naruszenia art. 233 § 1 k.p.c. poprzez wadliwą

ocenę

dowodów oraz

zarzuty

dokonania

wadliwych

ustaleń

faktycznych,

podnoszone wprost czy też pod pozorem naruszenia prawa materialnego, są

bezprzedmiotowe i gdyby skarga kasacyjna została oparta tylko na nich,

podlegałaby odrzuceniu. Dotyczy to zarzutów błędnego ustalenia, że kwota 30 000

zł uzyskana ze sprzedaży nieruchomości w T. nie została przeznaczona na

potrzeby rodziny i nie wchodzi w skład majątku wspólnego, że środki pieniężne na

zakup garażu pochodziły z majątku osobistego uczestnika postępowania oraz, że

nieruchomości położone w L. i G. zostały darowane jedynie uczestnikowi. Nie jest

zasadny zarzut naruszenia art. 328 § 2 w związku z art. 391 § 1 k.p.c.,

uzasadnienie zaskarżonego wyroku zostało sporządzone bez naruszenia reguł

wskazanych w przytoczonych przepisach, w sposób umożliwiający dokonanie

kontroli kasacyjnej. Nie można podzielić zarzutu naruszenia art. 316 § 1 w związku

z art. 381, 382 i 286 k.p.c. poprzez nieuwzględnienie powstałej w toku

postępowania instancyjnego znacznej zmiany wartości składników majątkowych

wchodzących w skład majątku wspólnego, która zdaniem skarżącej implikowała

konieczność przeprowadzenia z urzędu dowodu z uzupełniającej opinii biegłego.

Należy w związku z tym zarzutem zwrócić uwagę, że wartość majątku wspólnego

ustalona została na dzień orzekania Sądu pierwszej instancji, to jest 8 kwietnia

2008 r. Zaskarżone skargą kasacyjną orzeczenie zostało wydane w dniu

10 września 2008 r., a więc po upływie sześciu miesięcy. Skarżąca nie przedstawiła

przekonywającego wywodu na uzasadnienie tezy, że w ciągu tego okresu nastąpiła

znaczna zmiana wartości składników majątkowych, i to w stopniu uzasadniającym

podejmowanie z urzędu inicjatywy dowodowej w celu wyjaśnienia tej kwestii.

Gdy chodzi o wartość mieszkania, trafnie zwrócił Sąd Okręgowy uwagę,

że skarżąca nie zgłaszała wniosku o dopuszczenie dowodu z opinii biegłego

sądowego w celu ustalenia wartości tego składnika majątkowego z uwzględnieniem

obciążającego go kredytu. Samo twierdzenie, że wartość mieszkania obniża kredyt,

nie jest tożsame ze zgłoszeniem stosownego wniosku procesowego. Skarżąca

również nie zwróciła uwagi – w trybie art. 162 k.p.c. – na uchybienie Sądu, jeśli za

takie uznać nieprzeprowadzenie uzupełniającego dowodu w tym zakresie z urzędu,

tracąc tym samym prawo powoływania tego zarzutu w dalszym toku postępowania.

Nie można też uznać, że obowiązkiem Sądu Okręgowego było prowadzenie

z urzędu dowodów na okoliczność przynależności garażu do majątku wspólnego.

Rzeczą Sądu jest ustalenie składu majątku wspólnego, jednak w ramach środków

dowodowych, jakie przedstawią strony. Uczestnik zgłosił dowody na okoliczność

nabycia prawa do garażu ze środków stanowiących jego majątek odrębny,

skarżąca tego twierdzenia skutecznie nie zakwestionowała. Przedstawienie

odmiennych dowodów dopiero w postępowaniu kasacyjnym nie może odnieść

żadnego skutku, skoro Sąd Najwyższy nie prowadzi postępowania dowodowego

i związany jest ustalonym w sprawie stanem faktycznym. W uzasadnieniu podstaw

kasacyjnych skarżąca kwestionowała także rozstrzygnięcie w części dotyczącej

nakładu w kwocie 16 400 zł na nabycie samochodu marki Toyota oraz nakładu

z majątku wspólnego na majątek osobisty, nie konkretyzując, o jaki nakład chodzi

i nie formułując zarzutów w tej części w podstawach skargi, co zwalnia Sąd

Najwyższy od dokonywania jakichkolwiek ocen w tym zakresie.

Nie są trafne także zarzuty materialnoprawne. Skarżąca zarzucała

naruszenie art. 46 k.r.i.o. w związku z art. 1035 i 212 § 2 k.c. przez ustalenie

wartości spółdzielczego własnościowego prawa do lokalu mieszkalnego bez

odliczenia obciążenia wynikającego z niespłaconego kredytu. W orzecznictwie

sądowym zostało wyjaśnione, że przy szacowaniu składników majątku wspólnego

należy uwzględniać obciążenie zmniejszające rzeczywistą wartość tych składników,

a w szczególności obciążenie o charakterze prawnorzeczowym, za które ponosi

odpowiedzialność każdorazowy właściciel nieruchomości, zwłaszcza obciążenie

hipoteką (por. postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 29 września 2004 r.,

II CK 538/03, niepubl.). Przedmiotowa nieruchomość nie jest jednak obciążona

hipoteką, nie ma też innych obciążeń prawnorzeczowych. Obciążenie z tytułu

obowiązku spłaty reszty długu z tytułu wkładu budowlanego nie ma charakteru

rzeczowego, jednak ze względu na związanie prawa do lokalu z wkładem dzieli

jego los (por. uchwałę z dnia 25 czerwca 2008 r., III CZP 58/08 (OSNC 2009, nr 78, poz. 99). Powinno być zatem uwzględniane przy ustalaniu wartości prawa do

lokalu. Wbrew jednak zarzutom skarżącej, nie oznacza to, że wartość tego prawa

musi być obniżona o nominalną kwotę niespłaconego kredytu. Trzeba zwrócić

uwagę, że tego rodzaju obciążenie realizowane z reguły w niewielkich ratach, nie

musi powodować ubytku wartości prawa, z którym jest związane. Obniżenie

wartości prawa do lokalu powinno być oceniane według kryteriów rynkowych, przy

uwzględnieniu reguł stosowanych w obrocie, w których atrakcyjność tego prawa

może prowadzić do nabycia go z pewnymi ciężarami bez pewnego, a nawet

żadnego odzwierciedlenia tego w cenie. Nie jest zatem tak, jak twierdzi skarżąca,

że w każdym wypadku fakt obciążenia prawa do lokalu kwotą niespłaconego

kredytu musi powodować obniżenie jego wartości rynkowej. Kwestia ta należy do

sfery ustaleń faktycznych, a wadliwością takich ustaleń nie można uzasadniać

zarzutów naruszenia prawa materialnego. Zarzut ten zatem na uwzględnienie nie

zasługuje.

Nie doszło również do naruszenia art. 31 § 1 w związku z art. 33 pkt 2 k.r.i o.

poprzez uznanie, że nieruchomości w L. i G. oraz garaż nie stanowią majątku

wspólnego. Gdy chodzi o nieruchomości rolne, zostały nabyte do majątku

osobistego uczestnika. Skarżąca zarzucała, że zostały one darowane uczestnikowi

jako następcy w celu uzyskania przez darczyńców świadczeń z ubezpieczenia

społecznego. W orzecznictwie Sądu Najwyższego uznawano, że nieruchomości

przejęte w drodze umowy o przekazanie gospodarstwa rolnego następcy wchodzą

w skład majątku wspólnego, choćby jako następcę wskazano tylko jednego z

małżonków. Powołując się na uchwałę z dnia 25 listopada 2005 r., III CZP 59/05

(OSNC 2006 r., nr 5, poz. 79), skarżąca podnosiła, że podobny skutek należy

przypisać umowie darowizny gospodarstwa rolnego na rzecz jednego z małżonków.

Pogląd taki miał uzasadnienie na gruncie ustawy z dnia 27 października 1977 o

zaopatrzeniu emerytalnym oraz innych świadczeniach na rzecz rolników i ich rodzin

(Dz. U. Nr 32, poz. 140) oraz ustawy z dnia 14 grudnia 1982 r. o ubezpieczeniu

społecznym rolników indywidualnych i członków ich rodzin (tekst jedn. Dz. U. z !989

r., Nr 24, poz. 133), stracił jednak ten walor na gruncie ustawy z dnia 20 grudnia

1990 r. o ubezpieczeniu społecznym rolników (tekst jedn. Dz. U. z 2008 r., Nr 50,

poz. 291). Ustawa ta nie uzależnia nabycia przez nich uprawnień emerytalnorentowych od wyzbycia się gospodarstwa, a tylko od osiągnięcia określonego

wieku. Przyznanie natomiast rolnikowi emerytury przed osiągnięciem tego wieku, a

także pełna wypłata świadczeń z tytułu emerytury lub renty uzależnione zostały od

zaprzestania prowadzenia działalności rolniczej, za które uznaje się między innymi

wyzbycie się własności i posiadania gospodarstwa rolnego. Wybór rodzaju umowy

prowadzącej do wyzbycia się gospodarstwa rolnego należy do stron. Mogą je

stanowić umowy określone w tej ustawie jako umowy z następcą (art. 84 i 85) lub

przewidziane w Kodeksie cywilnym umowy darowizny i dożywocia (por. wyrok SN z

dnia 25 września 2003 r., V CK 207/02 (niepubl.). Ocena skutków prawnych

wybranej umowy następuje z uwzględnieniem reżimu prawnego, w którym została

dokonana. Nieruchomości w L. i G. darowane zostały uczestnikowi postępowania

przez jego dziadków w 1992 r., a więc pod rządem nowej ustawy. Dla przyjęcia, że

weszły do majątku wspólnego, należało wykazać, że darczyńcy postanowili

darować je obojgu małżonkom, pomimo tego, że umowę zawarli tylko z jednym z

nich (art. 33 pkt 2 k.r.io.). Kwestia ta należy jednak do sfery ustaleń faktycznych i

nie podlega ocenie w ramach zarzutu naruszenia prawa materialnego.

Gdy chodzi o zaliczenie do majątku wspólnego garażu, z dokonanych

ustaleń wynika, że ten składnik majątkowy nabyty został przez uczestnika

postępowania

ze

środków

uzyskanych

częściowo

ze

sprzedaży

majątku

uzyskanego z tytułu spadkobrania po ojcu i częściowo z darowizny uzyskanej od

matki. W ocenie Sądów, na zasadzie surogacji stanowi on składnik majątku

osobistego uczestnika (art. 33 pkt 2 i 3 k.r.i o.). Zdaniem skarżącej ocena ta jest

błędna, ponieważ surogacja polega na zastąpieniu jednego składnika majątku

odrębnego innym składnikiem, przy czym jedno i to samo zdarzenie musi

spowodować wyjście określonego przedmiotu z majątku odrębnego i nabycie

innego przedmiotu majątkowego, a nadto przedmiot nabyty musi być uzyskany

także w sensie ekonomicznym kosztem majątku odrębnego. Taki pogląd można

podzielić, nie wiadomo natomiast, dlaczego skarżąca przyjmuje, że wskazane

przesłanki nie zostały spełnione. Jak ustalono w sprawie, uczestnik miał majątek

odrębny, w skład którego wchodziły m.in. środki pieniężne jakie uzyskał sprzedając

garaż, jaki przypadł mu ze spadku po ojcu, oraz uzyskane w drodze darowizny od

matki. Te środki pieniężne przeznaczył na nabycie prawa do garażu objętego

postępowaniem w niniejszej sprawie. Nastąpiła więc surogacja, o jakiej mowa w art.

33 pkt 3 k.r.i o.

Wobec tego, że zarzuty podnoszone w podstawach skargi okazały się

chybione, Sąd Najwyższy orzekł jak w sentencji na podstawie art. 39814 w związku

z art. 13 § 2 k.p.c.