I CSK 126/11 · Sąd Najwyższy

Sygn. akt I CSK 126/11

POSTANOWIENIE

Dnia 4 listopada 2011 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Józef Frąckowiak (przewodniczący)

SSN Teresa Bielska-Sobkowicz

SSA Agnieszka Piotrowska (sprawozdawca)

w sprawie z wniosku Miasta Stołecznego Warszawy

przy uczestnictwie M. C., Z. P., T. R., T. T., J. B., A. S., P. J.,

E. A., H. K., I. B., K. K.-H., K. P., Skarbu Państwa - Prezydenta Miasta

Stołecznego Warszawy i Przedsiębiorstwa Komunikacji Samochodowej P. Spółki

Akcyjnej w W. z siedzibą w W.

o stwierdzenie nabycia własności nieruchomości przez zasiedzenie,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym

w Izbie Cywilnej w dniu 4 listopada 2011 r.,

skargi kasacyjnej uczestniczki postępowania M. C.

od postanowienia Sądu Okręgowego

z dnia 25 czerwca 2010 r.,

1. oddala skargę kasacyjną

2. zasądza od uczestniczki postępowania M. C. na rzecz

Skarbu Państwa - Prokuratorii Generalnej Skarbu Państwa

koszty postępowania kasacyjnego w kwocie 1.800 złotych

(jeden tysiąc osiemset złotych).

Uzasadnienie

Postanowieniem z dnia 26 marca 2009 roku Sąd Rejonowy stwierdził, że

Skarb Państwa nabył z dniem 1 stycznia 1985 roku przez zasiedzenie udziały

wynoszące 4/5 części w prawie własności bliżej opisanych w sentencji

postanowienia nieruchomości, oznaczonych nr 205/04 i nr 205/5 położonych w W.

przy ulicy P.[…], należących do uczestników postępowania M. C., Z. P., T. R., T. T.,

J. B., A. S., P. J., K. P. i C. A.- K., a także prawo własności bliżej opisanej

nieruchomości w postaci działki nr 205/6, położonej w W. przy ulicy P.[…].

Sąd Okręgowy postanowieniem z dnia 25 czerwca 2010 r oddalił apelację

uczestniczki

M.

C. od

wskazanego

wyżej

postanowienia,

pozostawiając

wnioskodawców i uczestników przy poniesionych kosztach postępowania, opierając

swoje rozstrzygnięcie na następujących ustaleniach faktycznych i wypływających z

nich wnioskach.

Obszar gruntu o łącznej powierzchni 7763 m 2, położony w W. przy ulicy

dawniej D.[…], aktualnie P.[…], składający się z trzech działek gruntu: o nr 205/4

(dawniej nr 192) o powierzchni 2719 m 2, działki nr 205/5 (dawniej nr 191) o

powierzchni 2591 m2 i nr 205/6 (dawniej nr 190) o powierzchni 2453 m 2 , wpisany

był do dawnej księgi hipotecznej „[...]” i stanowił przedmiot współwłasności osób

fizycznych: E. K. w 1/5 części, Z. K. w 1/5 części, J. K. w 1/5 części, Z. K. w 1/5

części oraz R. K. i J. K. w 1/5 części.

Osoby te zmarły, a aktualni uczestnicy postępowania - osoby fizyczne

wymienione w sentencji, są spadkobiercami E. K., Z. K., J. K. i Z. K., przy czym Sąd

I instancji szczegółowo ustalił ich następstwo prawne.

Przed II wojną światową nieruchomość ta była pustym, nieogrodzonym

niezagospodarowanym i porośniętym krzewami placem, przeznaczonym przez

właścicieli do sprzedaży.

Po II wojnie światowej, udział 1/5 części należący do R. K. i J. K. przeszedł z

mocy prawa na własność Skarbu Państwa na podstawie artykułu 2 dekretu z dnia 8

marca 1946 roku o majątkach opuszczonych i poniemieckich, co zostało

stwierdzone decyzjami Wydziału Finansowego do Spraw Podatków Majątkowych i

Opłaty Skarbowej w W. z dnia 15.03.1960 roku. Skarb Państwa został wpisany w

ich miejsce jako właściciel 1/5 części nieruchomości do księgi hipotecznej „[...]”.

W latach 1955/1956, opisane wyżej działki zostały ogrodzone, a na działkach

nr 191 i 192 został wniesiony budynek w kształcie litery „L”, w którym została

zorganizowana szkoła podstawowa nr [...], w oparciu o decyzję Stołecznego

Zarządu Inwestycji Szkół przy Kuratorium. Do budynku przylega boisko szkolne,

a cały teren otacza ogrodzenie na podmurówce.

Na wniosek z dnia 10 sierpnia 1956 roku wszczęto postępowanie

wywłaszczeniowe co do działek nr 190, 191 i 192, co wpisane zostało do księgi

hipotecznej. Nie podjęto następnie jakichkolwiek dalszych czynności zmierzających

do kontynuacji postępowania wywłaszczeniowego.

W 1978 r działka nr 205 położona przy ulicy P. […] została przyjęta do

państwowego zasobu geodezyjnego i kartograficznego, jako władający wpisany

został Wydział Oświaty i Wychowania Urzędu Dzielnicowego a następnie w

odnowionym operacie Gmina W. - Szkoła Podstawowa nr [...].

Szkoła Podstawowa nr [...] mieszcząca się do 1976 roku w opisanym wyżej

budynku podlegała Wydziałowi Oświaty i Wychowania Dzielnicowej Rady

Narodowej, który to wydział prowadził tę szkołę, zarządzał przynależnym jej

terenem i przyznawał jej pracownikom mieszkania służbowe, znajdujące się

w budynku szkoły.

Następnie w latach 1977-1989 mieściły się tam szkoły prowadzone przez

przedsiębiorstwo państwowe - Państwowa Komunikacja Samochodowa w W., a

mianowicie Zasadnicza Szkoła Zawodowa dla Pracujących PKS, Zasadnicza

Szkoła Przyzakładowa PKS i Technikum Samochodowe dla Pracujących Oddziału

PKS.

Aktualnie ponownie w budynku funkcjonuje Szkoła Podstawowa nr [...].

Na podstawie powyższych ustaleń faktycznych Sąd I instancji stwierdził, że

Skarb Państwa wykonywał faktyczne władztwo nad przedmiotową nieruchomością

w zakresie udziałów przysługujących wskazanym wyżej członkom rodziny K. za

pośrednictwem organu władzy państwowej - wydziału oświaty dzielnicowej rady

narodowej

oraz

przedsiębiorstwa

państwowego

PKS

z

zamiarem

jego

wykonywania jak właściciel, a więc w sposób odpowiadający treści prawa

własności.

Ustalone w sprawie okoliczności faktyczne, takie jak objęcie w 1955 roku

nieruchomości

we

a następnie

przez

władanie,

najpierw

przedsiębiorstwo

przez

dzielnicową

państwowe

PKS,

radę

narodową,

ogrodzenie

działek,

zabudowanie budynkiem, urządzenie boiska, korzystanie z nich przez dziesiątki lat

z

wyłączeniem

innych

podmiotów,

zwłaszcza

właścicieli,

dysponowanie

nieruchomością, uiszczanie danin publicznoprawnych oraz czynienie nakładów,

świadczą, zdaniem Sądu I instancji, o samoistnym charakterze posiadania tej

nieruchomości przez Skarb Państwa z manifestowaną zarówno wobec właścicieli

jak i otoczenia, wolą władania nieruchomością dla siebie jak właściciel w zakresie

udziałów należących do rodziny K.

Odstąpienie od procedury wywłaszczeniowej, zapoczątkowanej wnioskiem

z 1956

roku,

poprzez

zaniechanie

podejmowania

jakichkolwiek

dalszych

czynności, potwierdziło, zdaniem Sądu I instancji, dobitnie zamiar i stan

świadomości Skarbu Państwa, którego subiektywnie odczuwana i obiektywnie

okazywana na zewnątrz pozycja wobec działek objętych wnioskiem o zasiedzenie

była na tyle silna, że zatracił on poczucie konieczności prawnego usankcjonowania

swojego władania, skoro i tak je wykonywał jak faktyczny właściciel.

Sąd I instancji uznał Skarb Państwa za posiadacza w złej wierze, skoro objął

on przedmiotowe działki w samoistne posiadanie bez żadnej podstawy prawnej i ze

świadomością, wynikającą także z wpisów do księgi hipotecznej, że jest ona

przedmiotem współwłasności wpisanych w niej osób fizycznych.

W rezultacie stwierdził, że na podstawie art. 172 k.c. w brzmieniu sprzed

nowelizacji kodeksu cywilnego ustawą z dnia 28 lipca 1990 roku i na podstawie

paragrafu 2 art. XLI ustawy z dnia 23.04.1964 – Przepisy wprowadzające Kodeks

cywilny, Skarb Państwa nabył w drodze zasiedzenia udziały 4/5 części w prawie

własności działek nr 205/4 i 205/5 oraz prawo własności działki nr 205/6 z dniem

1 stycznia 1985 roku.

Sąd Rejonowy uznał przy tym, że uczestnicy niniejszego postępowania spadkobiercy poprzednich właścicieli nie wykazali zaistnienia po ich stronie

przeszkód do dochodzenia wydania nieruchomości lub podjęcia innych czynności,

powodujących przerwanie biegu zasiedzenia nieruchomości przez Skarb Państwa,

w szczególności siły wyższej w rozumieniu art. 121 punkt 4 k.c. w związku z art.

175 k.c.

W skardze kasacyjnej od postanowienia Sądu II instancji, oddalającego jej

apelację, uczestniczka postępowania M. C. zarzuciła naruszenie przepisów

postępowania, a to art. 66 w związku z art. 71 k.p.c., polegające na niewłaściwej

reprezentacji częściowo ubezwłasnowolnionego uczestnika postępowania T. R., w

imieniu którego występowali kurator żona G. R. następnie adwokat R. G., a od dnia

1.04.2010 roku kurator L. R., co stanowi przesłankę nieważności postępowania

oraz naruszenie art. 382 k.p.c. w związku z art. 233 k.p.c. polegające na powieleniu

ustaleń faktycznych Sądu I instancji bez ich samodzielnej analizy oraz pominięcie

przez

Sąd

Okręgowy

wystąpienia

w

sprawie

szczególnych

okoliczności,

wskazujących na pozbawienie, przynajmniej do 1989 roku, osób uprawnionych

możliwości dochodzenia wobec Skarbu Państwa wydania nieruchomości na skutek

siły wyższej.

Skarżąca zarzuciła także naruszenie przepisów prawa materialnego, a to art.

175 k.c. w związku z art. 123 § 1 punkt 1 k.c. przez błędną wykładnię, powodującą

nieuwzględnienie faktu, że bieg terminu zasiedzenia nieruchomości przez Skarb

Państwa

został

skutecznie

przerwany

przez

wszczęcie

postępowania

wywłaszczeniowego, nie zakończonego do dnia dzisiejszego decyzją ostateczną,

ponadto naruszenie art. 172 § 1 k.c. i art. 336 k.c. przez błędną wykładnię

i uznanie, że Skarb Państwa był posiadaczem samoistnym tej nieruchomości,

podczas gdy władztwo faktyczne nad nieruchomością sprawowało przedsiębiorstwo

państwowe PKS .

Formułując powyższe zarzuty skarżąca wniosła o uchylenie zaskarżonego

postanowienia

i przekazanie

sprawy

do

ponownego

rozpoznania

Sądowi

Okręgowemu.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

W pierwszej kolejności rozważenia wymagały zarzuty sformułowane

w ramach podstawy kasacyjnej unormowanej w art. 398 3 § 1 pkt 2 k.p.c. jako

zmierzające do zakwestionowania prawidłowości ustaleń faktycznych przyjętych

przez Sąd II instancji za podstawę rozstrzygnięcia sprawy.

Nadając skardze kasacyjnej charakter nadzwyczajnego środka zaskarżenia,

przysługującego od prawomocnych orzeczeń sądów II instancji, ustawodawca

dokonał istotnych zmian w stosunku do kasacji, jedną z nich jest

wyraźne

wyłączenie możliwości oparcia jej na zarzutach dotyczących ustalenia faktów lub

oceny dowodów (art. 3983 § 3 k.p.c.).

W ten sposób doszło do ścisłego zharmonizowania podstaw kasacyjnych

z charakterem postępowania kasacyjnego i zakresem rozpoznania skargi,

oznaczonym w art. 39813 § 2 k.p.c.

Nie

polega

więc

rozpoznaniu

sformułowany

w

skardze

kasacyjnej

uczestników postepowania , zarzut naruszenia art. 233 § 1 k.p.c., w związku z art.

391 § 1 k.p.c., w związku z art. 13 § 2 k.p.c., (por. postanowienie SN z dnia

15.05.2009 r, III CSK 338/08, Lex nr 519331, uzasadnienie postanowienia Sądu

Najwyższego z dnia 23 września 2005 r., III CSK 13/05, OSNC 2006 r. nr 4, poz.

76, wyrok Sądu Najwyższego z dnia 8 maja 2008 r., V CSK 579/07, Lex nr

393889).

Art. 3983 § 3 k.p.c. wprawdzie nie wskazuje przepisów, których naruszenie,

w związku z ustalaniem faktów i przeprowadzaniem oceny dowodów, nie może być

przedmiotem zarzutów wypełniających drugą podstawę kasacyjną, nie ulega jednak

wątpliwości, że obejmuje on art. 233 k.p.c., skoro ten właśnie przepis określa

kryteria oceny wiarygodności i mocy dowodów (por. wyrok Sądu Najwyższego

z dnia 26 kwietnia 2006 r. V CSK 11/06, Lex nr 230204).

Ustalone fakty nie podlegają więc kontroli kasacyjnej (art. 398 13 § 2 k.p.c.).

Nie znajduje uzasadnienia zarzut naruszenia art. 382 k.p.c., albowiem wbrew

jego treści, Sąd II instancji orzekł na podstawie całości zgromadzonego w sprawie

materiału, podzielając prawidłowe ustalenia faktyczne, poczynione przez Sąd

Rejonowy, zaś w postępowaniu apelacyjnym nie prowadził własnego postępowania

dowodowego.

Zarzut ten nie został zresztą głębiej przez skarżącą umotywowany przez

wykazanie, jakiej części materiału, zgromadzonego w postepowaniu, Sąd II

instancji nie uwzględnił przy rozstrzyganiu apelacji uczestniczki postępowania.

Stanowiący

uzasadnienie

tego

zarzutu

skargi

kasacyjnej

wywód

uczestniczki, iż Sąd Okręgowy powinien był ponowić lub uzupełnić w postepowaniu

apelacyjnym postępowanie dowodowe celem dokonania niezbędnych ustaleń, iż

osoby

uprawnione

do

skutecznego

dochodzenia

roszczeń

o

wydanie

nieruchomości, były tej możliwości pozbawione wskutek siły wyższej co najmniej do

1989

roku,

jest

nietrafny

w

świetle

treści

uzasadnienia

zaskarżonego

postanowienia, w którym Sąd II instancji, odnosząc się do sformułowanego

w apelacji zarzutu naruszenia prawa materialnego – art. 175 k.c. w związku z art.

121 punkt 4 k.c., wskazał, że w toku postepowania przed Sądem Rejonowym,

uczestnicy nie podnosili i nie dowodzili okoliczności, świadczących o istnieniu siły

wyższej, uniemożliwiającej im dochodzenie roszczeń i powodujących zawieszenie

biegu zasiedzenia stosownie do art. 121 punkt 4 k.c. w związku z art. 175 k.c.

W apelacji od postanowienia Sądu I instancji, uczestniczka nie zgłosiła także

jakichkolwiek wniosków dowodowych na podniesione okoliczności, nie sposób zaś

przyjąć, by w sytuacji reprezentowania jej przez zawodowego pełnomocnika

procesowego, inicjatywa dowodowa w tym zakresie spoczywała na Sądzie.

Sformułowany w petitum skargi kasacyjnej zarzut naruszenia art. 66

w związku z art. 71 k.p.c., polegającego na niewłaściwej reprezentacji częściowo

ubezwłasnowolnionego uczestnika postępowania T. R., w imieniu którego

występowali kurator- jego żona G. R., następnie adwokat R. G., a od dnia

1.04.2010 roku kurator L. R., co stanowi, według skarżącej, przesłankę nieważności

postępowania, nie został w skardze kasacyjnej w ogóle umotywowany, co sprawia,

że zarzut ten uchyla się spod kontroli kasacyjnej, niezależnie od okoliczności, iż z

akt sprawy wynika, że T. R. był w toku niniejszego postępowania reprezentowany

przez kuratorów ustanowionych orzeczeniami sądu opiekuńczego, a

w

postępowaniu apelacyjnym reprezentował go pełnomocnik profesjonalny adwokat

R. N. Z całą pewnością nie doszło więc do jakiejkolwiek formy pozbawienia

uczestnika T. R. możności obrony jego praw (379 pkt 5 k.p.c.), skoro był

uczestnikiem

postępowania,

którego

ze

względu

na

ubezwłasnowolnienie

częściowe reprezentował kurator, a skarżący nie wykazał, aby reprezentacja ta była

wadliwa.

Bezzasadność

zarzutów

naruszenia

prawa

procesowego

skutkuje

rozważeniem sformułowanych w skardze kasacyjnej zarzutów naruszenia prawa

materialnego w odniesieniu do stanu faktycznego ustalonego przez Sąd II instancji.

Zarzuty te uznać należy za pozbawione uzasadnionych podstaw.

Prawidłowo bowiem przyjął Sąd Okręgowy, że poczynając od 1955 roku,

Skarb Państwa był, w zakresie władania udziałami w nieruchomości, należącymi

do osób fizycznych – poprzedników prawnych uczestników postępowania,

ujawnionych w księdze hipotecznej, posiadaczem samoistnym w złej wierze

z uwagi na manifestowany w sposób jednoznaczny i zauważalny wobec otoczenia,

zamiar posiadania nieruchomości dla siebie jak właściciel, przy świadomości

faktycznego stanu prawnego nieruchomości, wynikającego z księgi hipotecznej.

Kwalifikacja władania nieruchomością przez Skarb Państwa jako posiadania

samoistnego, stanowiącego przesłankę zasiedzenia nieruchomości, nie jest

uzależniona od okoliczności uzyskania przez Skarb Państwa władania rzeczą

(w ramach imperium czy dominium), lecz wyłącznie od sposobu władania rzeczą.

Podlega więc ocenie w kontekście przesłanek określonych w art. 336 k.c.,

czyli fizycznego władztwa nad rzeczą (corpus) i woli władania rzeczą dla siebie cum animo rem sibi habendi (por. uchwała pełnego składu Izby Cywilnej Sądu

Najwyższego z 26 października 2007 r., III CZP 30/07 OSNC 2008, nr 5, poz. 43,

postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 30.06.2011 r., III CSK 1/11, Lex nr

86400).

Ustalone w sprawie okoliczności faktyczne, takie jak objęcie nieruchomości

w posiadanie przez Skarb Państwa- działający najpierw przez organ administracji

państwowej, a następnie przedsiębiorstwo państwowe - PKS w W. (wykonujące

zarząd sporną nieruchomością w imieniu Skarbu Państwa w warunkach tak

zwanego jednolitego funduszu własności państwowej por. art. 128 k.c. przed jego

uchyleniem ustawą z dnia 28.07.1990 r o zmianie kodeksu cywilnego - Dz. U. nr 55,

poz. 321), korzystanie z niej przez dziesiątki lat z wyłączeniem innych podmiotów,

zwłaszcza właścicieli, dysponowanie całą nieruchomością, uiszczanie od niej danin

publicznoprawnych, czynienie na nią znacznych nakładów, świadczą o samoistnym

charakterze

posiadania

nieruchomości

przez

Skarb

Państwa,

co

czyni

niezasadnym sformułowany w skardze kasacyjnej zarzut naruszenia art. 172 k.c. w

związku z art. 336 k.c.

Nie jest także trafny zarzut naruszenia 175 k.c. w związku z art. 123 § 1

punkt 1 k.c. przez błędną wykładnię, polegający, według skarżącej, na

nieuwzględnieniu przez Sąd Okręgowy faktu, że bieg terminu zasiedzenia

nieruchomości przez Skarb Państwa został skutecznie przerwany przez wszczęcie

w 1955 roku postępowania wywłaszczeniowego, nie zakończonego do dnia

dzisiejszego decyzją ostateczną.

Do przerwania biegu zasiedzenia w rozumieniu cytowanych wyżej przepisów

doszłoby bowiem wtedy, gdyby to osoba uprawniona wystąpiła, w czasie biegu

zasiedzenia, przeciwko Skarbowi Państwa z odpowiednią „akcją zaczepną”,

o której mowa w art. 123 § 1 punkt 1 k.c., co istotnie wywołałoby skutek w postaci

przerwania biegu zasiedzenia, stosownie do art. 175 k.c. związku z art. 123 § 1

punkt 1 k.c. Taka sytuacja nie miała jednak w rozpatrywanej sprawie miejsca.

Nie sposób za takie zdarzenie uznać złożenia wniosku z dnia 10 sierpnia 1956 roku

o wszczęcie postępowania wywłaszczeniowego co do działek nr 190, 191 i 192,

za którym nie poszły jakiekolwiek inne czynności zmierzające do kontynuacji

postępowania wywłaszczeniowego. Podzielić przy tym należy ocenę Sądów obu

instancji, że zaniechanie dalszych czynności wywłaszczeniowych było przejawem

zamiaru posiadania nieruchomości przez Skarb Państwa jak właściciel bez

konieczności przeprowadzania procedury wywłaszczeniowej, świadczącym o jego

złej wierze.

W tym stanie rzeczy skarga kasacyjna uczestniczki podlegała oddaleniu jako

bezzasadna na podstawie art. 39814 k.p.c. Orzeczenie o kosztach postępowania

kasacyjnego znajduje oparcie w art. 98 k.p.c. i art. 108 k.p.c.